Дадашев, Райком Хьасимхин воӀ

Вина депортацехь 1950 шеран гӀуран баттахь 17-чу дийнахь ГӀиргӀазойн ССРн Ошан областехь.

ТӀеман хьалхарчу деношкахь дуьйна, да фронте вахара. 1947 шарахь, дукха лехначул тӀаьхьа, доьзал карийра цунна. ЦӀавеана кхо шо даьлча, шен жимах волу кӀант Райком дуьненчу валале, шена йинчу чевнех велира иза. Кхо кӀант ша цхьаъ кхио дезна ненан. 1957 шарахь доьзал даймахка йухабирзира, Нажи-Йуртан кӀоштара Хочи-Ара йурта. Йуртахь йуьхьанцарчу классийн ишкол бен йацара. Цундела ворхӀалгӀачу классехь дуьйна луларчу йарташкахь йолчу ишколашкахь деша дийзира Дадашевн^[2].

1968 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университете деша вахара, «Физика» говзалла йолуш. Цо кхоьллина физикин-математикин факультетехь гӀирсан а, хелхаран а къоман ансамблаш, уьш хилира 1970 шеран Студентийн бӀаьстенан совгӀатхой. КхоалгӀачу курсехь иза Ленинан стипендит хилира^[2].

1972 шарахь цо дикачу балхаца чекхйаьккхира университет. Ростов стажировке хьажийра иза, цул тӀаьхьа Х. М. Бербековн цӀарах йолчу ГӀебартойн-Балкхаройн пачхьалкхан университете. Кхузахь цо долийра металлийн а, сплавийн а физикин-хими а, тӀехулара а башхаллаш Ӏамо^[2].

1980 шарахь йаздира кандидатийн диссертаци(оьр.)нохч. тема «Поверхностные явления в многокомпонентных металлических системах» йолуш.

1987 шарахь физикин факультетан коллективо хаьржира Дадашев шайн декан. Мелла а хан йаьлча физикин факультет хилира коьртачарех цхьаъ университетехь.

1990 шарахь докторан диссертаци чекхдаккхархьама Дадашев шен лаамца мукъавелира деканан даржера, хӀоьттира Уралан политехникин института докторантуре^[2].

1993 шарахь докторан диссертаци йаздира тема «Поверхностное натяжение и адсорбция в многокомпонентных металлических расплавах» йолуш. Диссертаци йаздина ваьлча йухавирзина НПУ, хьалха дешаран белхан проректор хилира, ткъа 1994 шарахь — ректор хилира.

1995 шарахь, Соьлжа-гӀаларчу цхьана ишколехь физикин хьехархо воций хиъча, эха шарахь гергга оцу школехь физикин хьехархо болх бира цо. 1995 шарахь иза дӀаваьккхира ректоран даржера, амма 1996 шарахь хиллачу харжамашкахь иза йуха а хаьржира. ХӀетахьлерчу республикан куьйгалхошна хетачунна дуьхьал, цо нахана хьалха дӀахьедира Россица цхьа дешаран меттиг ларйарехьа ву ша аьлла^[2].

Цуьнан къинхьегамца меттахӀиттийра герзаца тӀом боьдучу хенахь а, нохчийн шолгӀачу тӀамехь а йохийна йолу университетан гӀишлош. ХӀинццалц йисинчу йоьхначу гӀишлошкахь дӀахьош хилла дешар шен хьалхалерчу хьоле дирзира^[2].

1998 шарахь Арби Вагаповца цхьаьна дӀахьош, цо физикан терминойн нохчийн меттан дошам арахийцира^[2].

Дадашев Райком теоретически физикин кафедрин куьйгалхо вара А.А. Кадыровн цӀарахчу НПУ. 2001—2006 шерашкахь болх бира Россин Ӏилманийн академин интегрированни Ӏилманан-талламан институтан (ИНРИ РАН) директоран заместителан даржехь^[3].

2002-чу шарахь цуьнан куьйгаллица Соьлж-ГӀалахь дӀайаьхьира «Ӏилманан а, дешаран а, производствон а интеграци — кризисан тӀаьхьарчу муьрехь экономикан а, социальни а сфера денъйаран сацам беш фактор» цӀе йолу Йерригроссин конференци.

2002-чу шарахь Дадашев декъашхо-корреспондентан декъашхо волуш хуьлура, а 2006-чу шарахь — НР-н Ӏилманан академин йукъара а декъашхо, вице-президент а волуш. 2007-чу шарахь иза Квинслендан Йуккъера университетехь (Австрали) аспиранташна а, белхалойна а лекци йеша кхайкхина вара^[2].

2008 шарахь дуьйна Россин Федерацин дешаран а, Ӏилманан а министерствон «Металлийн а, полимерийн а растворийн тӀехуларчу башхаллаш Ӏамор» цӀе йолчу темина «Лакхарчу дешаран Ӏилманан потенциал кхиор» аналитикан Ӏалашонан ведомственни программин грантан Ӏилманан куьйгалхо^[2].

2008 шарахь Кембриджскан дуьненанйукъара Ӏилманан зорбанан гӀирсо ингалсан маттахь арахийцира Дадашевн «Термодинамика поверхностных явлений» цӀе йолу монографи^[2].

2010-чу шарахь Адыгийн (Черг Ӏазийн) Дуьненайукъара Ӏилманийн Академин декъашхо-корреспондент хаьржина^[2].

2020-чу шарахь дуьйна КНИ РАН-н коьрта Ӏилманан белхахо ву Дадашев^[3].

170 сов Ӏилманан белхан автор ву иза^[4]. Цо Ӏуналла дира диссертацеш ларъеш хиллачу итт сов аспирантана.

«Нохчийн меттан грамматика» проектан инициаторех цхьаъ ву иза.

Медицинан кандидат волчу Р. Берсановс нохчийн маттахь анатомин атлас кхоьллина. Иза зорбане йаккха ахча ца тоьара Ӏилманийн академин. Дадашевс, Нохчийн пачхьалкхан университетан медицинан факультетан деканца З. Б. Киндаровца цхьаьна ахчанца гӀо дира иза арахеца^[2].

Иза винчу Хочи-Ара йуртахь Дадашевн а, цуьнан доьзалан а шен ахчанах дина маьждиг^[2].

Дадашевс поэзи язйо, иза зорбане йаьлла «Нана» литературни журналехь а, «Литературная газета» тӀехь а^[5].

• Орден «М. Мамакаев» («Дашо аьрзу»);
• Мидал «Нохчийн Республикина хьалха дина гӀуллакхаш бахьана долуш»;
• «Нохчийн пачхьалкхан университетехь дина гӀуллакхаш бахьана долуш» мидал;
• Нохчийн Республикан Ӏилманан сийлахь белхахо (2003);
• Мидал «А. С. Грибоедов» цӀе йолу;
• «Нохчийн пачхьалкхан университетана хьалха дина гӀуллакхашна» мидал (2007 шо);
• «Нохчийн Республикин интеллектуальни центр» йукъараллин организацин «Ӏилма» категорехь «Детин бухӀа» совгӀат Ӏилманехь доккха дакъа лацарна (2008);
• Российн Федерацин лакхарчу корматаллин дешаран сийлахь белхахо (2009);
• Соьлжа-гӀалин сийлахь вахархо (2020)^[6].

Цуьнан зудчун, хьехархочун Дадашева Маусат Ӏарбин йоьӀан лакхара ши дешар ду: математика (1975) а, филологи (1992) а. 40 шо ду иза дешаран декъехь къахьоьгуш йолу. Хьалхарчу классан математика жайна нохчийн матте гочйина соавтор йу иза. Ишколехь хьехархочун болх бина, ГТРК «Вайнах» телекомпанехь гочдархо^[2].

ДадашевгӀеран деа беро тӀех дика чекхйехира Российн тайп-тайпана лдмаш.

ЙоӀ Зарета — чекхйаьккхина ГӀебартойн-Балкхаройн пачхьалкхан университетан медицинин факультет, дӀахӀоьттина ординатуре, цул тӀаьхьа Москохан Ӏилманан-талламан бӀаьргийн цамгарийн Гельмгольца цӀарах институтан аспирантуре. Медицинин Ӏилманийн кандидат, офтальмолог. 2002 шарахь дас хьехар дина шина баттахь нах тӀецна тӀамо йохийначу Соьлжа-ГӀалахь. Цуо гӀо дина 500 сов цомгашчунна^[2].

• Ибрагимов Х. И., Саввин В. С., Дадашев Р. Х. Прибор для определения плотности жидких металлических растворов // ЖФХ. — 1976. — Т. 50, № 8. — С. 62—68.
• Дадашев Р. Х., Ибрагимов Х. И. Исследование поверхностного натяжения и мольных объёмов расплавов индий-олово-свинец и таллий-свинец-висмут // Физика межфазных явлений. — Нальчик: КБГУ, 1978. — С. 32—40.
• Дадашев Р. Х. Исследование поверхностных явлений в многокомпонентных металлических расплавах: Автореф. дис. …канд.физ.-мат. наук. —Калинин: 1980. — С. 24.
• Дадашев Р. Х., Ибрагимов Х. И., Юшаев С. М. Поверхностные свойства расплавов индий-олово и таллий-висмут // Изв. вузов. Цветная металлургия. — 1984. — № 1. — С. 121—122.
• Дадашев Р. Х., Кутуев Р. А., Ибрагимов Х. И. Поверхностные свойства и плотность расплавов таллий-свинец //Российск. Межотраслевая конф. «Тепломассоперенос и свойства жидких металлов». — Обнинск, 2002. — С. 105—107.
• Сагов Б. Б., Дадашев Р. Х., Ибрагимов Х. И. Поверхностные свойства расплавов индий-таллий-висмут // Расплавы. — 1993. — № 2.
• Дадашев Р. Х., Ибрагимов Х. И., Юшаев С. С. — М. Поверхностные свойства расплавов индий-олово-свинец, индий-олово-галлий, таллий-свинец-висмут // Деп. В ВИНИТИ. — 24.07.84. — № 5356-84.
• Дадашев Р. Х. Прогнозирование физико-химических свойств многокомпонентных металлических расплавов // Расплавы. — 1994. — № 6
• Дадашев Р. Х., Попель С. И. Вычисление парциально-молярных величин в многокомпонентных системах // ЖФХ. — 1992. — № 6.
• Дадашев Р. Х., Захарова Т. П.,Попель С. И. К расчету парциально-молярных поверхностей и поверхностного натяжения растворов // Расплавы. — 1992. — № 6
• Дадашев Р. Х. Поверхностное натяжение и адсорбция в многокомпонентных системах: Дисс. … докт. физ.-мат. наук. -Екатеринбург: УПИ, 1993. — С. 386.
• Дадашев Р. Х. Термодинамика поверхностных явлений М., 2007. 280 с.
• Dadashev R.Kh. Thermodinamics of surface phenomena. Cambridge CISP, 2008. 281 с.
• Дадашев Р. Х. Язык преподавания в начальных классах: проблемы, мифы и реальность. Вестник института проблем образования МАИН 2007.
• Дадашев Райком. Термодинамика поверхностных явлений. — Москва: Физматлит, 2008. — 280 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-9221-1017-4.