Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

ГӀалгӀай

ГӀалгӀай (гӀалгӀ. ГӀалгӀай) — вайнехан къам, деха Къилбаседа Кавказехь, ГӀалгӀайчоьнан а, кхин Къилбаседа ХӀирийчоьнан Пригородни кӀоштан а, БуритӀе гӀалин а орамера бахархой[28][29][30]. Европин, Йуккъера Азин, Гергара Малхбален мехкашкахь йу гӀалгӀайн диаспораш[31][32]. ГӀалгӀай дуьненахь бу боху 1 млн гергга[33]. Дуьххьара хьахийна I бӀешарахь ширажелтойчоьнан Ӏилманчийн Страбонан къинхьегамашкахь, тӀаьхьо а, йуккъерабӀешерашкара а эрмалойн а, гуьржийн а хьосташкахь. ГӀалгӀайн мотт буьйцу, йоза кириллицин бух тӀаьхь ду. Бусалба дин (ислам) суннийн кхетаме леладо.

Этимологи

Гӏалгӏай боху дешан шира бух бу[34]. Иза дукха хьолехь доьхку терминца гӏа́ла — бӀов, гӀап, цигара схьа, гочдо гӀишлошйархо/бӀевна йа гӀопан вахархо. Цхьаболчу талламхошна хетарехь, «гӀалгӀай» дош чӀагӀделла къилба-малхбузера вайнахашна йукъахь 1920-гӀа шерашкахь[35]. Амма, кхечу Ӏилманчаша, XVI бӀешеран шолгӀа декъехь — XVII бӀешеран хьалхарчу декъехь «гӀалгӀай» цӀе (оцу заманан оьрсийн документашкахь — колки, калки, калканцы) шуьйра маьӀна долуш йара, гӀалгӀай боцчарна, кхечу тайпанашна а йаьржира иза (йукъараллаш(оьр.)нохч.) Ламанан ГӀалгӀайчохь[36][37]. Немцойн талламхоша И. Гюльденштедта, П. Палласа, Ю. Клапрота иштта хоуьйту, XVIII бӀешарахь гӀалгӀаша шайх гӀалгӀай олура[38][39][40].

ДӀасабаржар а, барам а

ХӀокху заманахь дукхаха болу гӀалгӀай беха Российн Федерацехь, Республика ГӀалгӀайчохь. ГӀалгӀайн историографехь къаьста дӀасабаржаран а, миграцин хьесапийн а тайп-тайпана муьраш.

Российн импери

XVII—XVIII бӀешерашкахь гӀалгӀаш баха баьхкина Ӏарам-хи(оьр.)нохч., ГӀалм, Соьлжа, Ӏаьс-хи а тогӀенашка. Малхбузехь нах беха меттиг хилла Теркан чӀажехь, амма XVI бӀешо долалуш дуьйна гӀалгӀай бехаш бара Къобанехь, Даргавсан майданахь, Санибехь, Куртатин чӀажех, хӀирашца лулахь. Къилбехьа гӀалгӀайн фамилеш карийна Гвелетехь а, Ахкарахи тӀаьхь а, иштта ӀамгӀе а, цигара уьш дӀабахана 19-чу бӀешеран шолгӀачу декъехь[41].

Советийн Росси, ССРС

1917 шеран Октябран революцел тӀаьхьа гӀалгӀай ховшаран коьрта мохк бара Несаран(оьр.)нохч. а, Соьлжин а гуонашкахь (шинне а гуонан адм. йукъ БуритӀе йара), ший а гуо Теркан областехь бу (адм. йукъ БуритӀе)[К. 1]. 1920-гӀа шо чекхдолуш – 1921-гӀа шо долалуш, Кавказехь Советийн Россин административан-мехкан реформаш йинчул тӀаьхьа дӀайаьхна Несаран а, Соьлжа а гуонаш а, иштта ша Теркан область а дӀайаьхнера, ткъа гӀалгӀашна Ламанан АССР йукъахь ГӀалгӀайн къоман гуо (адм. йукъ БуритӀе). БуритӀе, административан йукъ санна йиснехь а, кхин цхьана а кӀоштан дакъа ца хилира, амма шакъаьстина административан дакъа — автономин гӀала. Цигахь вехаш вара 1517 гӀалгӀай (966 боьрша стаг а, 551 зуда а), иза 1000 бахархочунна йукъахь 19,4 стаг вара[42]. Къоман-пачхьалкхан демаркаци йеш 1924 шарахь Ламанан АССР дӀайаьккхира, ткъа ГӀалгӀайн КъГ хийцира ГӀалгӀайн автономин гуоца Къилбаседа-Малхбален областца (кхоьллина 1924 шарахь, адм. йукъ Дон-тӀера-Ростов), оццу шарахь цӀе хийцина Къилбаседа Кавказан мохк аьлла (хьалхара адм. йукъ Дон-тӀера-Ростов, тӀаьхьо кхин йерш а).

1920-гӀа шерашна йуккъехь гӀалгӀайн бахархой махкахь тӀекхийтира 1890 шерца дуьстича, советийн статистико(оьр.)нохч. коэффициенташ йукъайехира Российн имрерин бахархой лоруш (1897 шо) а, ССРС бахархой лоруш а (1926 шо), йерриг ССРС иза хилира 143,2, Европин декъехь 143,8[К. 2]. Согласно советской переписи, в 1926 году общее число ингушей (вместе с кистинцами[43][К. 3]) — 74 094 стаг (37 160 боьрша стаг а, 36 934 зударий а), царех 94,38 % — 69 930 стаг (34 773 боьрша стаг а, 35 157 зуда а) вехара ГӀалгӀайн АО, иза хилара областан 930,7 стаг 1000 стагах (царна тӀаьхьа богӀура нохчий — 34,3 эзарх, оьрсий — 12,3 эзарх). ГӀалгӀайн АО луларчу гӀаланашкахь а, областашкахь (РСФСР) вехара 2 207 гӀалгӀа, ЧКСФСР (Чоьхьара Кавказ) — 1936 стаг, кхечу союзан республикашкахь ССРС — 21. Доккхаха долу дакъа гӀалгӀайн бахархойн дехара йарташкахь — 71 490 стаг, 2604 гӀалахь; сте-боьршаллин хӀоттам оцу хенара гӀалгӀайн — 1000 боьрша старанна кхочура 990 зуда[45].

1927 шарахь нах къаьмнаш кистӀий, мӀайстой, маьлхий бехачу махкахь (XX бӀешо долалуш шеш лорура гӀалгӀай[К. 4]), Ӏедало йукъатуьйхира Нохчийн АО (адм. йукъ Соьлжа-ГӀала). Беха административан кӀошт — Аллаго (кхоьллина Российн империн муьрехь, адм. йукъ БӀениста эвла), дӀакъастийра ССРГ ЧКСФСР.

Йуьртан бахархойн кӀезиг долу дакъа дехара Соьлжин гӀазакхийн гуонехь (адм. йукъ Сипсо-ГӀала) — 301 стаг (155 боьрша стаг а, 146 зуда а), иза хилира 8,6 стаг 1000 стагах[46]. 1929 шарахь гуо дӀабаьккхира, Сипсо-ГӀалин кӀоштан а, Махьмад-ХитӀен йуьртакхеташо цхьа дакъа дӀаделира Нохчийн АО (кхоьллира Соьлжин кӀошт), кхин дакъа — Теркан кӀошт, дӀайелира Теркан гуоне (кхоьллина 1924 шарахь, адм. йукъ Пятигорск, 1930 шарахь дӀайаьккхира, ткъа цуьнан кӀошташ кхечира Къилбаседа-Кавказан мехкан куьйгакӀела). 1934 шарахь ГӀалгӀайн АО дӀатуьйхира Нохчийн АО, йира Нохч-ГӀалгӀайн АО Къилбаседа-Кавказан мехкан йукъахь, ткъа 1936 шарахь область мехках схьакъастийра, йира Нохч-ГӀалгӀайн АССР.

1944 шарахь гӀалгӀай, кхечу вайнехан бохаме кхоллам боькъаш, советийн Ӏедало нуьцкъала махкахбахар Йуккъера Азе (Кхазакхийн а, ГӀиргӀазойн а ССР); Нохч-ГӀалгӀайн АССР Ӏедало дӀайаьккхира, гӀалгӀайн мохк дӀабелира Къилбаседа ХӀирийчоьнан АССР, ткъа къилбехь Гуьржийн ССР; цу латтанаш тӀехь гӀалгӀайн халкъан векалш ца бисина (цхьаберш боцург). 1957 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советан Социалистийн Республика меттахӀоттийра, гӀалгӀашна бакъо йелира шаьш хьалха баьхначу меттигашка йухаберза. Цунах пайда а оьцуш, дукхахберш шайн даймахка йухабирзира, Кхазакхийн а, Киргизийн а ССР-шкахь жима гӀалгӀайн диаспораш йиснехь а.

ГӀалгӀай официалан жамӀашца Российн империн бахархой багарбарна[47], ССРС[К. 5][43][48] а, РФ а[1]:
1897 1926 (кистӀашца[43][К. 3]) 1939 1959 1970 1979 1989 2002 2010 2020
берриг бож зуд
Берриг махкахь
— гӀаланашкахь
— йарташкахь 		46 214 74 094
2 604
71 490 		37 160
1 616
35 544 		36 934
988
35 946 		92 120 105 980 157 605 186 198 237 438 413 016 444 833 517 186

Антропологин тайпа

Кавказан тайпа (лат. Varietas Caucasia) — европеоидан расин къилбаседакавказан вариант[К. 6] йу къаьмнийн, дешах долу йуккъера Кавказан махкахь, тӀаьхь къобанан археологин оьздангалла хилла (вайн эрал хьалхара II эз.шеран йукъ — I эз. шеран йухьиг) а, аланаш баьхна а (I—XV бӀешераш). Антрополога В. В. Бунака чӀагӀдора:

ГӀалгӀашна йукъахь и къаьсташ долу кавказхойн тайпа, кхечу Къилбаседа Кавказан къаьмнашна йукъахьчул а алсам ларделла.

undefined

XIX бӀешо чекхдолуш — XX бӀешо долалуш арахоьцуш хилла Брокгаузан а, Ефронан а энциклопедин дошамо, гӀалгӀайн иштта сурт хӀоттадо:

Куц-кепца гӀалгӀай дуткъа, йуткъа, йуккъера локхалла йолуш, ира аматашца, сиха бӀаьргаш долуш, сирла, Ӏаьржачу юьхь тӀехь; месийн бос коьртачу декъана Ӏаьржа бу, мара аьрзучух тера, леларш сихделла а, импульсивни а ду[49].

ТӀаьххьара хаамаш гӀалгӀайн гаплотобанийн[50]:

  • J2 — 88,9 %
  • L1с — 2,8—8,5 %
  • J1 — 2,8 %
  • G2a1 — 1,5 %

Истори

Шира истори

Вайн эрал хьалха IV—III эз. шарахь Къилбаседа Кавказехь йаьржа археологин оьздангалла хьалхарборзанан оьмаран: «майкопан» а, «кура-араксан» а. ГӀалгӀайчоьнан мохк лаьтта уьш Ӏитталучу асанехь, цхьаьна декъан кхузахь карийна хьалхарборзанан оьмаран синкретикин васт йу (масала, Байн йуьрт)[51][52]. Гайтинчу оьздангаллашца генетикца йихкина масех оьздангалла, иза кхоллайелла тӀахьа йогӀучу оьмарехь, цунна Ӏилманехь йукъара цӀе йелла «Къилбаседа оьздангаллин-историн йукъаралла»[53]. Шен рогӀехь цуьнан бух тӀаьхь хӀоттайелла Къилбаседа Кавказан автохтонийн оьздангалла — къобан оьздангалла, хронологин гуранаш тӀеэцна билгалдаха вайн эрал XII—IV бӀешерашшал хьалха[К. 7] Нисса къобан оьздангаллин тайпанашца тӀеэцна дехка протогӀалгӀайн этносийн тайпанийн этногенез. Йозан гуьржийн хьосташкахь, оцу муьран буьцу хиламаш, гӀалгӀайн дай (къобан оьздангаллин тайпанаш) бевза этнонимашца «кавкасионаш» а, «сурдукъхой» а, антикехь — «маьхли» цӀарца[51]. Вайн эрал хьалхара I эз. шерийн шолгӀачу декъехь къобин тайпанаша кхоьллира йоккха политикин тайпанийн цхьаьнакхетаралла, иза йевза антикин хьосташца Малх (Махли, Махелони) цӀарца, гуьржийн хьосташца — СурдукъетӀе[55]. Сурдукъхоша терго латтайора коьрта Кавказан дехьаволийлин — Теркан чӀажан, церан йаккхий политикин уьйранаш йара шира гуьржийн пачхьалкхаца[56]. Леонти Мровелис дийцарехь Гуьржийчоьнан хьалхара паччахьехь Фарнавазехь зуда хилла «Кавкасан тӀаьхьенах, сурдукъхойн тайпанах», церан кӀант хилла Саурмаг[57][58] (гӀалгӀ. «саьрмак»[59]). Да велча иза гуьржийн Ӏарш тӀекхаьчна, гуьжийн элий ша виен гӀертий хиина иза ненаца къайлаваьлла ненан вежарий болчохь СурдукъетӀехь[60]. Антикин йаздархочун Лукианан хаамашца цӀе хаьа цхьаьна урхалчийн шира къобанхойн цхьаьнакхетараллин — Адирмах, иза абхазийн талламхочо Гумбас Г. Д. гӀалгӀайн меттан гӀоьнца теллина, цуьнан маьӀна хуьлу «Маьлхан ницкъ берг»[61]. Вайн эрал хьалхара II бӀешо долалуш Къилбаседа Кавказе селевкидийн паччахь Антиох III тӀелатар бахьна долуш къобин тайпанийн барт хӀаллакбира[62]. Иза йохар бахьана долуш хьосташкахь соцу йукъара къобанан цӀераш лелор, тӀаьхьа — I бӀешо вайн эрал хьалха — вайн эран I бӀешо хьалха къобанхойн тӀаьхе йевза хьосташкахь тайпанийн тобанийн цхьацца цӀерашца: «хьамекиташ», «сьербаш», «двалаш», «троглодитан», «санараш/цанараш», «хонаш», «масах/машах», «исадикаш», кхин а[63].

Тарло, къобан оьздангаллин тайпанашца доьзна ду «гаргараш»[51], ширажелтойн географо Страбона хьахош болу, шен «Географехь» (I бӀешо в.э. хьалха) къилбаседакавказан къам, дехаш долу амазонкашна гергахь[64]. Археологин а, меттан а хаамашца, къаьсттина, иза гӀалгӀайн терминца «гаргара» («гергара»/«гергара») уьйр латтош, цхьаболчу Ӏилманчаша гаргархой гӀалгӀашца билгалбоху[65][66]. Страбона хьахийна важа этноним — «гелаш» («гелай»), цхьа могӀа Ӏилманчаша гӀалгӀай хуьлийта[67][68][69][70][71].

VII бӀешарахь девзаш долчу «Эрмалойн Географи]]» тептарехь хьахадо этнонимца «кусташ»[72].

Гуьржийн хьосташкахь гӀалгӀай «глигви» кепехь хьахош бу, Кахетин урхалча Квирике III-гӀачо паччахьалла дечу хенахь, вуьшта аьлча, XI бӀешарахь хилла этноним санна[73][74]. Оьрсийн хьосташкахь этноним «гӀалгӀай» дуьххьал девза XVI бӀешеран шолгӀачу декъехь «калканхой», «калкаш», «калканан нах». И этноним хьахор хаало Малхбален Гуьржийчу (Кахети) оьрсийн вакийлатин йаззамийн испискашкахь, ма-дарра гойту бина некъ а, новкъах хилларг а[75].

Йуккъера бӀешераш

undefined

Йуккъера бӀешерашна йуьххьехь гӀалгӀайн истори герггара йоьзна хилла Къилбаседа Кавказан аланашца а, Аланин пачхьалкхаца а (IX бӀешо чекхдолуш — XIII бӀешо долалуш)[76], цунна йукъа боьлхуш хилла уьш (хӀирийн, кхарачойн, балкхаройн, нохчийн дайшца)[77][78]. ГӀалгӀайн талламхоша дийцарехь, Аланин коьрта шахьар МаӀас лаьтташ хилла ГӀалгӀайчохь, кхузаманан МаӀас а, Несара а гӀаланийн дакъош чулоцучу кӀоштахь а, Яндаре, ГӀаьзи-Йурт, Эккажакъоьнгий-Йурт, Ӏаьлий-Йурт, Сурхо-ХитӀе йарташ лаьттачу меттигехь дуккха а иэсаш йу аланийн заманара. Талламхоша билгалдаьккхина, дукхаха йолу аланийн гӀаланаш лаьттина меттигаш тобанашца йа «баннашца» вовшен ган а гуш йу. Оцу тобанехь цхьайолчарна, шен даккхий барамашца, чӀагӀонашца, планировкин чолхаллица йуккъехь цхьаъ хуьлу, цунна гонаха мелла а кегийнарш хуьлу. «Баннийн» кепара гӀаланаш латтар доьзна ду чӀогӀа тайпанийн Ӏадаташца йукъараллехь[79]. В. Б. Виноградовс дийцарехь, хӀолламийн тобанан и майда Къилбаседа Кавказехь уггаре а йаккхийчех йу[80][81].

1238-1240-гӀа шерашкахь йерриг Къилбаседа Кавказ монгол-гӀезалоша схьа а йаьккхина, Дашочу Ордан Джочин улусашна йукъаяхийтина. 1395 шарахь аланийн цхьаьнакхетар эххар а хӀаллакдира Тимарлана Къилбаседа Кавказна дуьхьал тӀом бечу хенахь, ткъа дисина бахархой дӀабахара лаьмнашка. Алани дӀасакъастар а, цуьнан бахархой лаьмнашка дӀабахар а, Теркан чӀажан малхбалехьа а, малхбузехьа а бӀаьвнаш йеш дӀахӀиттина, бух хилла керла этномехкан йукъараллаш кхоллайаларан, шен рогӀехь цуо кхачийна кхузаманан Къилбаседа Кавказан къаьмнаш кхолладаларе[82].

Лаьмнин зонехь лаьтта йарташ коьртачу декъана меттигерчу чӀажашца тобане йерзийна йара, цара гӀо дора церан этнополитикин цхьаьнакхетарехь шакъаьстина мехкийн тобанашна/кӀошташна — «йукъараллашна»[К. 8]. ГӀалгӀай йукъараллех литературехь наггахь «шахьараш» олу[83] (от гӀалгӀ. шахьар, иза «йукъаралла», «кӀошт» бохург ду[84][85]). XVI—XVII бӀешерашкара оьрсийн хьосташкара хаамашна тӀе а тевжаш, масех мехкан гӀалгӀайн йукъараллаш цӀераш йохуш, жамӀ до, гергарчу хьесапехь оццу барамехь политикин субъекташ (шахарийн йукъараллаш) хилла XV бӀешарахь ГӀалгӀайчохь. Царах хӀораммо а масех йуьрт цхьаьнатоьхна[86][87].

Малхбузера, Теркан чӀаж тӀера малхбалехьа дехара ламанан гӀалгӀайн йукъараллаш: жӀайрхой, кистӀий, ваьппий, хамхой, цорой, аьккхий, маьлхий, мӀайстой; ламанан кӀажошкара а, аренан а: несарой, галай, орстхой[К. 9][88].

Хенан йохаллехь хийцало оцу йукъараллийн терахь а, дозанаш а, гӀалгӀайн мотт буьйцучу бахархойн миграцеш бахьана долуш, цу йукъахь гӀалгӀай аренашка йухаберзарца йоьзна йолу а. И миграцеш йолайелла дикка хьалхе, Тимархан Къилбаседа Кавказера дӀаваханчул тӀаьхьа дукха хан йалале. Шайн хьалхарчу муьрехь, цара кеп лецира, гӀалгӀаша аренашкахь дӀайаьхьначу цхьацца йолчу тӀеман а, политикин а гӀуллакхийн, керла тӀебаьхкина ламанхойн къаьмнаш дӀахӀитторхьама[82]. Оцу хенаца йоьзна цхьацца кийсигаш, гайтина XIX бӀешеран цхьаьна этнографо Тутаев Албаста дӀайаздина гӀалгӀайн шира дийцарехь, цигахь буьйцу Ламанан ГӀалгӀайчоьнан гӀалгӀайн йукъараллин векалш[89]. Халкъан иэсехь а ларйина коьрта эпизодаш лаьмнин латтанаш кхиарца доьзна хиламех. Къаьсттина, Пхьмат цӀе йолчу ламанан йуьртахь И. Ӏ. Дахкильговc дӀайазйина легендехь дуьйцу, лаьмнин ГӀалгӀайчоьнан масех маьхкан йукъараллера гӀарабевлла деланаш муха гулбелла пачхьалкх цхьаьнатоха. Гулбеллачара сацам бира, хӀинца дуьйна уьш берриш а цхьана цӀарца бевзаш хир бу — «ГӀалгӀа», шайн дов сацор ду, аренашка дӀатарбар дӀадолор ду аьлла[90]. Тарло, и хиламаш хилла хилар Соьлжин а, ГӀалмин а лакхенашкара латташ карадерзорца, цигахь кхоллайелла ширачех гӀалгӀайн йарташ Ахки-Йуьрт а, Ангушт а. Оцу зонин колонизаци, хетарехь, йира XVI—XVII бӀешерийн дохаллехь, къилбаседехьа мел доьду жигара даьлла, Соьлжин а, ГӀалмин а тӀера гӀебартой дӀабахча, XVIII бӀешеран 30-гӀа шерашкахь доладелла[91]. Цхьаболчу авторша дийцарехь, цу шерашкахь гӀалгӀашна хӀинца а ца тоьара къаьмнийн цхьааллин синхаам, ткъа буьззина къаьмнийн консолидаци а, цхьаъ бен йоцу шаьш билгалдахар тӀеэцар а хилира дуккха а тӀаьхьа, XX бӀешеран хьалхарчу декъехь[35]. Амма, кхечу Ӏилманчашца, кхин а XVI бӀешеран шолгӀачу декъехь — XVII бӀешеран хьалхарчу декъехь «гӀалгӀай» цӀе (оцу хенан оьрсийн тептаршкахь — колкаш, калкаш, калканхой) шуьйра маьӀна дара, й цӀе йаьржара Ламанан ГӀалгӀайчоьнан кхечу а тайпанан тобанашна (йукъараллашна)[36]. Немцойн талламхойн И. Гюльденштедтан, П. Палласан, Ю. Клапротан белхаш тӀехь иштта дуьйцу, XVIII бӀешарахь дуьйна гӀалгӀаша шайх гӀалгӀай олуш хилла[38][39][40].

