Несара

Несара кхоьллина терахь тӀеэцна 1781 шо^[29]. Бух схьаэцна Российн эскаран квартирмейстерандекъера дивизионан квартирмейстеран Л. Л. Штедеран эпсаран хаамашкара, иза ша 1781 шарахь хилла ГӀалгӀаймахкахь, Ӏалашо йара тӀеман-топографин хаамаш гулба, гайтина Несара эркаца гӀалгӀайн гӀарулийн посташ^[30]. ЧӀагӀдо кхин хьалха а Несара хьахайар, масала 1769/1770 шерийн италихойн математикан, астрономан, геодезистан, картографан Джованни Антонио Рицци-Заннонин «Ӏусманийн империн къилбаседин декъан» картин тӀехь^[31]. Российн официалан документашкахь чӀагӀйина нах беха меттиг Несара дуьххьара хьахийна 1810 шарахь^[32] Несаран чӀагӀонах, гӀап йина инарло И. П. Дельпоццос Мазалкера БуритӀе боьду некъ къовлархьама. ЧӀагӀонан белхаш беш балийра Мазалкера оьрсийн тӀеман инженераш^[33].

Кавказан тӀом болуш, 1817 - 1832 шерашкахь Несара гӀап цкъа йухайина а, чӀагӀйина а ца Ӏара. 1818 шарахь Несаран чӀагӀо чӀагӀйира А. П. Ермоловс, оццу шарахь цуо йуьйгӀира Соьлжан лахенашкахь Грозни-гӀап. Несаран чӀагӀонна гергахь лаьттара Теркан гӀазакхийн гӀаланаш Обарг-Йурт, Сипсо-ГӀала, Эха-Борзе, Мохьмад-хитӀе. 1841 шарахь апрелехь гӀопан тӀелетта Имам Шемал йухатохарна императоро Николай I-чо Несаран йукъараллин совгӀат дина Георгийн байракхца^[29].

1858 шарахь Несарахь гӀаттам белира. Меттигерачу бахархойн доллара а, лаьттан а бакъонаш луьсту комитето гӀаттаман бахьнаш дийцира, цара бохура гӀалгӀашна ца лаьа билгалйаьхначу меттигашкахь Ӏан, иза бахьнехь, «хила йеза терго ца хуьлу царна тӀехь». ГӀаттам боьдуш гӀалгӀайн бахархой аьттонза гӀиртира гӀазакхашкара Несара гӀап йаккха. ГӀаттам аьттонца охьатаӀийра А. И. Барятинскийс. 1860-гӀа шерашкахь сацам бира Несаран чӀагӀо кхин а чӀагӀйан, цунна гӀопан гергахь йехкира керла гӀазакхийн гӀаланаш — Эльдархан-ГӀала, Ангушт, шолгӀа Соьлжин а ГӀажарийн-Юрт.

1868 шарахь Несарахь дӀайиллира Несаран гӀалин ишкол — хьалхара дуьненан дешаран меттиг Теркан областан эскарахь^[34], цхьаъ бен йоцург ГӀалгӀайчохь, иза дӀайиллира 1917 шеран революци хилале, цигахь гӀалгӀашан таро хилира оьрсийн грамота Ӏамо, йуккъера дешар деша. 1893 шарахь Назранехь йира аьчканекъан вокзал, ткъа 1894 шарахь Назранехула дӀайолаелира рогӀера аьчканекъан сервис. 1909 шарахь Назран гӀалахь инфраструктура кхиарца Назранан гуо дӀакъаьстира — Россехь Теркан областан]] административан-мехкан дакъа, иза лаьттира 1920 шо кхаччалц.

Россехь гражданийн тӀом болчу хенахь Несара гӀалахь шуьйра даьржира революцин синхаамаш, уьш боьзна бара большевикаша латтанаш йуха декъа аьлла кхайкхамашца. ХӀинцале а 1918 шарахь дӀайолаелира декозакизацин политика, цундела 1918 шеран 22—28 майхь хиллачу Теркан къаьмнийн III гуламехь тӀеийцира сацам баккхийчу латтанийн долахойн латтанаш дӀадахарх а лаьцна. Оцу муьрехь, цхьаъ вукхунна тӀаьхьий-хьалхий, Теркан а, Соьлжан а бердашца гӀазакхийн гӀаттамаш лилхира. Паччахьан заманахь латтанаш долчу хьалдолчу гӀалгӀайн доьзалийн векалша а дакъалецира гӀазакхийн гӀаттамашкахь. 1918 шеран ноябрера 1919 шеран февраль кхаччалц Къилбаседа Кавказехь тӀемаш дӀабаьхьира, цу йукъахь большевикийн агӀор болчу гӀалгӀаша массо а кепара дуьхьало йира кӀайнгвардейцашна.

Кавказехь тӀеман тасадаларш хилар бахьана долуш А. Г. Шкуро аьтто белира Несара ларйеш болу большевикийн агӀончаш болу бахархой тешийта. Шен лаамца гулдина эскаро толам баьккхинчул тӀаьхьа А. И. Деникинан эскаршка, гӀазакхашца цхьаьна дӀакхета буьйлабелира белогвардейцашца синтем болуш болу цхьаболу гӀалгӀай а. Теркан областан Несаран гуонера схьаваьлла стаг С. А. Мальсаговс кхоьллина Хьалхара гӀалгӀайн дошлойн полк шен лаамца гулдина эскаран декъашхой. 1920-чу шарахь, Деникинан эскаран эшам хиллачул тӀаьхьа, Несарахь меттахӀоттийра Советийн Ӏедал. ГӀалгӀайн халкъан большевикийн гуламан резолюцица сацам бира ЦӀен эскарна массо а агӀор гӀо дан Деникинан эскарна дуьхьал къийсам латторехь. 1920 шеран ноябрехь Несара гӀала официалан Ламанан ССР йукъайогӀура, цул тӀаьхьа Ламанан АССР йира 1921 шеран 20 январехь ВЦИК омарца.