Соьлжа-ГӀала

ГӀалин оьрсийн маттера цӀе:

• 1818—1869 шеран 30 декабрь (керлачу рузманца — 1870 шеран 11 январь) — гӀап Грозная^[39].
• 1869 шеран 30 декабрь — гӀала Грозный
• Нохчийн маттахь: «Соьлжа-ГӀала» (Соьлжа эрк + гӀала)^[40]
• 1998—1999 шерашкахь къобал йанза йолу Нохчийн Республика Ичкерин гӀалин терго латтош йолу администрацис, хийцира Соьлжа-ГӀалин цӀе Джохар-ГӀала Нохчийн Республика Ичкерин Президентан Дудаев Джохаран сийнна.

2000 шарахь къамелаш долийра тӀамо кӀезиг йохийна Гуьмсе коьрта шахьар дӀайахьа йеза аьлла, Нохчийчоьнан коьрто Кадыров Ахьмада дӀахьедира, Нохчийчоьнан коьрта шахьар Соьлжа-ГӀала йуьсур йу аьлла. Цуо дийцарехь, «Нохчийчоьнан йерриг истори уьйр йолуш йу Соьлжа-ГӀалица, цундела иза дехьайаккха мегар дац».

2005 шарахь нохчийн парламенто кховдийра Соьлжа-ГӀалин цӀе кхелхинчу президентан Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цӀарах Ахьмад-ГӀала аьлла хийца. Иза тӀе ца ийцира Кадыров Рамзана^[41][42].

Къилбаседа Кавказера гӀазакхийн сурхойн урхаллийн баьччан сацамца, 1818 шарахь «Крепость Грозная» аьлла йиллина хилла йолу гӀопах Нохчийчоьнан коьрта гӀала хилира. ГӀаскхийн а, кхечу меттанашкахь «Грозный» олуш йара Нохчийн коьрта гӀала, амма нохчийн маттахь «Соьлжа-ГӀала» олура, Соьлжа хин тӀехь йиллина хилар бахьна долуш. ГӀап йогӀар бахьан, Нохчийчоь гӀода йукъера лоцуш, лаьмнех аренаш хада йеш, Нохчий кхера бан дара. Грозный гӀап йуьгӀира, хӀаллак йина Кули-Йурт, Алхан-Чу, Жима-Чечана, Соьлже лаьттинчохь. Боккха Кавказан тӀом чаьккха баьлча 1870 шарахь цунна йелла гӀалийн статус. Хьалхар тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа Ичкерин паччахь Яндарбиев Зелимханс, Ичкерин хьалхар паччахьан безаман «Жовхар-гӀала» (оьрс. город Джохар) аьлла, цӀе хийцира. 2005 шарахь Нохчийчохь гӀазкхаша хоттийна^[43] долу Ӏедалан парламенто дийцаре диллира гӀалийна цӀе Ахьмад-гӀaла тилла ният хилар, амма Кадыров Ахьмат-Хьаьжин кӀант Рамзанс иза тӀе ца лецира.^[44]

1801—1810 шерашкахь Российн йукъа йеира Гуьржийчоь(оьр.)нохч., 1803—1813 шерашкахь — Малхбален Чоьхьара Кавказ (Гюлистанан машарца). Амма и латтанаш дӀакъастийна дара Российн коьрта махках Кавказан лаьмнашца, уьш дуьненна тӀебовлушехь тӀемлой хилла ламанан къаьмнаш дехаш дара, уьш тӀелетара Росси къобал йинчу латтанашна, новкъарло йора Чоьхьара Кавказца йукъаметтигаш лело.

Наполеонан Францин дуьхьалчу Европера тӀемаш(оьр.)нохч. чекхдаьлча Александр I правительство жигара даьккхира шен Кавказера гӀуллакх, цигахь гулбира шен ладаме тӀеман ресурсаш. 1816 шарахь Ша лаьтта Гуьржийн корпусан баьчча а, Гуьржийн, Аштаркхнен, Кавказан губернешкахь гражданийн декъехь урхалча хӀоттийра инарла Ермолов Алексей. Цуо Ламанан Кавказ къарйаран план кховдийра, цуьнца таӀзар дечу экспедицийн тактика а йитина ламанан кӀошташна рогӀера гуонаш бар, шуьйра некъаш а дохуш хьаннаш хьакхарца, некъаш а дохкуш, чӀагӀонаш а йеш. МостагӀалла лелош йолу эвланаш йохо йеза, йаго йеза буха хӀума ца дуьттуш, ткъа бахархой арене кхалхо беза оьрсийн эскаршна тергоне.

Дуьхьалонан кхерч Кавказехь шиъ йара: ТӀеман-Гуьржийн некъан(оьр.)нохч. малхбалехьа — Нохчийчоь а, Ломанан ДегӀаста, малхбузехь — абхазаш а, чергазий. Кавказан лаьмнашна йуккъехь бехара Российн муьтӀахь долу къаьмнаш — хӀирий а, гӀалгӀай а. ХӀинцалера Соьлжа-ГӀалин латта тӀехь йара 20 сов нохчийн эвла а, кӀотар а, уьш хӀаллакйира инарла Ермоловн эскаро^[45].

1817 шарахь Ермолов волавелира Кавказан асанан шен аьрру фланг къилбехьа татта — Терка тӀера Соьлжин тӀе, кхоьллира Соьлжин аса. 1817 шеран октябрехь чӀагӀйира Несаран редут, иза йинера 1809 шарахь гӀалгӀайн йарташкахь, Соьлжин йуккъера охьадагӀарехь йуьйгӀира чагӀо Преградни Стан. 1818 шарахь Соьлжин лахенашкахь йира гӀап Грозни. Соьлжин чӀагӀйина асин кхин дӀа хилира Внезапни (1819) а, Бурни (1821) а.

Грозни гӀап йоьгӀна 1818 шеран 22 июнехь. Хаьржина меттиг лаьттара 6 чаккхарма генахь Хьенакхаьллан Ӏинан чуволучу меттигехь — Ӏин шина лекха доцачу даккъашна йукъахь ду. ГӀепо дӀакъовла безара ламанхошна Ӏин чухула болу арене боьду некъ.

Пхи эзар оьрсийн салташа йоьттира гӀап 4 баттахь. И меттиг оцу хенахь лорура уггаре «йовха» меттиг Къилбаседа Кавказехь, цундела гӀепах элира Грозни нох. Буьрса. ГӀап нийса йалхсаболчун кепехь йинера, гуонаха 20 метр шуьйра саьнгар йара. ХӀора сонехь цхьацца бӀов йара, царна тӀехь йаккхий тоьпаш йара^[46].

1825 шарахь гӀепан гергахь кхоллайелира форштадт, амма иза, гӀийла ларйина йара^[47]. 1825 шеран июнехь Нохчийчохь гӀаттам иккхира. Ламанхоша коьртехь Биболат а волуш схьайаьккхира Ӏамирхьаьжинйуьртан пост, гӀиртира схьайаккха гӀепаш Герзель а, Грозни а. Амма 1826 шеран Биболатан гӀаттам охьатаӀийра.

ГӀопахь хилла оьрсийн поэташ Александр Грибоедов^[48], Александр Полежаев, Михаил Лермонтов^[49], оьрсийн литературин классик Лев Толстой^[50], декабрист а, йаздархо а А. А. Бестужев-Марлинский^[51], кхин оьрсийн оьздангаллин гӀарабевлла гӀуллакххой.

1850 шеран октябрехь гӀопахь хилла Российн Ӏаьршан когаметтаволу 32 шо долу Александр Николаевич. Иза варна лерина гӀопахь дина «Александран кевнаш». Октябран революци хиллачул тӀаьхьа церан цӀе хийцира «ЦӀен кевнаш» аьлла^[46], ткъа 1932 шарахь дохийра трамвайн аса йуьллуш^[52].

1859 шарахь Нохчийчохь тӀом чекхбаларца, Кавказан сардало Барятинский Александра омар делира Грознехь ши ярмарка дӀахьо 1860 шарахь дуьйна — бӀаьстенан а, гуьйренан а. 1860 шарахь императоран Александр II омарца йиллира Теркан область. Областехь йора «тӀеман-халкъан урхалла», цуьнан амалехь йара къаьстина администрацин система гражданийн, гӀазакхийн, ламанхой урхалла^[53][54].

1869 шеран 30 декабрехь Грозни гӀепах, оцу хенахь шен стратегин маьӀна дӀадаьллера, йира Теркан областан гуонан гӀала^[55].

1883-чу шеран хьолехь Соьлжа-ГӀалахь дара 6 динан кхоллам, 1 маьждиг, 3 килс — православин, эрмалойн а, католикийн а, 2 синагога^[56].

1890-гӀа шерийн йуьххьехь гӀалин кӀоштахь доладелира мехкдаьттан промышленни даккхар^[57]. Оцу хенахь хилира цӀерпоштан бан безар. Владикавказан цӀерпоштан некъ Беслан тӀера Соьлжа-ГӀала кхаччалц дуьллуш йолу га (ветка) чекхйаьккхира 1893-чу шеран хӀутосург (май) беттан 1-чу дийнахь, ткъа оцу шеран эсаран (октябрь) беттан 6-чу дийнахь туьйхира хьалхара мехкдаьттан буру^[58]. Соьлжа-ГӀалин мехкдаьттан промышленность кхиорехь дакъа лецира Нобелан совгӀатан бухбиллинчу Альфред Нобела^[59].

Соьлжа-ГӀала хилира Кавказера уггар йаккхийчех цхьа промышленни центр^[60].

1917 шеран мартехь Февралан революци тоьллачул тӀаьхьа, Соьлжа-ГӀалахь кхоьллира Гражданийн комитет — Ханна правительствон меже, кхоьллира Белхалойн, салтийн, гӀазакхийн депутатийн Соьлжа-ГӀалин кхеташо, дӀабахьира Нохчийн гулам, цигахь хаьржира «Нохчийн къоман кхеташо»^[61].

1917 шеран 8 ноябрехь хӀоттийра советийн Ӏедал^[61].

1917 шеран декабрехь Нохчийн кхеташо коьртехь Чермоев Тапа а волуш ультиматум хӀоттийра Белхалойн депутатийн Соьлжа-ГӀалин кхеташонна тӀедиллира белхалошкара а, революцин салташкара герз дӀадаккхар. Цул тӀаьхьа «Дикая девизия» нохчийн декъо дӀалецира гӀала. Кхоьллира Ханна Теркан-ДегӀастан правительство^[61].