Демографи

ГӀалгӀай ламастехь хилла РСФСР а, Россин Федерацин а уггаре деба къаьмнех цхьаъ. 1989 шо кхачале оцу гайтамехь Российн къаьмнашна йукъахь хьалхарчу метте кхаьчна уьш, 2015 шарахь дуьйна и меттиг ларйина[92].

Российн имперехь

undefined
undefined
undefined

XVIII бӀешарахь гӀалгӀаша чекхдаьккхира Соьлжа а, Терк а майданахь шайн беркатечу латтанашка йухадерзар. Официалан гӀалгӀайн халкъ дӀакхийтира Российн имперех 1770 шеран 4—6 мартехь, цу хенахь, лаьмнин буьххьехь йолчу гӀалгӀайн Ангушт йуьртана гергахь, символан цӀе йолчу меттехь «Барта-Басехь» («Реза хиларан лаьмнаш») 24 къанойх авторитетан векалш гӀалгӀайн къоман, даздарца дуй биъна. Академик И. А. Гюльденштедт шен «Россехула некъбар, кавказан лаьмнашкахула» цӀе йолчу балха тӀехь иза хьахийна волу оцу барамехь хилла[93]. Оцу акто чӀагӀбина Российн а, гӀалгӀашна йукъаметтиг Цуьнца цхьаьна, цхьаболу талламхоша лору, иштта болу дуй, Российн йукъа иза йа кхин къам тохаран акт санна лара мегар дац. Оьрсийн агӀоно а, цуьнан накъосташа а дукха хьолахь муьтӀахь хиларан а, тешаме хиларан а йукъаметтигаш йерриге а кхечу кепара тӀеоьцуш хиларо, ткъа иштта Оьрсийчоьнна йукъагӀертарх лаьцна хьежамаш башхаллаш а, оьрсийн Ӏедалшна а, аннекси йинчу къаьмнашна а йукъахь цуьнан дакъа хиларан статус а тидаме эца йезаш хиларо бахьана ло шинне а агӀоно тӀеэцна и дуй барт санна[94][95].

Гуьржийчу боьду некъ Теркан а, Соьлжин а йукъахула Российна стратегин маьӀна долуш хуьла оцу муьрехь. И мохк караберзина гӀалгӀаша XVII бӀешеран чеккхенал — XVIII бӀешеран йухьигал хьалха. И. А. Гюльденштедтан хаамашца[96] Соьлжин а, ГӀалмин а бердаш тӀаьхь хилла шорта гӀалгӀайн йарташ. Ангушт йара гуонан йукъ, оцу хенахь йовзара «Баккхий ГӀалгӀай» цӀарца. «Баккхий гӀалгӀашкара» кхелхинчара йиллира керла колони «Жима ГӀалгӀай», цуьнан йукъ хилира Шолхи йуьртахь[97]. ТӀаьхьа гӀалгӀай гӀоьртира Несаран тогӀи чу[98].

1781 шарахь Несара Соьлжех кхетачехь Ангутан кӀоштара бевллачара йиллира йуьрт Несара. Оьрсийн эскаран квартирмейстеро Л. Штедера оцу шаррахь оцу махкахь гӀалгӀайн гӀарул чӀагӀйо[99]. Оцу кепара, 1781 шарахь Несаран тогӀи гӀалгӀайн тергонехь йара[98].

1784 шеран майхь Гуьржийчоьнца тешаме некъаш эшарна Зовр-Ков йуьрт йолчохь йуьйгӀира БуритӀера гӀап[100][101][28][102].

[К. 10]. БуритӀех хилира гӀалгӀайн экономикин, политикин, оьздангаллин йукъ а, Къилбаседа Кавказехь ладаме гӀаланах цхьаъ а.

ССРС-ехь

1923 шарахь йукъайаьккхира гӀалгӀайн абат латинан бух тӀехь, иза кечйинера Мальсагов Заурбека. 1923 шеран 1 майхь араделира гӀалгӀайн маттахь дуьххьара газет — «Сердало» («Серло»). Керла ишколаш йехкира Дошлакъийн-Йуьтахь, Мочкъий-Йуртахь, Яндарехь. Хьалха санна болх беш йара бусалба нехан ишколаш — хьуьжарш.

1926 шеран бахархой багарбаран жамӀашца ССРС вехара 74 097 гӀалгӀа[104], ткъа 1939 шеран барамехь церан терахь дара 92 120 стаг[105].

1944 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика дӀайаьккхира, ткъа гӀалгӀай нуьцкъала махкахбаьхна Казахстане а, Йуккъерчу Азе а, фашисташца цхьаьнаболхбарна бехке а беш. ГӀалгӀайчоьнан мохк бекъабелира керла кхоьллинчу Соьлжа-ГӀалин областна а, Гуьржийчоьнна а йукъахь.

undefined
undefined

90-гӀа шераш долалуш хӀирийн агӀоно верси йукъатеттина, «Пригородни кӀоштан» метта 1957 шарахь меттахоттийн Нохч-ГӀалгӀайчоьнан йукъа Ставрополан мехкан Невран а, Шелковски а кӀошташ йелла (1957 шо кхаччалц и кӀошташ Соьлжа-ГӀалин областан йукъайолхара). Амма и кӀошташ Нохч-ГӀалгӀайн АССР йукъайалар «компенсаци» лара мегар дац Пригородни кӀоштах[106].

1959 шарахь Йерригсоюзан бахархойн терахьца гӀалгӀайн терахь дара 105 980 стаг[107].

ЦӀабаьхкичхьана дуьйна гӀалгӀаша дӀалаьцна латтанаш йухадерзор а, шайн пачхьалкх кхоллар а кхайкхош бу. И протесташ шайн кулминаце кхаьчна 1973 шарахь, гӀалгӀаша Пригородни кӀошт йухайерзор доьхуш вовшахтоьхна Соьлжа-ГӀалахь митинг. Йерригсоюзан бахархойн дӀайаздаршца гӀалгӀайн бахархойн терахь кхидӀа а алсамдолуш дара: ССРС-хь 1979 шарахь гӀалгӀайн берриг терахь дара 186 198 стаг[108], ткъ 1989 шарахь хиллачу барамца — 237 438 стаг[109].

1988 шарахь дуьйна ГӀалгӀайчохь кхоьллира формалан йоцу вовшахтохараллаш, кхоллабелира тайп-тайпана боламаш (Нийсо, Декъаста, Халкъан Кхеташо), депортацин хенахь дӀалаьцна дерриг мехкаш йухадерзорца Российн Федерацин йукъахь гӀалгӀайн пачхьалкхалла кхолла Ӏалашо йолуш. ГӀалгӀашна формалан кепара реабилитаци йира 1991 шеран 26 апрелехь, РСФСР Лакхара Кхеташонан Хьалхара гуламо «Политикин репрессийн зе хиллачарна реабилитаци йарх» закон тӀеэцча[110]. И низам цхьа шатайпа катализатор хилла дӀахӀоьттира Советийн пачхьалкх хиллачу миллионашкахь кхечу бахархошна историн а, йукъараллин а нийсо меттахӀотторехь.[111].

Кавказан тӀом

1840-гӀа шерашкахь йолайелира гӀазакхийн гӀаланийн зӀенаш йахка ГӀалгӀайчоьнан аренан декъехь. ГӀалгӀай лохкура аренан йарташкара лаьмнашка а, ламанан кӀажошка а, оцу мехкаш тӀехь гӀазакхийн гӀаланаш йахкара. 1845 шарахь Обарг-Йуртан меттехь шайн гӀала йуьйгӀира гӀазакхаша, ткъа Курай-Йуьртан метта Сипсо-ГӀала йуьйгӀира. 1847 шарах кхоьллира Вознесенски Махьмад-ХитӀе йуьртан метта, 1859 шарахь Карабулакски йиллира Эльдехан йуьртан метта, 1860 шарахь Фельдмаршальски гӀала йиллира Алхастие меттана, Тарски гӀала йиллира Ангушт меттана, Сунженски йиллира Ахки-йуьртан метте, 1861 шарахь Нестеровски йиллира ГӀажар-Йуьртан метта, Воронцово-Дашковски йиллира Тевзан-Йуххе, Ассиновски - Ах-Борзе метта. 1867 шарахь Тарски кӀотар - Шолхин метта. Иштта арабехира Мартан а, Ӏас-Хи а тӀера — Галашкиера, Мужичера, ДаьттагӀара, церан метта йира гӀаланаш Галашевски, Даттыхски, кӀотар Божичи. ТӀаьхьо тӀаьххьарчу кхаа йуьртан гӀазакхий арабоьвлла латта лело пайденна ца хилар бахьана долуш, амма латта а, хьун а йисира Теркан гӀазакхий хӀусамдайн долахь 1918 шо кхаччалц, гӀалгӀайн декхаре хилира шайн латта гӀазакхашкара бегонде эца, ахча а луш. 1888 шеран майхь паччахьан Ӏедалан сацамца гӀалгӀай арабаьхна Гуьржийн тӀеман новкъа тӀехь лаьттачу ГелатӀе йуьртара. 1860-гӀа шерашкахь цхьаболу гӀалгӀай, коьртачу декъана дӀайаьхначу йартийн бахархой, кхелхира Ӏусманан импери[112].

