Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Ӏаьлий-Йурт

Iаьли-йурт (оьрс. , гӀалгӀ. Iаьли-Юрт[14]) — ГӀалгӀайн Республикин Несаран кӀоштан йуьрт.

Кхоллало муниципалан кхоллам йуьртан меттиг Ӏаьли-Йурт, шен хӀоттаман йукъахь цхьаъ бен йоцу бахархой беха меттиг санна[15][16].

Географи

Эвла ю кӀоштан йукъна, Несарна къилба-малхбалехьа 8 км генахь (некъаца йукъа меттиг), республикин коьртачу гӀалана МаӀасна гена йоццуш. Къилбаседа ХӀирийчоьнца долу административан доза ду малхбузехьа. Йуьрт лаьтта Хьуьнан дукъан(оьр.)нохч. басехь, охьатаьӀа малхбузехьа а, къилбаседа-малхбузехьа а, Соьлжин тогӀе агӀор. Ламанан чӀож, дахделла къилбаседа-малхбузен агӀор, цигахь лаьтта Ӏаьли-Йуьрт, цуо лелайо «Мурдан боьлак», цуьнан йуьхьиг (йуьртан къилба-малхбалехьа) лаьтта Сейвен дукъан (1160,6 м) басешкахь, цуьнан буьххьехула чекхдолу ГӀалгӀайчоьнан а, Къилбаседа ХӀирийчоьнна а йукъара доза, цигара долало Ерусалимка а, Кен а эркаш. Йуьртан къьилбехьа, Къилбаседа ХӀирийчоьнан махкахь, айабелла Волчья лам (811,2 м). Ӏаьли-Йуьртан къилбаседа-малхбалехь охьадоьду жима аьхк Бари-Аьхк (Сурхохин га), малхбузехьа лаьтта Соьлжин тогӀи (цуьнан берд тӀаьхь лаьтта МаӀас).

Уггаре гергара нах беха меттигаш йу: къилба-малхбузехь — МаӀас гӀала, къилбаседехьа — Эккажакъоьнгий-Йурт, къилба-малхбалехь — Сурхо-ХитӀе эвла, къилба-малхбалехь — Галашкие эвла, къилбехь — Комгарон эвла, къилба-малхбузехь — йарташ Ахки-Йурт, ГӀалгӀайн-Йурт, Куртат, Донгарон (Къилбаседа ХӀирийчоь), малхбузехь — Мочкъий-Йурт (Къилбаседа ХӀирийчоь)[17].

Истори

Историн Ӏилманехь цхьана теорица, Ӏаьли-Йуьртан махка тӀехь хила тарлуш хилла шира гӀала МаӀас (Аланин коьрта шахьар). Иза хилла йуккъера бӀешерашкахь дуккха а къаьмнийн Аланин пачхьалкхан коьрта шахьар, шена йукъайогӀуш, кхин долчу хӀуманашца цхьаьна, хӀинцалера ГӀалгӀайчоьнан латтанаш а. Цу тӀехь хьахийна йу «Яндаре-ГӀаьзи-Йурт-Эккажкъоьнгийн Йурт-Ӏаьли-Йурт-Сурхо-ХитӀе» ширачу нах баьхначу меттигийн комплекс, цуо гойту хьалхарчу йуккъера бӀешерийн бӀаьвнийн нах бехачу меттигийн цхьаъ бен йоцу чӀагӀйина меттиг а, царна йукъахь дуккха а нах беха меттигаш а. Цу кӀоштахь дӀайазйина 30 гергга нах беха меттиг, дуккха а нах беха меттиг, уьш вовшахтухуш йолу ларйаран саьнгараш, дӀабоьхкина хӀолламаш, хетарехь, аланин заманера[18].

ЧӀагӀйина гӀалийн кӀошт лаьтта Ӏаламан лакхенехь, иза аьтту болуш йу ларйан. Малхбузехьа а, къилбаседехьа а охьадоьду Соьлжа а, Несара а, кхин а къилбаседехьа лаьтта Соьлжин дукъ, малхбалехьара и кӀошт ларйо кӀорга Ӏас-хин Ӏино, къилбехьара — Ӏаьржа лаьмнийн хьаннийн даккъаша. Ӏаламан дозанаш чӀагӀдина гӀаролийн пункташца а, гӀаланашца-гӀепашца а, уьш вовшашна гарехь хилла. ГӀаланашна гуонаха йо масех ларйаран аса, «Эрз-эли» («Эрзан боьлак») меттигехь уггаре йоккха йу «Хатой-Борз» — тарло, шира МаӀасан гӀап хила. Йерриге чӀагӀйина кӀоштан йукъара майда кхочу бӀе йеакӀов километр сов майда[18][19].