1918 шеран январехь Мазалкера деинчу ЦӀен эскаро, дӀалецира Соьлжа-ГӀала. Ӏедал ТӀеман-революцин комитетан карадахара.

1918 шеран 2 апрелехь гӀала чу деира инарлин П. Н. Врангелан Кавказан Шен лаамца долу Эскар^[61].

1918 шеран августера ноябрь кхаччалц гӀалахь хилира «бIеденойн тIемаш»^[62]. 1918 шеран 11 августехь теркан гӀазакхийн эскарш барам 12 эзар гергга стаг, куьйгаллехь Бичерахов Георгий волуш хьевсира Соьлжа-ГӀала дӀалаца, иза советийн Ӏедалан Теркан областан йукъ йара. Большевикаш кхо эзар стаг тоба гулйира, цунна куьйгал дора гӀалин гарнизонан буьйранчо Гикало Николайс. 1918 шеран 12 ноябрехь цхьанне тӀелетта гуонехь болу гӀаларнаш а, Дьяков Александран цӀе гӀазакхий а Соьлжа-ГӀалин гуо, кхаа баттахь лаьттина, баьстира.

1920 шарахь 11-гӀа ЦӀен эскаран дакъоша дӀалецира Ӏедал Соьлжа-ГӀалахь. Нохчийчоь а, ГӀалгӀайчоь а йукъатуьйхира Ламанхойн АССР-н^[61].

Соьлжа-ГӀалахь 1919 шарахь гражданийн тӀом болуш масийттаза хилла йаздархо Булгаков Михаил цуо дакъалецира тӀамехь Къилба Российн ТӀеман ницкъийн дакъойн агӀор^[63].

1920-гӀа шо чекхдолуш а, 1921-гӀа шо долалуш а Къилбаседа Кавказан лаьмнийн къажошкахь, коьртачу декъана оьрсий боцу бахархой бехачу кӀошташкахь вовшахтоьхна ши керла советийн автономин кӀошт: ДегӀастан Автономин Советийн Социалистийн Республика а, Ламанхойн Автономин Социалистийн Советийн Республика а. Ламанхойн АССР ворхӀ къоман гуона йекъна, царех цхьаъ йара Нохчийн къоман гуо. Цуьнан йукъ йара Соьлжа-ГӀала^[64].

1922 шеран ноябрехь Нохчийн къоман гуо схьакъастийра Ламанан АССР, цунах йира Нохчийн автономин область. Амма, Соьлжа-ГӀала, ца йодара оцу областан йукъа, цуьнан йара автономин гӀалин статус.

1926—1928 шерашкахь Соьлжа-ГӀалахь архитекторан проектаца хи латторан система хӀоттийра К. А. Дулина^[65].

1929 шеран 1 апрелехь Къилбаседа-Кавказан мехка йукъахь автономин гӀалин статус йолу Соьлжа-ГӀала, йукъатуьйхира Нохчийн АО ВЦИК сацамца^[66].

1934 шеран 15 январехь дуьйна, Нохчийн а, ГӀалгӀайн а АО цхьаьнатоьхначул тӀаьхьа, Соьлжа-ГӀала — Нохч-ГӀалгӀайн автономин областан йукъ хилира, 1936 шеран 5 декабрехь дуьйна Нохч-ГӀалгӀайн АССР коьрта шахьар.

1942 шеран аьхка «Къилба» немцойн эскаран тобанех динера шин эскаран тоба: «А» а, «Б» а. «А» эскаран тобанан Ӏалашо хӀоттийра Соьлжа-ГӀалин а, Бакохан а маьхкдаьтта доллу кӀошт схьа а лаьцна, кхин дӀа Иранан а, Ӏиракъан а маькдаьтта доллу меттиг дӀалаца. «Б» эскарийн тобана Ӏалашо йара Сталинград. Къилба-Малхбуза фронтан эскар аьттонза тӀелетта Барвенковскера Харьковна хӀаллакйира иза, мехкан къилбехахь хала тӀаьхье йира. 1942 шеран 23 июлехь немцойн эскаро йохийра фронт Дон-тӀера-Ростовн бухахь. Цхьана баттахь немцоша схьайаьккхира ГӀоба. 1942 шеран август чекхболуш вермахтан эскарша схьайаьккхира Йеха-ГӀала, Нальчик, Мазалк. 1942 шеран 3 сентябрехь Клейста омар делира мазалкера тобанан БуритӀе лата аьлла, тӀаккха «Йеха-ГӀала — Соьлжа-ГӀала» цӀерпоштнекъан генца — Соьлжа-ГӀалин тӀелата аьлла. Амма немцойн эскаршка Клейста хӀоттийна Ӏалашо кхочуш ца йан йелира, Маьлхабикан а, БуритӀен а бухахь къиза тӀемаш хилира. Вермахтан эскарш гӀоьртира сентябрехь масийттаза фронт йохо, амма совцийра, хӀиттийна бара, октябрехь шеш дуьхьало йеш бара. 1943 шеран 1 январехь советийн эскар тӀелета делира — йолайелира Къилбаседа Кавказ немцойн-фашистех мукъайаккха.

Немцой шайга Соьлжа-ГӀала йаккхалур йоций кхетча, 1942 шеран 10—15 октябрехь цара бумбанаш кхийсира Соьлжа-ГӀалин маьхкдаьттапромыслашна, маьхкдаьтталоттийлашна, маьхкдаьттакхехкош йолчу заводашна — йогура маьхкдаьттапромыслаш, догура Соьлжа цунна чу Ӏаьнначу маьхкдаьттасурсаташ бахьнехь. ЦӀераш дӀайайира масех де даьлча. Йоцачу хенахь маьхкдаьттахоша а, энергетикаш а меттахӀоттийра промышленни объектийн болх — Соьлжа-ГӀала йуха а дала йолайелира фронтан а, мехкан а оьшу маьхкдаьттан сурсаташ. Оцу деношкахь цӀе йойу Соьлжа-ГӀалин белхалойн турпалаллин иэсан, гӀалин Шайх-Мансуран кӀоштахь (цӀе йойучу декъан хьалха) тӀом чекхбаьлча холлам хӀоттийра.

1944 шеран 7 мартехь, нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар бахьнехь, гӀала хилира Ставрополан мехкан Соьлжа-ГӀалин гуонан йукъ хилира, амма 1944 шеран 22 мартехь йуха а йелира ша йолу регионан йукъан статус — Соьлжа-ГӀалин областан^[67], ткъа 1957 шеран 9 январехь, нохчашна а, гӀалгӀашна а реабилитации йинчул тӀаьхьа,— коьрта шахьар меттахӀоттийначу НГӀАССР.

ССРС дуьхьала зарратан тӀеман америкин планца ("План «Тоталити»), зарратан бумба тоха Соьлжа-ГӀала йара 20 гӀаланах-Ӏалашонех цхьаъ^[68].

Нохчий а, гӀалгӀай а массо а агӀор цӀаберзаро, нийса вовшахтохараллин гӀо ца тоьуш, меттигерчу Ӏедалша диверсеш йеш, сингаттам а, дов а, скандалаш а, зуламаш а алсамдовлар а нисделира. 1958-чу шарахь Соьлж-ГӀалахь массо а къепедацарш лилхира, масех дийнахь лаьттира уьш. Бахьана хилла оьрсийн жимстаг вер. Цу инцидентах пайда эцна меттигерчу партин куьйгаллин а, кхерамазаллин сервисийн а шовинистийн векалша, автономи меттахӀотторан процесс йохо гӀерташ. Соьлжа-ГӀалин йуккъехь массо а агӀор (10 эзар стаг кхаччалц) нохчашна дуьхьал хилла демонстраци а, митинг а нохчийн погром а, антисоветски гӀаттам хилла дӀахӀоьттира. ГӀаттам болчу хенахь масех партин а, Ӏедалан а гӀишлош а, иштта пошт а, цӀерпоштан вокзал а дӀалецира^[69].

КГБ меттигера декъан куьйгалло коьртехь Шмойлов волуш эладит даржийра нохчийн чӀирах лаьцна, новкъарло йора эскаран а, милицин а адамаш совцо. Манифестхошна йукъахь хаабелира цхьацца жоьпаллин партин белхалой а, церан доьзалш а. Митингехь берш совцо гӀерата партин а, советийн функционераш, нуьцкъала латтабора сийлахь гӀаролехь веллачун гроб уллехь. Митингехь болчара тӀедуьллура сихха кхин цкъа а депортаци йар нохчашна а, гӀалгашна а, Соьлжа-ГӀалин область меттахӀоттор, морса бехкамаш бар (10 % сов) цунна чохь ламанхой охьаховшаран^[70].

28 августехь буса митинг дӀасаэккхийра эскаран дакъошан ницкъаша, цуьнан декъахой тӀаьхьа лийцира, набахтин чубоьхкира^[71].

1973 шеран январехь Соьлжа-ГӀалахь гӀалгӀайн митинг хилира цара тӀедуьллура Ӏедална гӀалгӀайн къоман мехкана реабилитаци йар. Кхо де даьлча митинг дӀасаэккхийра эскаро хиш а детташ.

1991-чу шеран эсаран (октябрь) беттан 1-чу дийнахь Нохчийн халкъан йукъараконгрессо, Дудаев Джохаран куьйгаллехь, кхайкхира Нохч-ГӀалгӀайчоьнан доза къасторх йозуш йоцу Нохчийн республике (коьрта гӀала — Соьлжа-ГӀала) а, РСФСР-ан йукъахь йолчу ГӀалгӀайн республике а.

Хьалхарчу нохчийн тӀеман хенахь тӀемаш бара Соьлжа-ГӀалахь хиллачу Компартин республикин комитетан гӀишлонна гонахьа («Президентан гӀала»), 1995-чу шеран кхолламан (январь) баттахь. 1994-чу шеран чаккхенгахь а, 1999-чу шеран чеккхенгахь а гӀала тӀелетира Российн Федерацин герзашца йолчу ницкъаша, 1996-чу шеран хьаьттан (август) баттахь — Нохчийн Республикин Ичкерин цхьаьнатоьхначу ницкъаша. Оцу массо а хиламийн хенахь гӀалин чӀогӀа зе дира — иза йерриг аьлча санна йохийра; царна йукъахь йукъара гӀалин кӀошт йерриг дӀайаккхира.

ГӀала лаьтта республикин йуккъерчу декъехь, гонаха йу Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин (малхбузера, къилбаседера а, малхбалера а) а, Урус-Мартанан (къилбера) а кӀошташ. Соьлжа-ГӀала лаьтта МСК (москохан хан) сахьтан зонехь. Лелаш йолчу ханан UTC-ца йолу башхалла йу +3:00. Лелаш йолчу ханаца а, географин дохаллица а Соьлжа-ГӀалахь йуккъера маьлхан делкъалхье хуьлу 11:57.

Соьлжа-ГӀалан климат йуккъера континентальни йу, кӀедачу Ӏаьнца а, йовхачу а, йехачу а аьхкенца. Соьлжа-ГӀала къилбаседера шийлачу мохех ларйина йац, цундела, Краснодаран махкан Ӏаьржа хӀордан берд тӀера меттигал къаьстина, гӀалахь Ӏа чӀогӀа шийла ду. Цкъацца нисло чӀогӀа гӀуоролаш (-20 °C а, кӀезиг а).

Соьлжа-ГӀалахь аьхке йовха а, йеха а йу, йовхо цкъацца +35 °C-л сов йолуш йу ӀиндагӀехь а. Аьхка догӀа ламастехь дац, бутт мел болу чӀогӀа хийцалуш ду.

ГӀалин бахархойн къоман хӀоттам 1926 шеран Йерригсоюзан бахархой багарбаран жамӀашца^[72].

ГӀалин бахархойн къоман хӀоттам 2010 шеран Йерригсоюзан бахархой багарбаран жамӀашца^[2]

Соьлжа-ГӀала административан-мехкан дакъа а (республикин маьӀнин гӀала)^[73][74], муниципалан кхоллам а бу (Соьлжа-ГӀалин гуо)^[75][76] км² (2019 шо кхачале — 324,15 км²).

ГӀалин мохк бекъна 4 гӀалин чоьхьара кӀоштаннна^[75]: Невозможно определить количество столбцов

2020 шеран 1 январехь Соьлжа-ГӀалин кӀошт йукъара Соьлжа-ГӀалин гуона йукъа йелира Шинасуьйра-йукъан а, Шовданен йуьртан меттигаш (Шинасуьйра-йукъ а, Шовдане а)^[77]. 2020 шеран 6 май даьлла Законаца Шовдане а, Шинасуьйра-йукъ а 2021 шеран 1 январехь гӀалин чура поселкаш санна Соьлжа-ГӀалин дозанах дӀатуьйхира, БойсгӀаран кӀоштах.

Соьлжа-ГӀалин меттигера шеш шайна урхаллин меженийн структура лаьтта^[75]:

1. Соьлжа-ГӀалин векалийн меже — Соьлжа-ГӀалин депутатийн кеташо^[78];
2. Соьлжа-ГӀалин корта — Соьлжа-ГӀалин лакхара даржера стаг ву;
3. Соьлжа-ГӀалин кхочушдаран меже — Соьлжа-ГӀалин мэри^[79];
4. Соьлжа-ГӀалин тергонан меже — Соьлжа-ГӀалин тергонан-чоьтан палата^[80].

2018 шеран 26 июлехь дуьйна гӀалин мэр ву Закриев Якъуб Салманан воӀ^[81].

ГӀалин корта (Соьлжа-ГӀалин депутатийн кхеташонан председателан йуьззина бакъонаш кхочушйийриг) ву Хизриев Заур Хьайдаран воӀ^[82].

2011 шеран бӀаьстенан хьолехь, гӀалахь массашкахь керла гӀишлош йан буьйлабелира. ТӀе бӀаьрг гӀур болуш объекташ йу:

• комплекс «Соьлжа-ГӀала-Сити», иза лаьтта 8 гӀишлох:

• Футболан стадион Ахьмад Арена 30 эзар стаг чухоам болуш^[83].

2025 шеран февралехь говзанчаш буьйлабелла кечам бан майданна 35 гӀат, дуккху петарш йолу къонахчун кепехь цӀа дан. Нах беха цӀа вайнахан хотӀехь хьала дийр ду Соьлжа-ГӀалин йуккъехь, налогийн гӀуллакхан гӀишлонан меттехь. Хила тарло петарийн майда — 36 эз. м², йохк-эцаран майда — 3 эз. м². Лакхара гӀоташ тӀехь дӀатарйийр йу ресторан а, «Къонахчун холхаза куй» хьажаран майда а.

Иштта гӀалахь йеш йу Путин Владимиран цӀарах керла кӀошт. Цуьнан майда хир йу 200 га сов, цуьнан латта тӀехь йан дагахь бу дуккху петарш йолу цӀенош, маьждигаш, берийн бошмаш, кхин а социалан инфраструктийн объекташ^[84]. 2025 шеран октябрехь даздарца дӀайиллира кӀоштан хьалхара рагӀ, цигахь эксплуатаце даьккхина 330 000 сов кв. метр кхузаманан хӀусмаш.

2025 шарахь Соьлжа-ГӀалина йелла Российн оьздангаллин коьрта шахьар статус. Шеран дохаллехь гӀалахь хилира 200 гергга барам, цигахь дакъалецира, хилира 100 эзар гергга стаг^[85].

1899—1902 шерашкахь Грозненски гӀалахь, хӀинца Соьлжа-ГӀалин йукъайогӀу, йира гӀазакхийн Николай Чудотворецан килс, иза йохийра советан Ӏедало 1932—1933 шерашкахь.

ГӀалахь цхьана хенахь лаьттара Эрмалойн килс. 1923 шеран гӀалин планаца, иза лаьттара гӀалин йуккъехь, Соьлжин аьрру бердаца, Дундуковски урамца (хӀинца «Эсамбаевн бульвар»), Маьхкдаьттан институтан керла корпусан а, № 2 ишколан (зударийн гимнази хилларг) гӀишлон а йуккъехь, «М. Ю. Лермонтовн цӀарах скверах» хьакхалуш. Килс йохийра 1930-гӀа шераш долалуш^[86]

1996 шарахь В. Путинан проспект тӀера Президентан гӀала (ССКП Нохч-ГӀалгӀайн областан комитетан хилла гӀишло) йохийна.

2008 шеран хьолехь Соьлжа-ГӀалин промышленность гайтина лахара йаккхий предприятеш:

Керла Соьлжа-ГӀалин аэропорт схьайиллира 2006 шарахь. Цуьнан код GRV йу. Хьалхара кема (Москва — Грозный) деъна 2007 шеран 5 октябрехь. ХӀинца кеманаш Нохчийчу хӀора дийнахь лелаш ду (Соьлжа-ГӀалин аэропортехула).

Цу Хь. И. Ибрагимовн цӀарах Россин Ӏилманийн академин интегрированни Ӏилманан-талламан институт (КНИИ РАН) — 2000 шарахь кхоьллина Россин Ӏилманийн академин йукъайогӀуш йолу Российн Ӏилманан-талламан институт.

КНИИ РАН лаьтта пхеа отделех:

• Гуманитаран Ӏилманийн талламийн кафедра, 2012 шо.
• Физикин а, математикийн а талламийн кафедра, 2012 шо.
• Геофизикин а, геологин а, геоэкологин а кафедра, 2012 шо.
• Материалан Ӏилманан кафедра, 2012 шо.
• Медицинан а, биологин а талламийн кафедра, 2012 шо.

Цу йукъахь йу 15 лаборатори а, ши сектор а, сейсмически станци а.

Адамаш:

• Академикан М. Д. Миллионщиковн цӀарах Соьлжа-ГӀалин пачхьалкхан мехкдаьттан техникин университет;
• Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн университет;
• Нохчийн пачхьалкхан университет;
• Российн Исламан университет.

Ишколаш:

• Математикин № 1 йолу Х. И. Ибрагимовн цӀарах ишкол;
• Йуккъера дешаран № 18 йолу ишкол;
• Йуккъера йукъарадешаран № 60 йолу ишкол;
• Йуккъера дешаран № 39 йолу Айдамировн Р. А. цӀарах ишкол;
• Российн Федерацин къоман гвардин эскарийн № 1 йолу ишкол;
• Йуккъера йукъарадешаран № 53 йолу ишкол;
• Йуккъера йукъарадешаран № 7 йолу ишкол;
• № 34 йолу ишкол;
• № 28 йолу ишкол;
• № 23 йолу ишкол;
• № 47 йолу ишкол;
• Лингвистин Ю. Д. Дешериевн цӀарах ишкол;
• Леррина (коррекцин) йукъарадешаран къорачарна а, вон хезчаран а ишкол-интернат (Соьлжа-ГӀала);
• № 50 йолу ишкол;
• № 16 йолу ишкол;
• № 20 йолу М. С. Ташухаджиевн цӀарах ишкол;
• № 11 йолу ишкол;
• № 44 йолу ишкол;
• № 25 йолу ишкол;
• № 14 йолу ишкол;
• № 9 йолу А. М. Цебиевн ишкол;
• № 106 йолу ишкол;
• № 61 йолу ишкол;
• № 8 йолу ишкол;
• № 91 йолу ишкол;
• № 35 йолу ишкол;
• № 37 йолу ишкол;
• № 10 йолу ишкол;
• № 56 йолу П. П. Балюкан цӀарах ишкол;
• № 26 йолу ишкол;
• № 42 йолу ишкол.

Гимназеш:

• № 1 йолу А. Кадыровн цӀарах гимнази;
• № 2 йолу гимнази;
• № 3 йолу гимнази;
• № 5 йолу гимнази;
• № 12 йолу гимнази;
• № 14 йолу гимнази.

Лицейш:

• Президентан лицей;
• № 1 йолу Н. А. Назарбаевн цӀарах лицей.

• Омаев Дагунан цӀарах оьздангаллин гӀала;
• Соьлжа-ГӀалин дельфинари;

• Лермонтовн цӀарах йолу Соьлжа-ГӀалин оьрсийн драман театр;
• Нурадиловн цӀарах йолу нохчийн пачхьалкхан драман театр;
• Нохчийн пачхьалкхан жима хьажархойн театр;
• Нохчийн пачхьалкхан кегирхойн театр Серло;

• Нохчийн Республикин къоман библиотека;
• Нохчийн Республикин берийн библиотека;

• Ансамбль «Вайнах»;
• Нохчийн Республикин пачхьалкхан симфонин оркестр;
• Шахбулатовн цӀарах йолчу Нохчийн Республикин пачхьалкхан берийн симфонин оркестр
• Нохчийн пачхьалкхан филармони;

• Берийн исбаьхьаллин № 1 йолу ишкол;
• Берийн исбаьхьаллин № 2 йолу ишкол;
• Берийн говзаллин № 10 ишкол;
• Къоман музыкин похӀма делла берийн М. М. Магомаевн цӀарах ишкол;
• Йуккъера говзаллин №1 йолу ишкол;
• Берийн говзаллин № 4 йолу ишкол;
• Берийн говзаллин № 3 йолу ишкол;
• Берийн говзаллин № 5 йолу ишкол.

• Нохчийн Республикин къоман музей.
• Нохч-ГӀалгӀайн республикин мохкбовзаран музей (йохийна).
• Кадыров Ахьмад-Хьаьжин музей — Сийлаллин Мемориалан комплекс йукъа йоьду.
• Журналистикин музей — дӀайиллина 2013 шеран январехь Зорбанан цӀа чохь. Кхуззахь НР махкахь тӀамехь белла нохчийн журналистийн иэсан маьӀиг йу^[87].

• «ТӀемлойн сийлаллин гӀала» хӀоллам;
• Сийлаллин мемориал:

29 сентябрехь «Российн оьздангаллин коьрта шахьар» къовсаман жамӀашца, Соьлжа-ГӀалин йелла 2025 шеран оьздангаллин коьрта шахьаран статус. Къовсаман гуран чохь кховдайо оьздангаллин-дешаран проекташ, уьш кхочуш йо и статус кхаьчначара^[89].

• Телерадиокомпани «Соьлжа-ГӀала»

Газеташ

Журналаш

FM-радиостанцеш

• ФК «Ахьмад» — Российн (2003/2004) а, Туркойчоьнан (2012; доттагӀаллин турнир — Туркойчоьнан кад бац]]^[90]) кедан толамхо. Кхоьллина 1946 шарахь.
• Волейболан клуб «Соьлжа-ГӀала» — РСФСР ворхӀазза чемпион (1947, 1950, 1960—1962, 1976, 1977 шерашкахь), Российн кхеташон «Спартак» иттоза чемпион а, Йуккъера «Спартак» кхеташонан кхузза чемпион, РСФСР къаьмнийн Спартакиадийн масийттаза чемпион а, совгӀатхо а, Лакхара лигин командашна йукъара ССРС чемпионатан декъашхо (1960—1964, 1966 шераш).
• Ахьмад — спортан клуб, цхьаьнатуху ийна кепар латархой.

• «Ахьмад Арена» — футболан клубан «Ахьмад» цӀера аре. Чухоьа 30.597 хьовсархо. Йина 2006—2011 шерашкахь.
• «Колизей» — 4200 стаг чухоьа спортан комплекс. Болх бан йолайелла 2014 шарахь.
• «Грозни» чӀагӀо — дуьненан тӀегӀанара автодром. Аре лерина йу 1600 хьажархочун. ДӀайиллина 2015 шеран 24 августехь.
• Волейболан гӀала;
• Билимханов Султанан цӀарах стадион.

ГӀалара коьрта динан конфесси йу, йерриг Нохчийчохь а санна, ислам суннийн маьӀнин, иза гайтина шина суьпаллин кхетамца (тӀарикъатца) — накшбанди а, къадири а^[91].

Соьлжа-ГӀалахь йу Нохчийн Республикин муфтият (Бусалбанийн син-мехаллин урхалла) йолу меттиг. 2009 шарахь гӀалин йуккъехь хьала йина исламан комплекс йукъара майданца 14 гектар гергга. Цуьнан латта тӀехь ду «Нохчийчоьнан дог» маьждиг, Нохчийчоьнан бусалбанийн син-мехаллин урхалла^[92], цигахь йу Нохчийчоьнан муфтийн резиденци, Российн исламан Кишиев Кунта-хьаьжин цӀарах университет, исламан библиотека, йукъараӀаран хӀусам а, хьешийн цӀа а студенташна. Маьждиган йу долахь теле- а, радио- а студеш^[93].

Соьлжа-ГӀалахь ду керсталла а, православин кепара йукъаралла. ГӀала — Оьрсийн православин килсан БуритӀера а, ХӀинжа-ГӀалара а епархин Соьлжа-ГӀалин благочинин йукъ йу. 2006 шарахь меттахӀоттийна православин Михаила Архангелан килс, иза ах йохийна йара шина тӀамехь.

1998 шо кхаччалц Соьлжа-ГӀалахь йара инжийлан керстачеран-баптистийн йукъаралла^[94]. Карарчу хенахь килсо шен ницкъ кхочург до и меттахӀотто гӀерташ^[95].

Советийн муьрехь арахецнера 25 сов исбаьхьаллин марка тоьхна конверт а, Соьлжа-ГӀалин куц долуш масех марка а. 2016 шарахь, гӀалин «ТӀемлойн сийлаллин гӀала» цӀе тиллича, оцу хиламан лерина марка арахийцира.

• Хьалхара исбаьхьаллин кхоллам Горькийн цӀарах колони (Остроменцкая Н. Повесть о Решиде и Мишке. Гр., 1979 г. 134 с. (1-е издание в 1930 г.) — йазйира кхиорхочо Остроменцкис Н. Ф., масех шарахь къахьегначу Нохчийчоьнан берийн цӀийнахь, ткъа 1926 шарахь кхаа баттахь Горькийн цӀарах колонин кхиорхо хилира А. С. Макаренко волчохь. Цуо йазйина хьалхара докуметин очерк Горькийн цӀарах колонех лаьцна.
• 1970 шарахь композитора Фельцман Оскара йазйина «Соьлжа-ГӀалех лаьцна эшар» Музаев Нурдинан дешнашна^[96].
• Композиторо Шахбулатов Ӏаднана эшар йазйина «Сан гӏала» («Мой город») иза лекхна Буркаев Мовлада. Димаев Ӏелас локху эшар изза цӀе йолу, иза йазйина поэтан Ахмадов Мусан байташ тӀехь^[97].
• Нохчийн йишлакхархочун Хамзатова Хедин репертуарехь йу эшар «Сан Соьлжа-ГӀала».
• Умарова Лизас локху «Соьлжа-ГӀалех лаьцна эшар» а, «Соьлжа-ГӀала — турпал-гӀала».
• 2018 шарахь Тиматис йазйина эшар «Соьлжа-ГӀала»^[98].
• 2019 шарахь арахецна жайна «Соьлжа-ГӀала байташках» (хӀоттийнарг Исраилова Сацита)^[99].
• Соьлжа-ГӀалин лерина эшар «Соьлжа-ГӀала — сан бераллин гӀала». В. Б. Виноградовс локху иштта цӀе йолу кхин эшар.

2015 шеран 6 апрелехь Соьлжа-ГӀалин «ТӀемлой сийлаллин гӀала» цӀе йелира^[100]. Оцу хиламан лерина поштан марка арахийцира, ткъа Россий банко арахийцира иэсан нахарт 1 туьма мах болуш.

2018 шеран 5 сентябрехь Российн банко лела арахийцира иэсан нахарт номинал 3 сом йолуш «Соьлжа-ГӀала йиллина 200 шо кхачарна»^[101].

1980-гӀа шераш долалуш Соьлжа-ГӀалин ваша хилира мажарийн гӀала Татабанья. 1982 шеран июнехь Соьлжа-ГӀалахь схьайиллира иштта цӀе йолу кафе^[102].

2012 шеран майхь туркойн гӀалахь Сивасес Нохчийчоьнан правительствон делегацино дакъа лецира Нохчийн оьздангаллин йукъ дӀайелларехь. И зийарт доьдуш долуш Сивас а, Соьлжа-ГӀала а кхайкхийра гӀаланаш-вежарий^[103].

2022 шеран мартехь Варшавас бохийра Соьлжа-ГӀалица болу барт Украинера тӀеман гӀуллакхаш бахьнехь^[104].

• Алиев, Тамерлан Магомедович — журналист, йаздархо, йукъараллин гӀуллакххо;
• Альбиев, Ислам-Бека Саид-Цилимович — греко-риман латархо;
• Арсамаков, Исраил Магомедгиреевич — штангист;
• Ахматова, Раиса Солтамурадовна — поэтесса;
• Бадуев, Саид Сулейманович — йаздархо;
• Гакаев, Джабраил Жоколаевич — историк;
• Димаев, Саид Умарович — композитор;
• Закриев, Магомед Хамидович — художник;
• Ибрагимов, Канта Хамзатович — йаздархо, Ӏилманча;
• Куцель, Феликс Петрович — дзюдон тренер;
• Мациев, Ахмат Гехаевич — филолог, хьехархо;
• Мусаев, Рамзан Хаважиевич — штангист;
• Сагаипова, Макка Умаровна — эшархо;
• Сардалова, Зулай Махмудовна — хелхархо;
• Талхигова, Роза Шахидовна — поэтесса;
• Тарамов, Руслан Ихванович — боксёр;
• Яхиханов, Рустам Хожаевич — художник.
• Корчагин, Пётр Семёнович — Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман ветеран а, капитан а, инженер-фортификатор а.
• Ахмедов, Сухраб Султанович — Россин тӀеман гӀуллакххо, генерал-лейтенант. Россин Турпалхо (2025).
• Черноиванов, Вячеслав Иванович (1938) — Советан а, Российн а пачхьалкхан гӀуллакххо, технологих пайдаэцаран а, лелоран а, ресурсаш Ӏалашъйаран а, машенаш тойаран а, декъаш меттахӀитторан а декъехь Ӏилманча.

• Арсанукаев, Шайхи Абдулмуслимович — йаздархо, поэт;
• Ахматова, Раиса Солтамурадовна — поэтесса;
• Висаитов, Мавлид Алероевич — Советски Союзан Турпал;
• Гайтукаева, Бана Мустафаевна — поэтесса;
• Джабраилов, Хамзат Вадудович — боксёр;
• Димаев, Саид Умарович — композитор;
• Димаев, Умар Димаевич — композитор;
• Мамакаев, Магомет Амаевич — йаздархо;
• Мациев, Ахмат Гехаевич — филолог, хьехархо;
• Саракаев, Хамзат Ибрагим-Бекович — йаздархо;
• Сардалова, Зулай Махмудовна — хелхархо;
• Цебиев, Ахмед Магомедович — физик;
• Эльдарханов, Таштемир Эльжуркаевич — серлонча, йукъараллин а, политикин а гӀуллакххо.

• Соьлжа-ГӀалин Сайт