1860 шарахь ГӀалгӀайчоьнан махкахь кхоьллира ГӀалгӀайн гуо Теркан областан йукъа богӀуш. 1870 шарахь ГӀалгӀайчоьнан мохк ХӀирийн махкаца цхьаьнакхетийра БуретӀен гуо бира. 1888 шарахь иза дӀабаьккхира, ГӀалгӀайн гонан метта кхоьллира ГӀалгӀай-гӀазакхийн Соьлжан дакъа. 1909 шарахь Соьлжин дакъа декъна шина гуое — Соьлжин гӀазакхийн гуо а, Несаран гуо а. 1897 шеран бахархойн тептарца Российн имперехь гӀалгӀайн бахархойн терахь дара 47 409 стаг[113].

ТӀаьх керла зама

1992 шарахь тӀеийцира «РФ йукъахь ГӀалгӀайн Республика кхолларх» закон (хьаьжа ГӀалгӀайчоь). Октябрехь-ноябрехь хӀирийн-гӀалгӀайн дов иккхира Къилбаседа ХӀирийчоьнан Пригородни кӀошт бахьнехь, цунах хилира герзашца Ӏоттадалар. Российн прокуратурин хаамашца тӀемашца Ӏиттабелча хенахь кхелхира 583 стаг (350 гӀалгӀа а, 192 хӀири а), 939 стаганна чов йира (457 гӀалгӀа а, 379 хӀири а), кхин а 261 стаг тӀепаза вайра (208 гӀалгӀа а, 37 хӀири а)[114], 30 - 60 эзар гӀалгӀачун дийзира БуритӀера а, Пригородни кӀоштара а ГӀалгӀайчу[115].

1995 шарахь йиллира ГӀалгӀайчоьнан керла шахьар — МаӀас гӀала.

Мотт

Коьрта йаззам: ГӀалгӀайн мотт

ГӀалгӀайн къоман мотт гӀалгӀайн. Иза бу нах-дегӀастан меттан доьзалера нехан тобанера. Баьржина Къилбаседа Кавказехь, коьртаниг ГӀалгӀайчохь, Къилбаседа ХӀирийчоьнан Пригородни кӀоштахь а, БуритӀехь а, кхин а кӀеззига Европин, Гергара Малхбален, Йуккъера Азин цхьайолу пачхьалкхашкахь а. 2010 шеран Российн бахархой багарбаран жамӀашца Россехь гӀалгӀай мотт буьцу 444 эзар стага (2010)[116].

ГӀалгӀай мотт — ГӀалгӀайчоьнан пачхьалкхан (официалан) мотт бу.

Дин лелор

undefined
undefined

ГӀалгӀай бу бусалба-суннийш. «ФикъхӀан» гӀуллакхашкахь уьш лела шафиӀийн мазхӀаб кхоьллинчу Имам Мухьаммад аш-ШафиӀин мазхӀабехь. Иштта уьш шина суьпийн тӀарикъатан агӀончаш бу: Къадирийн а, Накъшбандийн а[117][118]. Бусалба дин чӀагӀдалале, гӀалгӀаша, ширачу заманахь дуьйна, шуьйра лелийна шайн ламастан тӀекъам дин, шайн башха пантеон а йолуш, кхиъна мифологи а йолуш, дуккха а динан архитектурин меттигаш а йолуш. Керста дин а даьржина цхьана муьрехь.

Керсталла

Хьалхара керстан дин даржориш, историк Далгат Баширан къинхьегамашца[119], гучубевлла ГӀалгӀайчохь X бӀешеран гергахь, Гуьржийчоь айайеллачу хенахь, гуьржий хилла[119]. Керста дин даьржина ГӀалгӀайчохь дикка шуьйра[119], карарчу хенахь кхузаманан Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а, Къилбаседа ХӀирийчоьнан а махка тӀехь дуккха а археологин а, историн а, архитектурин а хӀолламаш бу къаьсттина гӀалгӀашна йукъахь а, йукъарчу хьесапехь вайнахана йукъахь а[119]. Ӏилманчин талламашкахь йаздо хьалхара а, йуккъера а бӀешерашкара историкийн а, новкъахойн а дуккха а тешаллаш, цаьрца, гӀалгӀайн латтанаш тӀехь йира килсаш а, монастыраш а[119]. Къаьсттина, XVIII бӀешарахь ГӀалгӀайчохь хиллачу оьрсийн немцойн Ӏилманчаша Иоганн Гюльденштедтан а, Петр-Симон Палласан а тоьшаллашца, уьш хилла XVIII бӀешарахь ГӀалгӀайчохь, Тхьаба-Йерда килсахь (IX—X бӀешерийн архитектурин вастехь[120]) Ӏалашдора шира заманан документаш, цара дийцарехь йаздина долу, церан къамелхочун мозгӀаран дешнашца, «дешин, айсина, Ӏаьржа элпашца», йердин наьӀаршна тӀехула йоза ду «готикин элпашца»[119]. XIX бӀешо чекхдолуш а, XX бӀешо долалуш а арахецначу Брокгаузан а, Ефронан а энциклопедин дошамо гойтура гӀалгӀашна йукъахь керста а, тӀекъам динера а нах хилар:

ГӀалгӀай дукхахберш бусулбанаш-суннийш бу, амма царна йукъахь бу керста а, ма-барра тӀекъам динера а нах. Ислам дин царна йукъахь дӀахӀоьттина хьалхара бӀешо йуккъе даьлча, амма ширачу заманахь гӀалгӀай керста хилла, цунна тоьшалла до дуккха а капеллаша а, ширачу килсийн йисина меттигаш а, уьш гӀалгӀаша лаккхара лоруш ю, цигахь цара сагӀанаш доху, тайп-тайпана керста ламасташ даздо. ГӀалгӀаша къаьсттина лерам бо Несара йуьртана гергахь тӀулган буни чохь латточу адамийн даьӀахкашна; дийцарехь, даьӀахкаш, цхьана хенахь Несарна уллохь баьхначу наьртийн халкъан ду, 200 шарахь телхина доцуш лаьттина, амма оьрсий баьхкича, уьш телха доладелла.

Ислам

Ислам дин гӀалгӀайн дайшка кхача доладелла VIII бӀешарахь дуьйна, Ӏаьрбийн тӀеман кампанеш бахьана долуш, хазарашна а, аланашна а дуьхьал, уьш дӀайахара Теркан чӀажехула а, Дербентан дехьаволийлехула а. Лаьмнашкахь йолчу ГӀалгӀайчоьнан КистӀийн чӀажехь йолчу Эрзи бӀевнан аьрзунан борзанан сурт («Сулейманан аьрзу») цу муьран ду, гарехь, тӀеман хӀонц санна кхаьчна[121] тахана а йу шира билггала терахь хӀоттийна борзанан хӀума исламан говзаллин[122]. Эрзи эвлан хӀост дара аьрзу, тайпанера тайпане доьзалан воккхаха волчунна луш схьадахьара иза[123]. Лаьмнашкахь йолчу ГӀалгӀайчоьнан ЖӀайрахь йуьртан цӀе йоьзна йу Ӏаьрбийн буьйранчин цӀарца Джарра ибн-ӀабдуллахӀ. Иштта, гӀалгӀайн дайшкара дийцаршкахь бусалба дин царна йукъахь даржар дузу кхин цхьана Ӏаьрбийн буьйранчаца, Абу Муслим цӀе йолуш[124].

Цхьаболу талламхой ислам дин чудалар дузу ГӀалгӀайчоьнан нийсачу кӀошташкахь монгол-гӀезалой хиларца, къаьсттина хан Узбек Ӏедале хьалаваларца (1312—1340 шерашкахь паччахьалла), цу хенахь исламизаци алсам дӀайахьа йолайелира. В. Б. Виноградов тешна вара Хан Узбекан штаб хилла хӀинцалера гӀалгӀайн Пхьилинкъоьнгийн-Йуртан а, Эльдархан-ГӀалин а, Борга-Кашан мавзолейн а кӀоштахь. И шатайпа архитектурин хӀоллам бина 1405-1406 шерашкахь.[124]. Ойла йу кхузахь дӀавоьллина хила мега урхалча Буракан (Борохан), иза хьахийна хроникашкахь «Зафар-намэ» («Толамийн жайна») Низам-ад-дина Шамин, иза вара Тимарланан нийсархо а, цуьнан секретарь а, «Зафар-намэ» («Толамийн жайна») Шереф-ад-дина Йездин, иза ваьхна XV бӀешеран хьалхарчу декъехь[125][126].

Кхечу хьосташа дийцарехь, лахара аренан гӀалгӀайн халкъ, гӀалгӀайн лаьмнийн бахархойх къаьсташ, бусалба дин тӀеэца буьйлабелла XVI бӀешарахь, ткъа иза шуьйра даьржина мур XVIII бӀешарахь нисло[127]. Гуьржийн географан а, историкан а паччахьан кӀентан Багратиони Вахуштин хаамашца, XVIII бӀешо долалуш гӀалгӀайн цхьа дакъа, ма-дарра аьлча Ангуштан йукъаралла, дара бусалбанаш-суннийш[128][129]. Иштта дӀайаздина ду лаьмнашкахь йолчу ГӀалгӀайчохь XVIII-XIX бӀешерашкара шира маьждигаш хилар[130][131].

XIX бӀешеран хьалхарчу декъехь гӀалгӀашна йукъахь исламе орамаш тосуьйтуш ладаме роль лелийра Имам Шемала. Кавказан тӀом болучу хенахь цуьнан накъшбандин тӀарикъат официалан идеологи хилира имаматан, иштта цхьайолу гӀалгӀайн йукъараллаш — орстхой, галай, хилира имаман Ӏилманан тӀаьхьа бозуш[132]. XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь гӀалгӀайн динан боккха Ӏаткъам бина шайхо Кунта-Хьаьжас.

Оьздангалла

Илли

XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь жанро гулдина иллино хьал долу ламасташа а, поэтийн гӀирсаша а гӀалгӀайн фольклоран кхин жарнре йахара. Оцу муьрехь алсама жигара йовлу гӀалгӀайн историн эшарш, ткъа цхьайерш, турпалан-эпосийн эшарех халкъан балладаш а, шира дийцарш а хуьлу. ХIХ бӀешо чекхдолуш — ХХ бӀешо долалуш гӀалгӀашна йукъахь йаха йолайо обаргех, талорех, къоман тӀера чӀир оьцучарех, тӀемлойх эшарш. Оцу муьран къоман турпалхой, башха чӀогӀа лору гӀалгӀайн къомехь бу[133]:

Архитектура

Leymi 2.jpgTsyzdy.jpgМавзолей «Борга-Каш».jpg
Targim.jpg
Myat Seli.jpgТхаба - 1.jpg
Ночной Магас.jpg
Alania Gates 1.jpg

ГӀалгӀайн архитектурано гойту гӀалгӀайн халкъо монументалан Ӏер-дахаран, ларйаран, динан, кхин а структураш йеш йолу шира говзалла. Цо чулоцу и йерриге а структураш, историн гӀалгӀайн нах бехачу кӀоштан йукъахь, дерриге а гӀалгӀайн халкъан шатайпа материалан оьздангаллин къеггина тоьшалла санна гӀуллакх деш. ГӀалгӀайчохь 3000 сов историн а, материалан а оьздангаллин хӀоллам бу, шайна йукъахь 140 сов бӀов санна архитектуран комплексаш а йолуш[135].

ГӀалгӀайн архитектурано дукха хенахь дуьйна тидам тӀебахийтина дуккха а Ӏилманчийн. XVIII бӀешо йуккъе даьлча Вахушти Багратионис билгалдаьккхира гӀалгӀашна «киранца тӀулгийн гӀишлош йан хаьара, цунах пайдаоьцура цӀенош, бӀовнаш, чӀагӀонаш йеш»[136]. ТӀаьхьа оцу архитектуре Л. Л. Штедер — цӀера Пруссера а волуш оьрсийн эскарера эпсар, П. С. Паллас, Ю. Клапрот, М. Ф. Энгельгардт, И. П. Бларамберг, В. Ф. Миллер; ткъа советийн заманахь — Л. П. Семёнов, Б. Далгат, М. Кегелес, И. П. Щеблыкин, Е. И. Крупнов, М. М. Базоркин, А. И. Робакидзе, А. Ф. Гольдштейн, кхин берш.

ГӀалгӀайн архитектура уггаре къегина хан ЙуккъерабӀешераш ду бӀевнаш йарехь: талламхоша башха билгалайохура гӀалгӀайн тӀеман, ахтӀеман, дахаран бӀевнаш. Церан хаддаза хилар билгалдоккху Йуккъера Кавказан лаьмнашкахь ширачу заманахь дуьйна лелош хиллачу тӀулган гӀишлошйаран техникех, цу йукъахь мегалитийн наьртийн хӀусамаш тӀера ГӀалгӀайчоьнан шира нах бехачу меттигийн латтанаш тӀехь: ТӀаргим, Хамхи, Эгикхал[137][138], кхин а Дошалкхе, Карте, кхин дӀа а. Цхьайолчарна талламхоша терахь хӀоттадо XIII—XV бӀешераш, ткъа уггаре ширанаш, йехкина йекъа, раствор ца лелош, йаккхий тӀулгийн чхьарнех, лаьтта дукха хьолехь масех тӀулгах, терахь хӀоттадо, вайн эрал хьалхара 1,5 эз. шо[139].

Къилбаседа Кавказехь бӀевнийн оьздангаллин феномен, талламхоша дийцарехь, уггаре а дика гучуделира «бӀевнийн мохк» аьлла цӀе тиллинчу ГӀалгӀайчоьнан лаьмнашкахь[140][141][142][143]. Нисса кхузахь барамаллин а, дикалин а агӀор бӀевнашйар уггаре чӀогӀа кхиина. Оцу фекто, кхин а этногенетикин къоман легендаш, оцу меттигехь дехачу къоман, дукхаха долу конструктиван архитектурин башхаллаш[144][145][146][147][148][149].

1931 шарахь украинийн новкъахочо а, талламхочо йаздина:

Амма кхузахь ларйеллачу дуккха а ширачу хӀолламаша гойту, гӀалгӀай мел похӀма долуш а, говза а бу. И нах, абат ца хуучу хенах 26 метр а, цул а лекха лекха тӀулган бӀевнаш йеш бара ирзош тӀехь, Москох хӀинца а йуьрт йолучу хенахь. Нийса хир ду аьлча, дуьххьара стигалхӀотторан гӀишлош гучуевлла Ӏамеркехь а йоцуш, кхузахь, Кавказан лаьмнашкахь[150].

Ткъа гӀараваьлла советий историко кавказйовзархочо Е. И. Крупновс билгалдаккхара:

"ГӀалгӀайн тӀеман бӀевнаш баккъалла а регионан ширачу бахархойн архитектурин а, гӀишлошйаран а говзаллин лакхе йу. Уьш тидам тӀебохуьйтуш йу шайн кепан цхьалхаллица а, монументалаллаца а, луьрачу говзаллица а"<…> ГӀалгӀайн бӀевнаш шайн заманна адамийн гениальни бакъдолу тамашийна хӀума дара, вайн бӀешарахь адаман стигала керла гӀулч хиларе терра».[151].

Спорт

21-гӀа бӀешо долалуш ГӀалгӀайчохь денйала йолайелира къоман спорт. 2009 шарахь олимпийн чемпионан Арсамаков Исраилан инициативица ГӀалгӀайчохь дӀадаьхьира дуьххьарлера «ГӀалгӀайн ловзарш» — спортан фестиваль, цу йукъа йогӀура тайп-тайпана къаьмнийн спортан кепийн турнираш (шайна йукъахь йозалла хьалаайар, муш ийзабар, тӀулг кхоссар, кхин а). Цул тӀаьхьа хӀора шарахь дӀахьош йолу фестиваль хилира.

2016-чу шарахь йерриг российн спортан реестре йаьккхина гӀалгӀайн къоман тӀеман исбаьхьалла «Шод сан лат». Иза йуха а кхоьллина профессора М.-Г. I. Сукиева, гӀалгӀайн халкъан историн тӀеман а, спортан а ламастех пайда а оьцуш, тохаран а, кхоссаран а приёмийн симбиоз йукъа а йоккхуш. Шод Сан Лат дуьххьара гайтира шуьйрачу йукъараллина 1990-чу шарахь Москох тӀеман исбаьхьаллин конференцехь. Хьалхара дакъа схьадиллина 2013-чу шарахь ГӀалгӀайчоьнан коьртачу шахьарахь МаӀасехь.

ГӀалгӀайн къоман пхи векал хилла Олимпийн ловзарийн чемпионаш:

Билгалдахарш

Комментареш
  1. ↑ Во время Гражданской войны в России эти территории включались в ряд недолговечных политических образований, как пробольшевистских — Терская советская республика (март 1918), Северо-Кавказская советская республика (июль 1918), так и антибольшевистских — Горская республика (ноябрь 1917), Республика Союза Горцев Северного Кавказа (май 1918), Северо-Кавказский эмират (сентябрь 1919).
  2. ↑ Коэффициент показывает соотношение результатов переписи 1897 года и переписи 1926 года, где результаты первой переписи брались за 100. Сведения в советской переписи даются для так называемой «чеченской группы» — фактически включающей в себя бацбийцев, ингушей, чеченцев и др. (то есть все нахские народы). В прямых цифрах соотношение именно ингушей выглядело как 47,8 тыс. в 1897 году и 74,1 тыс. в 1926 году. В переписи 1926 года также указывался и коэффициент соотношения носителей чеченского языка — 144,5 для всего СССР и 144,3 для европейской части страны. Однако, следует понимать, что языкознание того периода не разделяло чеченский и ингушский языки, а объединяло их под одним термином — чеченский (сегодня используется термин вайнахские языки); также статистики, для удобства при учёте коэффициента, добавили к носителям вайнахского ещё и носителей бацбийского языка; вместе взятые эти три языка, согласно современной терминологии, называются нахские (Перепись 1926 г., Вып. IV, 1928, с. XIII, XVI, XXIV, XXVIII).
  3. ↑ 1 2 По итогам Всезоюзной переписи населения 1926 года кистинцы Грузинской ССР были учтены как ингуши[44].
  4. ↑ Существовала некоторая запутанность в этом вопросе — часть представителей указанных нахских этногрупп считали себя чеченцами, часть ингушами, а часть осознавала себя отдельными нахскими обществами. Например, в переписи СССР 1926 года кистинцы указывались совместно с ингушами, а в наши дни большинство кистинцев относит себя к чеченцам (Перепись 1926 г., Вып. IV, 1928, с. XXIV).
  5. ↑ В переписи населения в СССР 1926 года имеется не точная информация о численности ингушей. На странице XIII ошибочно указано число ингушей по переписи — 75,1 тыс. человек (правильно 74,1 тыс. человек) и как следствие, не верно вычислен процент населения проживающего в Ингушской АО — 93,1 % (правильно 94,4 %) (Перепись 1926 г., Вып. IV, 1928, с. XIII, XXV, 6-7, 28-29).
  6. ↑ Термины «Varietas Caucasia» и «Caucasian race» так же используются для обозначения белой расы, введенные немецким ученым Иоганном Фридрихом Блуменбахом, отнёсшим к ней жителей Европы. Название возникло от того, что Блуменбах считал Кавказ первым местопребыванием белого человека, и потому, что племена, живущие в настоящее время на Кавказе, он признавал наиболее чистым и несмешанным типом этой расы (1. Johann Friederich Blumenbach. Biographical details are in Charles Coulston Gillispie // Dictionary of Scientific Biography, 1970:203f s.v. 2. Johann Friedrich Blumenbach. The anthropological treatises of Johann Friedrich Blumenbach, translated by Thomas Bendyshe. 1865. November 2, 2006). До настоящего времени термин Caucasian в английском языке является стандартным обозначением белой расы
  7. ↑ Между тем отдельные памятники кобанской культуры датированы и более ранним периодом. В то же время развитие этой культуры на Центральном Кавказе продолжалось вплоть до раннего Средневековья[54].
  8. ↑ Представители многих северокавказских народов использовали сложную и не всегда однозначную систему названий для существовавших в их среде форм социальных объединений. Так, например, нахские народы имели целую иерархическую систему таких объединений, состоящую из групп разного статуса и размера — тукхумы/шахары, тайпы, гары, некъи/някъан, ца, дезалы/доьзалы и другие. Крупные формы таких союзов не имеют единого северокавказского названия и для упрощения в кавказоведении используется термин вольные общества или просто общества.
  9. ↑ Орстхошна къилбехьа кхолладелира йукъараллаш/тайпанаш Мержой, ЦӀечой, Галай, Ялхорой. И йукъараллаш гергара хилла луларчу аьккхийн йукъараллица, цунах схьадаьлла цхьадолу орстхойн халкъ, этногенетикин ламасташца. Хила тарло, "Аьккхий" этноним хьалха цхьайолчу оцу йукъараллех а хьакхалуш хилла. Аьккхашца уьйр йолуш хилла этномехкан тоба — кей
  10. ↑ Комендант принял на себя функции координатора в русско-ингушских отношениях. Десятки подлинных документов, исходящих из штабов русских войск, расположенных на Северном Кавказе, отражают тесный и разнообразный характер отношений, установившихся первоначально между ингушами и гарнизоном крепости (Муталиев Т. Х.-Б. 1990. С. 32). Этому способствовало не только серебро, розданное властями «для приласкания горцев» в день закладки крепости, но, в первую очередь, необходимость взаимной поддержки. В помощи солдат гарнизона нуждались ингуши, поскольку расположенные дугообразно вокруг Владикавказской крепости на открытой местности, их селения нередко подвергались нападениям хорошо вооруженных и многочисленных дружин кабардинских и кумыкских владетелей (Муталиев Т. Х.-Б. 1999. С. 175). По первому зову на помощь под стены крепости являлись и ингуши. Это подтверждается рапортами коменданта и другими документами, заполненными именами ингушей. в частности, в них указаны имена старшин селений Заур и Шолхи — Геты и Чоша (РГАДА. Ф. 23. Раз. 23. Д. 13. Ч. 10-а. Л. 111). О доверии друг к другу ингушей и русской военной администрации на Кавказ говорит и то, что в 1786 г. был создан отряд ингушской милиции для охраны крепости Владикавказ. В случае необходимости военному начальству на Кавказе «разрешалось сформировать и большее число войск из ингушей… для действия в их крае»[103].
Хьосташ
  1. ↑ 1 2 Национальный состав населения, 2021, 1 л., стб. 71.
  2. ↑ Национальный состав населения, 2021, 41 л., стб. 29.
  3. ↑ Национальный состав населения, 2021, 44 л., стб. 41.
  4. ↑ Национальный состав населения, 2021, 19 л., стб. 66.
  5. ↑ Национальный состав населения, 2021, 46 л., стб. 48.
  6. ↑ Национальный состав населения, 2021, 64 л., стб. 45.
  7. ↑ Национальный состав населения, 2021, 45 л., стб. 35.
  8. ↑ Национальный состав населения, 2021, 42 л., стб. 42.
  9. ↑ Национальный состав населения, 2021, 11 л., стб. 60.
  10. ↑ Национальный состав населения, 2021, 38 л., стб. 48.
  11. ↑ Национальный состав населения, 2021, 65 л., стб. 46.
  12. ↑ Национальный состав населения, 2021, 31 л., стб. 54.
  13. ↑ Национальный состав населения, 2021, 66 л., стб. 43.
  14. ↑ Полевой Н. Ингушская диаспора в Турции(оьр.) // Ингушетия : газета. — 2020. — 13 августа. Архивйина 2022  шеран  7 февралехь.
  15. ↑ Степанова А. «Люди башен»: Как живут ингуши. ru.rbth.com. Russia Beyond (2018 шеран 3 октябрь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 16 декабрь.Архиван копи 2022 шеран 13 февралехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  16. ↑ Ingush in Kazakhstan (инг.). // Joshua Project. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 3 декабрь. Архивйина 2015 шеран 22 сентябрехь
  17. ↑ Евкуров опроверг слухи о принуждении земляков к возвращению из Бельгии. ria.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 5 декабрь.
  18. ↑ Марем Ялхороева. ИНГУШСКАЯ ДИАСПОРА В ТУРЦИИ И СТРАНАХ БЛИЖНЕГО ВОСТОКА. vk.com. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 5 декабрь.
  19. ↑ Муса Алоев. Европейские ингуши познакомили жителей столицы Пятой республики с культурой своей Родины(оьр.) // Сердало : газета. — 2021. — 25 октября.
  20. ↑ Муцольгов М. Ингушский правозащитник: Живя в Норвегии, вайнахи строго берегут свои национальные традиции. Regnum (2008 шеран 3 июнь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 16 декабрь. Архиван копи 2022 шеран 2 мартехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  21. ↑ Севрюкова Е. Связанные родством(оьр.) // «Наши лица» : журнал. — 2019. — С. 37.
  22. ↑ Country: Uzbekistan (инг.). // Joshua Project. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 3 декабрь. Архивйина 2019 шеран 5 апрелехь
  23. ↑ Хауг В. Демографические тенденции, формирование наций и межэтнические отношения в Киргизии. // Демоскоп. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 3 декабрь. Архивйина 2012 шеран 30 сентябрехь
  24. ↑ Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку. www.demoscope.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 5 декабрь.
  25. ↑ Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Население по национальности и родному языку. belstat.gov.by. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 5 декабрь.
  26. ↑ Распределение населения Латвии по национальному составу и национальности на 01.01.2021. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 3 декабрь. Архивйина 2022 шеран 7 апрелехь
  27. ↑ Албогачиева, 2017, с. 4.
  28. ↑ 1 2 Терский календарь, 1895, с. 14.
  29. ↑ Катышева М., Озиев М. Сознавать меру ответственности // Трагедия ингушского народа / Сост. Ю. Тангиев. — Грозный: Грозненский рабочий, 1991. — С. 3—35.
  30. ↑ Павлова, 2012, с. 26—27.
  31. ↑ Чапанов А. К. Общественно-политическая жизнь ингушской эмиграции в Европе // Вестник РУДН. — 2018. — Т. 17, № 1. — С. 198—214. — 2313-2337. Архивйина 2022  шеран  7 январехь.
  32. ↑ Сергей Дмитриев. Чтобы мир узнал: в Париже прошёл митинг в поддержку народа Ингушетии // RFI. — 2019. — 18 апреля.
  33. ↑ Албогачиева, 2017, с. 4 «Общая численность ингушей во всем мире составляет около 1 млн человек».
  34. ↑ Крупнов, 1971, с. 34.
  35. ↑ 1 2 В. А. Шнирельман. Быть аланами. Интеллектуалы и политика на Северном Кавказе в XX веке. — М.: Новое литературное обозрение, 2016. — С. 103.
  36. ↑ 1 2 Кушева Е. Н., 1963, с. 65, 66.
  37. ↑ Крупнов, 1971, с. 38.
  38. ↑ 1 2 Гюльденштедт, 2002, с. 37.
  39. ↑ 1 2 Peter Simon Pallas, 1811, с. 176.
  40. ↑ 1 2 Julius von Klaproth, 1814, с. 5, 9, 57.
  41. ↑ Волкова Н. Г. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII−начале XX века / Гарданов В. К.. — М.: Наука, 1974. — 276 с. — 2300 экз.
  42. ↑ Перепись 1926 г., Вып. IV, 1928, с. 72.
  43. ↑ 1 2 3 Перепись 1926 г., Вып. IV, 1928, с. XIII, XXV, 6-7, 28-29.
  44. ↑ Население Закавказья: Перепись 1926 г. Краткие итоги, 1928, с. 8.
  45. ↑ Перепись 1926 г., Вып. IV, 1928, с. XIII, XXV, XXVIII, [XXXII], 6-7, 28-29, 79.
  46. ↑ Перепись 1926 г., Вып. IV, 1928, с. 76.
  47. ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 3 декабрь. Архивйина 2023 шеран 1 январехь
  48. ↑ Народность и родной язык населения СССР // Всесоюзная перепись населения 17 декабря 1926 г. : краткие сводки в 10 вып. (1927-1929). — В надзаг. : Центр. статист. упр. СССР. Отд. Переписи. — М. : изд. ЦСУ Союза ССР, 1928. — Вып. IV. — XXIX, 138, [1] с. : табл., диагр., к. — 3000 экз.
  49. ↑ Ингуши. Брокгауз-Ефрон. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 5 декабрь.
  50. ↑ Лейла Гагиева. От хромосомного Адама и митохондриальной Евы до наших дней(оьр.) // «Ингушетия» : газета. — 2016. — 24 февраля. Архивйина 2016  шеран  7 майхь.
  51. ↑ 1 2 3 Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 12.
  52. ↑ Мунчаев, 1994, с. 13, 30.
  53. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 62.
  54. ↑ Великая Н.Н. Этногенез и этническая история // Северный Кавказ с древних времён до начала XX столетия (историко-этнографические очерки). — Пятигорск, 2010. — С. 17.
  55. ↑ Гумба, 1990, с. 9—10.
  56. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 80—82.
  57. ↑ Леонти Мровели, 1979.
  58. ↑ Картлис Цховреба, 2008, с. 24.
  59. ↑ Дударов А-М. Некоторые вопросы расселения древних ингушей и существования у них собственной государственности(оьр.) // Республиканская общественно-политическая газета «Ингушетия». — 2010. — 23 января.
  60. ↑ Картлис Цховреба, 2008, с. 25.
  61. ↑ Гумба, 1988, с. 10.
  62. ↑ Гумба, 1988, с. 12.
  63. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 74—82.
  64. ↑ Пиотровский Б.Б. История народов Северного Кавказа с древнейших времён до конца XVIII в.. — М., 1988. — С. 74.
  65. ↑ Крупнов, 1971, с. 32.
  66. ↑ Adrienne Mayor, 2014, с. 361.
  67. ↑ Karl Koch, 1843, с. 489.
  68. ↑ Яновский, 1846, с. 201.
  69. ↑ Julius von Klaproth, 1812, с. 643.
  70. ↑ Бутков, 1837, с. 10.
  71. ↑ Wahl O. W., 1875, с. 239.
  72. ↑ Крупнов, 1971, с. 25.
  73. ↑ Джанашвили, 1897, с. 31.
  74. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 151.
  75. ↑ Богуславский В. В. Славянская энциклопедия: XVII век в 2-х томах. A-M. — М., 2004. — Т. 1. — С. 538—539.
  76. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 13—14.
  77. ↑ Кодзоев Н.Д. История Ингушетии. — Магас-Нальчик., 2011. — С. 89.
  78. ↑ «Это Кавказ». Быть аланами. На родство со средневековыми аланами претендуют сразу несколько кавказских народов. Археолог и этнолог Виктор Шнирельман — о том, как загадочные предки влияют на судьбу современного Кавказа(оьр.) // etokavkaz.ru. — 2020. — 22 апреля. Архивйина 2022  шеран  7 январехь.
  79. ↑ История народов Северного Кавказа, 1988, с. 167.
  80. ↑ Виноградов В. Б., 1980, с. 29—31.
  81. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 118.
  82. ↑ 1 2 Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 142.
  83. ↑ Робакидзе, 1968, с. 88.
  84. ↑ Бекова А. И., Дударов У. Б., Илиева Ф. М., Мальсагова Л. Д., Тариева Л. У. Ингушско-русский словарь / Тариева Л. У.. — Нальчик: ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат им. Революции 1905 г.», 2009. — С. 854. — 983 с. — ISBN 078-5-88195-965-4.
  85. ↑ Кодзоев. Русско-ингушский словарь. Справочно-энциклопедическое издание. — Ростов-на-Дону: «Лаки Пак», 2021. — С. 467. — 656 с. — ISBN 978-5-906785-55-8.
  86. ↑ История народов Северного Кавказа, 1988.
  87. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 146.
  88. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 192—193.
  89. ↑ Газиков Б. Тутаев А.: Князь // Сердало. — 1997. — № 83, 85-89.
  90. ↑ Дахкильгов И. А., Танкиев А. Х., 1991, с. 26—27.
  91. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 199.
  92. ↑ Информационный бюллетень «Демоскоп Weekly». Межэтнические различия рождаемости в России: долговременные тенденции(оьр.). — 2017. — 1–22 января (№ 711–712). Архивйина 2017  шеран  7 февралехь.
  93. ↑ Гюльденштедт, 2002, с. 36, 240.
  94. ↑ Блиев М. М. Русско-осетинские отношения. — Орджоникидзе, 1970. — С. 212—215.
  95. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 236.
  96. ↑ Гюльденштедт, 2002, с. 241—242.
  97. ↑ Волкова, 1974, с. 160.
  98. ↑ 1 2 Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 238.
  99. ↑ Штедер Л. Л., 1996, с. 192.
  100. ↑ Торжество празднованiя 50-летия основанiя г. Владикавказа.(оьр.) // «Терские ведомости» : газета. — 1911. — 5 апреля (№ 75). Архивйина 2022  шеран  7 январехь.

    Тахана вай даздо БуритӀе гӀалин 50 шо кхачар. Хьалха БуритӀе лаьттинчу меттигехь йапа гӀалгӀайн Зовр-Ков эвла, амма 1784 шарахь, эла Потемкинан сацамца, и эвла лаьттинчахь, ТӀеман-Гуржийн некъ ларбархьама, и цхьаъ бен бац аьтту болуш Чоьхьара Кавказе боьду некъ, гӀап йуьйгӀира БуритӀе, ткъа 1785 шарахь 9 майхь Император-аьзнин Екатерина II омарца, гӀопахь йира хьалхара православин килс. И гӀап йина йаьлча, хӀирийн къоман цхьа дакъа охьадеира лаьмнашкара, охьахевшира оцу гӀепан пенашка, меттигера эскаршка лардайта. Кхоллайелла хӀирийн эвланах ала долийра «Капкай», гочдича иза хуьлу «Ламанан кевнаш»

  101. ↑ Бутков, 1837, с. 8.
  102. ↑ Владикавказъ. 31 марта(оьр.) // «Терские ведомости» : газета. — 1911. — 31 марта (№ 71). Архивйина 2022  шеран  7 январехь.
  103. ↑ Бутков, 1869, с. 173.
  104. ↑ Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР. «Демоскоп». ТӀекхочу дата: 2025 шеран 5 декабрь. Архивйина 2011 шеран 22 майхь
  105. ↑ Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР. «Демоскоп». ТӀекхочу дата: 2025 шеран 5 декабрь. Архивйина 2011 шеран 22 июлехь
  106. ↑ Новицкий И. Я. Управление этнополитикой Северного Кавказа С. 100
  107. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 5 декабрь. Архивйина 2010 шеран 16 мартехь
  108. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 5 декабрь. Архивйина 2010 шеран 24 мартехь
  109. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 5 декабрь. Архивйина 2010 шеран 16 мартехь
  110. ↑ История Ингушетии. Научное издание. Под редакцией Н. Д. Кодзоева. Магас-Нальчик 2011, С. 451.
  111. ↑ Зенькович Н. А. Тайны ушедшего века. Границы. Споры. Обиды. — Олма-Пресс, 2004. — С. 656—658. — 766 с. — ISBN 5-224-04403-0.
  112. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 269—277.
  113. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 5 декабрь. Архивйина 2012 шеран 4 февралехь
  114. ↑ Осетино‑ингушский конфликт: хроника событий(оьр.), Inca Group "War and Peace" (08.11.08). Архивировано 26 декабрехь 2014 года. Дата обращения: 5 декабрехь 2025.
  115. ↑ Правозащитный центр «Мемориал». ТӀекхочу дата: 2025 шеран 5 декабрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2016 шеран 4 мартехь
  116. ↑ Национальный состав и владение языками, гражданство. rosstat.gov.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 5 декабрь.
  117. ↑ Албогачиева, 2017, с. 4—5.
  118. ↑ Johanna Nichols. The Ingush (with notes on the Chechen): Background information. Калифорнийский университет в Беркли (February 1997). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 5 декабрь. Архивйина 2006 шеран 8 декабрехь
  119. ↑ 1 2 3 4 5 6 Далгат, Башир Керимович. Христианство и магометанство в Чечне. Распространение христианства и магометанства среди ингушей. // Первобытная религия чеченцев и ингушей. — 1-е изд. — М.: Наука, 2004. — С. 38—52. — 240 с. — 550 экз. — ISBN 5020098353.
  120. ↑ Храм Тхаба-Ерды: неразгаданные тайны горной Ингушетии. club-voshod.com. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 5 декабрь.
  121. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 116.
  122. ↑ Притула А. Д. Арабские страны Ближнего Востока в средневековье (Египет, Сирия, Ирак). www.hermitagemuseum.org. Государственный Эрмитаж. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 5 декабрь.
  123. ↑ Ахриев, 1875, с. 1.
  124. ↑ 1 2 Албогачиева, 2017, с. 37.
  125. ↑ Газиков Б. Д. К вопросу о маршрутах походов Тимура против «эльбурзцев» // Ингушетия на пороге нового тысячелетия. Тезисы докладов научно-практической конференции 29 апреля 2000 года. — Назрань, 2000. — С. 79.
  126. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 130—132.
  127. ↑ Божухоев М. Б. Проникновение ислама к чеченцам и ингушам // Археологические памятники Чечено-Ингушетии. — Грозный, 1979. — С. 125–150.
  128. ↑ Кодзоев Н. Д. Ингушские населённые пункты: Ангушт / Реценз. к.и.н. А. Х. Матиева. — Назрань: «Кеп», 2020. — С. 16. — 64 с. — ISBN 978-5-4482-0066-3.
  129. ↑ Вахушти Багратиони, 1904, с. 151.
  130. ↑ Албогачиева, 2017, с. 169.
  131. ↑ В горах Ингушетии восстановят древнюю мечеть Архиван копи 2022 шеран 14 сентябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Российская газета#Интернет-портал RG.RU|Российская газета, 30.09.2021.
  132. ↑ Албогачиева, 2017, с. 39.
  133. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 204—209.
  134. ↑ Газета Ингушетия. Об оперуполномоченном Мустафе Гирееве и абреке Хизире Хадзиеве(оьр.) // Ингушетия : газета. — 2021. Архивйина 2022  шеран  7 мартехь.
  135. ↑ Агиров, 2021.
  136. ↑ Вахушти Багратиони, 1904, с. 152.
  137. ↑ Чахкиев, 2003, с. 132—133.
  138. ↑ Гадиев, 2016, с. 1.
  139. ↑ Чахкиев, 2003, с. 103.
  140. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 155.
  141. ↑ АО ИД «Комсомольская правда». Ингушетия — страна башен. stav.kp.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 4 декабрь. Архивйина 2016 шеран 21 сентябрехь
  142. ↑ Артём Леднёв. Уникальные места России, о которых вы вряд ли слышали: Эгикал. lifehacker.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 4 декабрь. Архивйина 2017 шеран 23 февралехь
  143. ↑ Басилов В. Н., Кобычев В. П. Галгай — страна башен // Советская этнография. — М., 1971. — С. 128—134.
  144. ↑ Щеблыкин, 1928, с. 280.
  145. ↑ Макалатия С. И. Хевсурети. — Тбилиси, 1940. — С. 95.
  146. ↑ Крупнов, 1971, с. 149—150.
  147. ↑ Гольдштейн, 1975, с. 37, 112.
  148. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 154.
  149. ↑ Пелевин П. История и традиции строительства ингушских башенных комплексов(оьр.) // Фонд «Азан». — 2011.
  150. ↑ Кегелес М. У горах i на полонинах Iнгушетii(укр.). — Харкiв: Пролетар, 1931. — С. 4. — 92 с. — 6000 экз.
  151. ↑ Крупнов, 1971, с. 71.