Ма-дарра Ӏаьли-йуьртахь бу тайп-тайпана археологин хӀолламаш: йуьртан малхбален йистехь «Ӏаьли-Йуьртан гӀала № 1» - «Мурад барз», «Ӏаьли-Йуьртан гӀала № 2»; йуьртан 2,5 км къилбаседа-малхбалехьа «Ӏаьли-Йуьртан гӀала № 3» - «Къора баьрзнаш».

1944 шарера 1958 шо кхаччалц нохчий а, гӀалгӀай а арабаьхна, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаьккхинчу хенахь йуьртах «Нарон» олуш хилла[20].

Бахархой

1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
2011
2016
2021
Къоман хӀоттам

2002 шеран йерригроссийн бахархой багарбаран жамӀашца[21]:

2010 шеран йерригроссийн бахархой багарбаран жамӀашца[22]:

  • гӀалгӀай — 5 491 ст. (98,12 %)
  • кхин берш — 16 ст. (0,29 %)
  • ца гайтина — 89 ст. (1,59 %)

Галерей

Ali-jurt 3.jpg
Ali-jurt 2.jpg
Ali-jurt.jpg

Билгалдахарш

  1. ↑ Лист карты K-38-30 Орджоникидзе. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1984 год. Издание 1988 г.
  2. ↑ Климат Али-Юрта // Climate-Data.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 декабрь.
  3. ↑ 1 2 Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архивйина 2012 шеран 3 февралехь
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Численность населения республики Ингушетия по населённым пунктам 2006-2012 года. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 17 октябрь. Архивйина 2013 шеран 17 октябрехь
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Оценка численности населения 2010-2013. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 23 август. Архивйина 2014 шеран 23 августехь
  6. ↑ 1 2 Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 август. Архивйина 2014 шеран 2 августехь
  7. ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 6 август. Архивйина 2015 шеран 6 августехь
  8. ↑ 1 2 Численность населения Республики Ингушетия по состоянию на 1 января 2016 года в разрезе населённых пунктов. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 8 август. Архивйина 2016 шеран 8 августехь
  9. ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (2017 шеран 31 июль). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 31 июль. Архивйина 2017 шеран 31 июлехь
  10. ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 25 июль. Архивйина 2018 шеран 26 июлехь
  11. ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 31 июль. Архивйина 2021 шеран 2 майхь
  12. ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 17 октябрь. Архивйина 2020 шеран 17 октябрехь
  13. ↑ Почтовые индексы и коды ОКТМО, ОКАТО. Село Али-Юрт, Назрановский район, Республика Ингушетия. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 декабрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2010 шеран 24 июлехь
  14. ↑ Оздоев И. А. Русско-ингушский словарь: 40 000 слов / Под. ред. Ф. Г. Оздоевой, А. С. Куркиева. — М.: Русский язык, 1980. — 832 с. — С. 830.
  15. ↑ Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-рз «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа». ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 декабрь. Архивйина 2018 шеран 28 январехь
  16. ↑ Поиск кодов ОКАТО. Сельское поселение Али-Юрт, Назрановский район. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 декабрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2015 шеран 15 февралехь
  17. ↑ Карта Чечни и Ингушетии (rar) (не ранее 1995). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 декабрь. Архивйина 2012 шеран 18 февралехь Объём 8 МБ.
  18. ↑ 1 2 Исторический проект «Ингушетия: Исторические Параллели». Аланы в I—IX вв. Ghalghay.com (2009 шеран 28 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 декабрь. Архивйина 2015 шеран 17 ноябрехь
  19. ↑ Кодзоев Н.Д., 2001.
  20. ↑ Ведомости Верховного Совета РСФСР, 1958, № 5.
  21. ↑ НАЗРАНОВСКИЙ РАЙОН (2002 г.). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 декабрь.
  22. ↑ Том 4. Таблица 04-04. Население Ингушетии по национальности и владению русским языком. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 декабрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2016 шеран 6 мартехь

Литература

Кодзоев Н. Д. Местонахождение и значение названия аланской столицы города Магас(оьр.) // Вестник Археологического центра. — Назрань, 2001. — Вып. 1. — С. 43—52.

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш