А-Хь. Кадыров цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан университет

Университетан шен истори дӀайолало 1938-чу шеран 7-чу февралехь, партин обкоман а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Халкъан комиссарийн Советан а инициативица Соьлж-ГӀалахь схьайиллина шина шеран дешаран хан йолу Грозненски хьехархойн институт. Дешархойн терахь дара 120 стаг. 1938-чу шеран 1-чу сентябрехь хьехархойн институт хийцира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн институте, 4 шеран дешаран хан а йолуш. Институтехь йара филологин а, историн а, физико-математически а факультеташ^[1].

Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом болабеллачул тӀаьхьа институтан гӀирс дӀабаьккхира, амма 1943-гӀа шо юккъе далале дешаран учреждени меттахӀотто йолийра.

1955 шарахь институтан йоккха дешаран гӀишло йира, ткъа 1957 шарахь физико-математическийн а отделенин мастерскойш йира. 1956 шарахь институто схьайиллина физкультуран факультет, 1958 шарахь — юьхьанцарчу дешаран педагогикан а, методологин а факультет а, 1960 шарахь — Ӏалама-географическин факультет а, 1962 шарахь — кхечу къаьмнийн меттанийн факультет а. Масех шарахь историн а, филологин а кафедраш цхьаьна а тоьхна, исторически-филологин кафедра йира^[1].

1960-чу шарахь институтана керла цӀе тиллира: Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн институт^[1].

1960-чу шерашкахь чӀагӀйира институтан материальни-технически база: йира 632 стаг чутарлуш йолу общежити, кхоьллира керла кабинеташ а, лаборатореш а, Ӏилманан гӀирс хаъал алсамбаьккхира, тобира^[2].

1971 шеран 9 мартехь институт хийцира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетах^[3]. Лев Николаевич Толстойн цӀе тиллира дешаран заведенина. 1980-гӀа шераш йуккъе дахча, университетан хӀинцале а йара 8 факультет: историн, филологин, романо-германийн а, филологин а, экономикан а, физико-математикан а, географин а, ткъа иштта биолого-химин а. 1990-чу шарахь схьайиллина медицинан факультет.

1991 шарахь дуьйна болх беш йу юридикан факультет а, финансийн-экономикан факультет а.

1995 шеран январехь тӀеман операцеш дӀахьош университетан гӀишлошна хаъал зенаш дира. Дешаран гӀишлош дӀасайаржийра, йохийра библиотека, ботанически беш, шатайпа Ӏилманан лаборатореш, дешаран а, производствон а базанаш, компьютерийн центр, типографи. Амма дийна йисинчу кӀеззигчу гӀишлошкахь дӀахьош йара урокаш^[2].

1995 шеран 28 февралехь Толстойн Лев Николаевичан цӀарах йолчу Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан цӀе хийцира Нохчийн пачхьалкхан университет^[4].

Хьалхара Нохчийчоьнан тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа, Нохчийчоь йозуш йоцуш хилар кхайкхийначул тӀаьхьа, университет керлачу Ӏедална муьтӀахь йира, дӀайаьккхира Российн дешаран меттигера, ахчанца гӀо дарх дӀайаьккхира. Амма йохийначу а, талор диначу а хӀусамашкахь кхидӀа а болх беш йара университет.

1997-чу шарахь схьайиллина йуьртабахаман технологин факультет^[2]. 1997-чу шеран ноябрь баттахь Урус-МартантӀехь схьайиллира Нохчийн пачхьалкхан университетан заочни кафедра. Иштта факультеташ схьаелла езаш йара республикерчу Шалински а, Шелковски а районашкахь а^[5].

1997-чу шарахь университетехь меттахӀотторан белхаш болийра. 1998-гӀа шо долалуш университете общежити чохь а, дешаран шина корпусехь а классаш тойира, кхоьллира автономни йовхонан система. 1998 шарахь меттахӀоттийра кхоалгӀа дешаран гӀишло, иштта хьалха хиллачу интернатан гӀишло а, иза дехьайаьккхира университетас^[6].

1998-чу шеран июль баттахь Нохчийн Республикан Ичкерин министрийн кабинето сацам бира Нохчийн хьехархойн институт дӀакъовла, цо, Ӏедалша дийцарехь, «шалха» йаьккхира Нохчийн пачхьалкхан университет. Хьехархойн институтан массо а материалан ресурсаш а, кадраш а университете дехьабевлира. Пхи факультет а, 36 кафедра а дӀайаьккхинар^[7]. Амма хьехархойн институтан хьехархоша шайн институт ларйира, ткъа институт дӀакъовлар ца хилираро^[8].

1999 шарахь рогӀера тӀеман, университет йуха а зене хилира, болх сацийра^[9]. 2000 шеран апрелехь, конституцин къепе меттахӀоттийначул тӀаьхьа, университето шен болх йуха а дӀаболийра. 2003 шеран 6 майхь университет юридическин личностийн цхьаьнатоьхначу пачхьалкхан реестре йаьккхина «Чеченский государственный университет» цӀе йолчу пачхьалкхан дешаран лаккхара корматаллин дешаран заведене.

2000-гӀа шераш дуьйлалуш материалан-технически база меттахӀотто йолийра. 2003 шарахь меттахӀоттийра 2500 квадратни метр дешаран меттиг, 2004 шарахь болх бан йолийра столови а, дешаран мастерскойш а, ши ешаран чоь а. 2005 шеран мартехь болх бан йолийра экономикан факультетан а, ректоран кабинетан а дешаран гӀишло, 2006 шарахь кхин а 6 дешаран гӀишло тойира. 2006 шеран октябрехь схьайиллина медицинан факультетан дешаран корпус.

2008-2009-чу шерашкахь капитальни ремонт йира Дудаевн бульварехь, 17 йолчу 3-чу дешаран гӀишлонна а, урамехь йолчу дешаран гӀишлошна а, Киевски, 33.

2007-2012-чу шерашкахь йохийнарш (Шерипов Асланбекан урам, Борбин майда, Лев Толстойн майда) йира университетан № 1 а, № 2 а дешаран гӀишлош. 2011-чу шарахь «Цхьааллин Россия» политикан партин «500 бассейн» программица Соьлж-ГӀаларчу Дудаевн бульваран 17-чу цӀийнехь бассейн йира. 2016-чу шарахь цу урамехь болх бан йолийра 350 стагана лерина студентийн общежити а, бассейн а, Л. Яшина ураме, 3, Грозный гӀалахь.

2000-гӀа шераш дуьйлалуш университетан структурехь йара 13 факультет: истори, математика а, компьютеран технологи а, физика а, информацин-коммуникацин технологи а, биологийн-химин а, медицинан а, юридическийн а, экономикан а, финансово-экономикан а, географин а, геоэкологин а, агротехнологин а, кхечу къаьмнийн меттанаш а, филологин а (2007 шарахь хийцира Нохчийн а, йукъара а филологин институт), пачхьалкхан урхалла (2005 шарахь дуьйна). 2003 шарахь кхоьллина говзанчашна говзалла йуха Ӏаморна лерина йолу кхидӀа а говзалла Ӏаморан центр. 2006 шарахь иза хийцира кхидӀа а говзалла Ӏаморан а, говзалла лакхайаккхаран а факультетах.

Университете болх беш йу йукъара пайдаэцаран центр, технологийн а, инновацин а гӀоьналлин центр, Ӏилманан-технически информацин а, прогнозийн а центр, ботаникийн беш, зоологин музей, меттигера историн музей, издательство, 5 сервисан отдел йолу библиотека, подпискин а, ешаран а чоьнаш, йукъараллин кхачанан объект.

Нохчийн пачхьалкхан университетан цӀе хийцира Нохчийн Республикин Хьалхарчу Президентан, Россин Турпалхочун Кадыров Ахмат-Хьаьжин сий деш 2021-чу шарахь^[10].

Университетан кхо диссертацин кхеташо йу докторан а, кандидатан а диссертацеш ларъйарехь:

1. Цхьаьнатоьхна диссертацин кхеташо (исторически Ӏилманаш) говзаллехь 07.00.02 — Къоман истори;

2. Цхьаьнакхетта диссертацин кхеташо (Экономикан Ӏилманаш) говзаллехь 08.00.05 — Къоман экономикан экономика а, урхалла а (экономика, предприятин, промышленностийн, комплексийн вовшахтохар а, урхалла дар а — агропромышленни комплекс а, йуьртабахаман урхалла дар а);

3. Цхьаьнакхетта диссертацин кхеташо (юридически Ӏилманаш) говзаллашца:

• 12.00.01 — бакъонан а, пачхьалкхан а теори а, истори а; низаман а, пачхьалкхан а бакъонан истори;
• 12.00.03 — Граждански бакъо; бизнесан низам; доьзалан низам; дуьненайукъара долахь йолу бакъо;
• 12.00.08 – Бехктакхаман бакъонаш а, криминологи а; бехктакхаман-кхочушдаран низам;
• 13.00.01 – Йукъара педагогика, педагогикин а, дешаран а истори (педагогически Ӏилманаш);
• 13.00.08 – Корматаллин дешаран теори а, методика а (педагогикан Ӏилманаш);
• 25.00.36 – Геоэкологи (геологин а, минералогин а Ӏилманаш, географин Ӏилманаш);
• 10.01.01 – Россин Федерацин къаьмнийн литература (Къилбаседа Кавказан литература) (филологин Ӏилманаш);
• 10.01.02 – Россин Федерацин къаьмнийн литература (Къилбаседа Кавказан литература) (филологин Ӏилманаш)^[11].

2011 шеран 25 июлехь университет хийцира лаккхара корматаллин дешаран федеральни пачхьалкхан бюджетан дешаран заведене Нохчийн пачхьалкхан университетах^[12].

Ахьмад-Хьаьжин цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан университет болх беш ву 500 штатан хьехархо, царна йукъахь 66 Ӏилманийн доктор, 27 профессор, 270 Ӏилманийн кандидат, 102 доцент.

Совместительствоца болх беш ву 168 хьехархо, царех 27 1илманийн доктор, 5 профессор, 76 Ӏилманийн кандидат, 39 доцент.

Университете болх беш йу 64 кафедра ^[13]. Очно а, заочно доьшуш бу 15 730 студент^[14].

• Йуккъера юкъара дешаран кечамбаран программа;
• Йуккъера юкъара дешаран дешаран программа (10-11 классаш);
• Йуккъера корматаллин дешаран программаш;
• Говза белхалой а, белхахой а Ӏаморан программаш;
• Йуккъерчу тӀегӀан говзанчаш кечбаран программаш;
• 09.01.03 Терахьийн информацин болх баран магистр;
• 18.01.02 Лаборант-эколог;
• 19.01.02 Лабораторин аналитик;
• 02.09.05 Прикладни информатика (отраслехула);
• 38.02.01 Экономика а, бухгалтери а (отраслехула);
• 38.02.07 Банкийн болх;
• 39.02.01 Йукъараллин болх;
• 40.02.01 Социалан кхерамазаллин низам а, вовшахтохар а;
• 44.02.01 Школе кхачале хьалха дешар;
• 44.02.05 Йуьхьанцарчу дешарехь коррекционни педагогика

• 35.03.04 Агрономи;
• 38.03.05 Бизнес-информатика;
• 06.03.01 Биологи;
• 36.03.01 Ветеринарни а, санитарни а экспертиза йар;
• 05.03.02 Географи;
• 03.05.04 Гидрометеорологи;
• 38.03.04 Пачхьалкхан а, муниципалан а урхалла;
• 07.03.03 Архитектуран Ӏаламан проект хӀоттор;
• 42.03.02 Журналистика;
• 41.03.01 Арахьара регионаш Ӏамор;
• 36.03.02 Акхаройн Ӏилма;
• 11.03.02 Инфокоммуникацин технологеш а, коммуникацин системаш а;
• 10.03.01 Информацин кхерамазалла;
• 46.03.01 Истори;
• 05.03.03 Картографи а, геоинформатика а;
• 51.03.01 Культурологи;
• 45.03.02 Меттан Ӏилма;
• 01.03.01 Математика;
• 38.03.02 Урхалла;
• 51.03.04 Музеологи а, культурин а, Ӏаламан а тӀаьхьенан объекташ ларъйар а;
• 21.03.01 Мехкадаьттан а, газан а бизнес;
• 01.03.02 Прикладни математика а, информатика а;
• 09.03.04 Программин инженери;
• 37.03.01 Психологи;
• 44.03.02 Психологически а, педагогически а дешар;
• 03.03.03 Радиофизика;
• 35.03.05 Бешахь болх бар;
• 43.03.01 Сервис;
• 39.03.02 Йукъараллин болх;
• 35.03.07 Йуьртабахаман сурсаташ арахецаран а, уьш лелоран а технологи;
• 38.03.06 Йохк-эцаран гӀуллакх;
• 43.03.02 Туризм;
• 03.03.02 Физика;
• 45.03.01 Филологин Ӏамор;
• 04.03.01 Хими;
• 05.03.06 Экологи а, Ӏаламан доладар а;
• 38.03.01 Экономика;
• 40.03.01 Юриспруденци^[15].

• 52.05.01 Актерски искусство;
• 36.05.01 Ветеринарни;
• 37.05.01 Клиникан психологи;
• 31.05.01 Медицинан практика;
• 32.05.01 Медицинан а, профилактикан а гӀо дар;
• 30.05.02 Медицинан биофизика;
• 30.05.01 Медицинан биохими;
• 31.05.02 Берийн медицина;
• 45.05.01 Гочдар а, гочдаран Ӏилманаш а;
• 40.05.01 Къоман кхерамзаллин низамашца гӀо дар;
• 38.05.02 Ӏадат;
• 33.05.01 Аптека;
• 38.05.01 Экономикан кхерамзалла;
• 31.05.03 Стоматологи^[16].

• 35.04.04 Агрономи;
• 38.04.05 Бизнес-информатика;
• 06.04.01 Биологи;
• 05.04.02 Географи;
• 38.04.04 Пачхьалкхан а, муниципалан а урхалла;
• 42.04.02 Журналистика;
• 36.04.02 Акхаройн Ӏилма;
• 09.04.01 Информатика а, инженери а;
• 46.04.01 Исторехь;
• 45.04.02 Меттан Ӏилма;
• 01.04.01 Математика;
• 38.04.02 Урхалла;
• 44.04.02 Психологически а, педагогически а дешар;
• 03.04.03 Радиофизика;
• 39.04.02 Йукъараллин болх;
• 38.04.06 Йохк-эцаран гӀуллакх;
• 43.04.02 Туризм;
• 03.04.02 Физика;
• 45.04.01 Филологи
• 38.04.08 Финансаш а, кредит а
• 04.04.01 Хими;
• 05.04.06 Экологи а, Ӏаламан доладар а;
• 38.04.01 Экономика;
• 40.04.01 Юриспруденци^[17].

• 3.3.1 Анатоми а, антропологи а;
• 1.5 Биологин Ӏилманаш;
• 5.6 Исторически Ӏилманаш а, археологи а;
• 31.06.01 Клиникан медицина
• 01.06.01 Математика а, механика а;
• 32.06.01 Медицинан а, профилактикан а гӀо дар;
• 1.6. Лаьттан Ӏилманаш;
• 44.06.01 Дешаран а, хьехаран а Ӏилманаш;
• 5.8.1 Йукъара педагогика, педагогикан а, дешаран а истори;
• 4.1.1. Йукъара юьртабахаман а, ораматаш кхиоран а;
• 3.2.3 Къоман могашалла а, могашалла Ӏалашъйаран вовшахтохар а, социологи а, медицинан а, социалан а говзалла;
• 5.1 Бакъо;
• 4.1.4 Беш лелор, ораматийн кхача кхиор, кемсаш лелор а, дарбанан культураш а;
• 35.06.01 Йуьртабахаман гӀуллакх;
• 3.1.7 Стоматологи;
• 03.06.01 Физика а, астрономи а;
• 5.7 Философи;
• 47.06.01 Философи, этика, динан Ӏилма;
• 30.06.01 Фундаментальни медицина;
• 04.06.01 Химин Ӏилманаш;
• 38.06.01 Экономика;
• 5.2. Экономика
• 40.06.01 Юриспруденци.
• 45.06.01 МеттаӀилма а, литературоведение а^[18].

• 08.31.01 Акушерство а, гинекологи а;
• 31.08.32 Дерматовенерологи Ӏамор;
• 31.08.16 Берийн хирурги;
• 31.08.35 Инфекцин цамгарш;
• 31.08.37 Клиникан фармакологи;
• 31.08.42 Неврологи;
• 31.08.18 Неонатологи;
• 31.08.57 Онкологи;
• 31.08.19 Берийн медицина;
• 31.08.20 Психиатри;
• 31.08.21 Психиатри-наркологи;
• 31.08.72 Йукъара стоматологи;
• 31.08.74 Хирургин стоматологи;
• 31.08.49 Терапи;
• 31.08.67 Хирурги^[19].

• Кхин дӀа а говзалла Ӏаморан а, говзалла лакхайаккхаран а факультет;
• Географин а, геоэкологин а факультет;
• Математикин а, компьютеран технологийн а институт;
• Агротехнологин институт;
• Биологин-химин а факультет;
• Кхоьчу пачхьалкхийн меттанашан факультет;
• Пачхьалкхан урхиллин факультет;
• Финансийн а, экономикин а институт;
• Юридически факультет
• Медицинин институт;
• Медицинин колледж;
• Историн факультет;
• Нохчийн а, юкхаралин а филологин институт;
• Колледж;
• Лицей.