Литература

  • Adrienne Mayor. The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World(ингалс.). — Princeton: Princeton University Press, 2014. — 519 p. — ISBN 9781400865130.
  • Karl Koch. Путешествие через Россию к Кавказскому перешейку в 1836, 1837, 1838 гг : [нем.] = Reise durch Russland nach dem kaukasischen Isthmus in den Jahren 1836, 1837, und 1838. — Stuttgart, Tübingen : Druck und Verlag der J. G. Cotta'sche Buchhandlung, 1843. — Т. 2. — XII, 560 с.
  • Julius Heinrich Klaproth. Reise in den Kaukasus und nach Georgien unter nommen in den Jahren 1807 und 1808, auf Veranstaltung der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften zu St. Petersburg, enthaltend eine vollständige Beschreibung der Kaukasischen Länder und ihrer Bewohner(нем.). — Halle und Berlin: In den Buchhandlungen des Hallischen Waisenhauses, 1812. — Bd. I. — 740 S.
  • Julius Heinrich Klaproth. Geographisch-historische Beschreibung des östlichen Kaukasus, zwischen den Flüssen Terek, Aragwi, Kur und dem Kaspischen Meere. Pt.2 of Volume 50(нем.). — Berlin: Verlag des Landes-Industrie-Comptoirs, 1814.
  • Peter Simon Pallas. Second voyage de Pallas, ou voyages entrepris dans les gouvernemens méridionaux de l’Empire de Russie: pendant les années 1793 et 1794(франц.). — Paris, 1811. — Т. 2. — 383 с.
  • Wahl O. W. The Land of the Czar(ингалс.). — London: Chapman and Hall, 1875. — 417 p.
  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям. — М.: Перо, 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-087-4.
  • Акиев Х. А. Этническая карта Северного Кавказа в середине XVI в. (К вопросу о поселениях ингушских племён в Дарьяльском ущелье) // Точка зрения: сборник статей. — Назрань, 2006.
  • Албогачиева М. С.-Г. Ислам в Ингушетии: этнография и историко-культурные аспекты : [рус.] : моногр. / Рецензенты: к.и.н. М. Е. Резван (МАЭ РАН, Санкт-Петербург), к.и.н. Н. А. Нефляшева (Центр цивилизационных и региональных исследований, Москва). — СПб. : Российская академия наук; Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера), 2017. — 264 с. — ISBN 978-5-88431-349-1.
  • Ахриев Ч. Э. Ингуши. Их предания, верования и поверья // Сборник сведений о кавказских горцах. Вып. VIII. — Издание Кавказского горского управления. — Тбилиси: Типография Главного Управления Наместника Кавказского, 1875.
  • Бутков П. Г. Мнение о книге: Славянския древності // Три древние договора руссов с норвежцами и шведами. — Санкт-Петербург: Типография Министерства внутренних дел, 1837. — 398 с.
  • Бутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа, с 1722 по 1803 год. Часть вторая / Императорская академия наук. Непременный секретарь академик К. Веселовский. — Санкт-Петербург: Типография Императорской академии наук, 1869. — 602 с.
  • Вахушти Багратиони. География Грузии / Введение, перевод и примечания М. Г. Джананашвили. — Тифлисъ, 1904. — 290 с.
  • Виноградов В. Б. Время, горы, люди. — Грозный, 1980.
  • Волкова Н. Г. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX века : монгр. / Ответ. ред. В. К. Гарданов. — АН СССР. Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М. : Наука, 1974. — 276 с. : с 3 карт. — 2300 экз.
  • Гадиев У. Б. Край башен и легенд — Горная Ингушетия(оьр.) // «Discours». — 2016. Архивйина 2016  шеран  7 ноябрехь.
  • Генко А. Н. Из культурного прошлого ингушей // Записки коллегии востоковедов при Азиатском музее Академии наук СССР / Ред. изд. акад. В. В. Бартольд. — напечатано по распоряжению Академии наук СССР. — Л. : Издательство Академии наук СССР, 1930. — Т. V. — С. 681—761. — 836 с. — Введ. акад. В. Волгина. — 850 экз.
  • Гольдштейн А. Ф. Средневековое зодчество Чечено-Ингушетии и Северной Осетии / Утв. к печати Государственным Комитетом по гражданскому строительству и архитектуре при Госстрое СССР. Ред. К. Н. Долгова. — Центральный научно-исследовательский институт теории и истории архитектуры. — М.: «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1975. — 158 с. — 1000 экз.
  • Гумба Г. Д. Расселение Вайнахских племён по «Ашхарацуйцу». «Армянская География» VII века. — Ереван, 1988.
  • Гумба Г. Д. Об одном общенахском этнониме второй половины первого тыс. до н. э. // Актуальные проблемы истории дореволюционной Чечено-Ингушетии. — Грозный, 1990.
  • Гюльденштедт И. А. Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг : [нем.] = Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge / von P. S. Pallas : полев. исслед / Пер. Т. К. Шафроновской, ред. и коммент. Ю. Ю. Карпов. — РАН. Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого (Кунсткамера). — СПб. : «Петербургское востоковедение», 2002. — 512 [или 507?] с. — [1-е изд. на русск. яз. всех материалов И. А. Гюльденштедта последней трети XVIII в.]. — 1000 экз. — ISBN 5-85803-213-3.
  • Газиков Б. Д. Кабардинское проникновение в Ингушетию во второй половине XVI в. // Современные подходы в исследовании проблем истории и языка ингушского народа: сборник тезисов республиканской научной конференции. — Магас, 2002.
  • Газиков Б. Д. Взгляд в прошлое: статьи по истории Ингушетии. — Назрань, 2002.
  • Дахкильгов И. А. Боль и гордость моя, родная Ингушетия: Публицистический сборник. — Нальчик, 2007. — 575 с.
  • Джанашвили М. Г. Известия грузинских летописей и историков о Северном Кавказе и России. — Тифлис, 1897. — 206 с.
  • Долгиева М. Б. Современное расселение ингушей/Вопросы истории. — Магас, 2013. — Т. Вып. 10.
  • Долгиева М. Б., Картоев М. М., Кодзоев Н. Д., Матиев Т. Х. История Ингушетии : моногр. — 4-е изд. — Ростов-на-Дону : Южный издательский дом, 2013. — 600 с. — ISBN 978-5-98864-056-1.
  • Дунюшкин И. Е. Феномен абречества и уроки борьбы с ним на северо-восточном Кавказе. // Проблемы истории, филологии, культуры. № 4(26), 2009. С. 61-70.
  • История народов Северного Кавказа с древнейших времён до конца XVIII в : моногр. / Ответ. ред. Б. Б. Пиотровский, ответ. ред. серии А. Л. Нарочницкий. — Утверждено Институтом истории АН СССР. — М. : Наука, 1988. — 554 с. — 14 000 экз. — ISBN 5-02-009486-2.
  • Картлис Цховреба (История Грузии) / Национальная академия наук Грузии. — Тбилиси: Артануджи, 2008. — 455 с.
  • Кушева Е. Н. Народы Северного Кавказа и их связи с Россией (вторая половина XVI — 30-е годы XVII века) : моногр. / Ред. изд-ва И. У. Будовниц. — АН СССР. Ин-т истории. — М. : Изд-во АН СССР, 2-я тип., 1963. — 372 с. — 1500 экз.
  • Кодзоев Н. Д. К вопросу о завоевательном походе кабардинского князя Темрюка Идаровича в район Центрального Кавказа в XVI в. // Вопросы истории Ингушетии. Вып. 5. — Магас, 2006.
  • Кодзоев Н. Д. История ингушского народа: учебное пособие. — Магас, 2002.
  • Крупнов Е. И. Средневековая Ингушетия : моногр. — М. : Наука, 1971. — 208 с. — 2800 экз.
  • Лабазанов М. Участие ингушей в народно-освободительном движении горцев : ст // Народно-освободительное движение горцев Дагестана и Чечни в 20-х — 50-х годах XIX века. Всесоюзная научная конференция 20—22 июня 1989 года : [рус.] : тезисы докладов и сообщений / Ред. коллегия: Б. Г. Алиев, В. Г. Гаджиев, Г. Г. Гамзатов, Г. Ш. Каймаразов, А. М. Магомедов, Р. М. Магомедов, А. И. Османов, Х. Рамазанов, А. Р. Шихсаидов. — Институт истории СССР АН СССР; Институт истории, языка и литературы им. Г. Цадасы Дагестанского филиала АН СССР; Дагестанский государственный университет имени В. И. Ленина. — Махачкала : Типография Дагестанского филиала АН СССР, 1989. — С. 105—107.
  • Леонти Мровели. Жизнь картлийских царей / Отв. ред. Г.С. Мамулиа. — АН СССР. Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М.: Наука, 1979. — 103 с. — 24 000 экз.
  • Мохк вӀашагӀтохарах // Ингушский фольклор / А. Х. Танкиев. — Грозный, 1991.
  • Мунчаев Р. М. Куро-аракская культура // Археология. Эпоха бронзы Кавказа и Средней Азии. Ранняя и средняя бронза Кавказа : [рус.] / Институт археологии РАН; отв. ред.: д.и.н. К. Х. Кушнарева, д.и.н. В. И. Марковин. — М. : Наука, 1994. — С. 8—57. — 384 с. — (Археология с древнейших времён до средневековья в 20 томах / акад. Б. А. Рыбаков). — ISBN 5-02-009723-3.
  • Муталиев Т. Х.-Б. К вопросу о возникновении ингушских поселений в междуречье Терека и Сунжи в XVIII в. // Материалы региональной конференции. — Грозный, 1990.
  • Муталиев Т. Х.-Б. Благодаря мужеству и силе нации // Ингушетия и ингуши / Яндиева М. Д.. — Назрань-М, 1999. — Т. 1.
  • Мужухоева Э. Д. Алания и Магас.. — М., 2012. — С. 56.
  • Население Закавказья // Всесоюзная перепись населения 1926 г. : Краткие итоги / Закавказский ЦСУ СССР. — Тифлис : Б. и., типография Полиграфтреста ВСНХ, 1928. — XXI, 39, [3] с. : табл. — 1000 экз.
  • Павлова О. С. Ингушский этнос на современном этапе: черты социально-психологического портрета. — М.: Форум, 2012. — 384 с. — 700 экз. — ISBN 978-5-91134-665-2.
  • Паллас П. С. Путешествие по южным провинциям российской империи в 1793 и 1794 годах // Наша старина. / Аталиков В. М.. — Нальчик, 1996.
  • Робакидзе А. И. Жилища и поселения горных ингушей // Кавказский этнографический сборник / Отв. ред. А. И. Робакидзе; Академия наук Грузинской ССР. — Тбилиси: Мецниереба, 1968. — Т. II. Очерки этнографии Горной Ингушетии. — С. 41—117. — 272 с. — 2000 экз.
  • Народность и родной язык населения СССР // Всесоюзная перепись населения 17 декабря 1926 г. : краткие сводки в 10 вып. (1927-1929). — В надзаг. : Центр. статист. упр. СССР. Отд. Переписи. — М. : изд. ЦСУ Союза ССР, 1928. — Вып. IV. — XXIX, 138, [1] с. : табл., диагр., к. — 3000 экз.
  • Царевич Вахушти. География Грузии // «Записки Кавказского отдела русского географического общества». — Тифлис, 1904. — Т. XXIV.
  • Терский областной статистический комитет. Терский календарь. Вып. 5 / Вертепов Г. А.. — Владикавказ: Типография Терского областного правления, 1895. — 409 с.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Сост. Д. Ю. Чахкиев, отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Назрань, Минеральный Воды: ФГУП «Издательство «Кавказская здравница», 2003. — Т. I. — 143 с. — 2000 экз.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Сост. Д. Ю. Чахкиев, отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик: ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 г., 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
  • Штедер Л. Л. Дневник путешествия в 1781 году от пограничной крепости Моздок во внутренние области Кавказа // Наша старина / Аталиков В. М.. — Нальчик, 1996.
  • Щеблыкин И. П. Искусство Ингушетии в памятниках материальной культуры. — Владикавказ: ИИШГИК, 1928. — Т. 1.
  • Эдмунд Спеснсер. Описание поездок по Западному Кавказу в 1836 году. / К. А. Мальбахов. — Нальчик, 2008.
  • Ялхороева М. А. Ингушская диаспора в Турции. — Назрань, 2008.
  • Ялхороева М. А. Ингушская диаспора в Турции и в странах Ближнего Востока // Актуальные вопросы истории ингушей: сборник статей. — Назрань, 2020. — 88 с. — ISBN 978-5-4482-0075-5.
  • Яновский А. О древней Кавказской Албании // Журнал Министерства народного просвещения. Часть LII. Отд. II.. — СПб: Типография Императорской Академии Наук, 1846. — С. 161—203. — 785 с.
Стат. данные
  • Национальный состав населения (табл. 1) // Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года : [рус.] : в 11 т. / Федеральная служба государственной статистики (Росстат). — М., 2021. — Т. 5. — 88 л.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш