СурдукъетӀе

1926 шарахь хилла Орган-чӀажахь нохчийн эвла Зурзукъа Ваштар хи тӀехьа хилла, Улус-Кертана а, ЗазаргӀана а къилб-малхбалехьа^[4].

ХӀара этноним тоярхьама леррина тептар йаздина волчу С. Джамирзаевс, йаздо: «СурдукъетӀе гуьржийн тептаршкахь хьехайо тӀемаца дуьстина, цуьндела оцу деша хьалхара дакъа дусту нохчийн а, гӀалгӀайн а сур — „эскар“, ткъа шолгӀа „дукъ“ дешнашца, аьлчи а „дукъан эскар“».

ГӀалгӀайн историкаш дийцарехь СурдукъетӀе (гуьрж. Дзурдзукети, Дурзукети), долчух тера хета гуьржаша галдаьккхина дуьйцу гӀалгӀайн дийцар «Дардза къуньгиш» (Дерцан кӀентий). Кхин цхьа агӀо а бу, цуо боху СурдукъетӀе исторера стаг ву ГӀалгӀайчуьра Джейрахан Ӏине Гуьржийчухула, йуккъерчу бӀешерашкахь Шема олуш хиллачу махкара веана, амма уггар а хьалхара иза хьехош волу тептарш VI—V бӀешо вайн эрал хьалхара ду^[5], ткъа оцу хенахь оцу махкахь дехаш урартийн къам дара.

Ӏаьрбийн географаш IX—X бӀешерашкахь махках олуш хилла «Дурзук», ткъа Аьссан Ӏинах — Баб-Сул (Баб-Сур — «Эскаран кевнаш»)^[5].

СурдукъетӀе мохк бара хӀинцалера ломан ГӀалгӀайчоь а, къилба Нохчийчоь а. Кхин а цхьа агӀо йу: VI Вахтанган тептаршкахь СурдукъетӀе этноним лелайо глигваш а, кистой а билгалбохуш шоззе а, ткъа XII бӀаьшеран академика Джавахишвили Иванэн картин тӀехь, СурдукъетӀе доза ду къилбехьа Кахетица, малхбалехьа — ДегӀастаца, аьлча а Къилбаседа Кавказан йуккъахь лаьтта. ДегӀастанан а, СурдукъетӀе а йоькъу «СурдукъетӀин лаьмнаш». Багратиони Вахуштис шен «Гуьржехан дахар» цӀе цолчу балхан тӀехь хьахайо «кист-сурдукъетӀе» («кист-дзурдзуки»), буьйцучу махке хьаьжча, кистой — гӀалгӀай бу, ткъа сурдукъетӀой — нохчий бу (В. Гамрекелин белхашкара) (Какабадзе, 1969:286).

«Зурзукъаш» (йа «дурдзуки») этноним дуьххьара историн документашкахь хьахийна IX бӀешеран хьалхарчу декъехь, Ӏаьрбийн географан Ибн ал-Факъихан балха тӀехь. Цуьнца цхьаьна, цхьаболчу авторша дийцарехь, этноним хьахийна йу VII бӀешо долалуш хиллачу эрмалойн географехь а^[6]. XI бӀешарахь зурзукъаш хьахийна кхечу Ӏаьрбийн авторан Ал-Балазурин белхашкахь. Оццу бӀешарахь зурзукъаш дӀайазбина гуьржийн историкийн Мровели Леонтин а, Хуаншеран а белхаш тӀехь, тӀаьхьо XIII бӀешо долалучу хроникехь а. Къаьсттина Мровелис дуьйцу зурзукъийн а, дидойн а цхьаьна хиллачу походан хьокъехь, ткъа Хуаншера, хьалха хиллачу Ӏаьрбийн авторша санна, хаам бо Казказан лаьмниийн даккъашкахь ларйаран гӀишлош йарх а^[7]. ТӀаьххьара А. Н. Генко локализаци йина ГӀалгӀайчоьнан Ассин лаьмний чӀожахь^[7].. Лакхахь хьахийначу XIII бӀешеран гуьржийн хроникехь а СурдукъетӀе хьахийна ю. Йукъарчу хьесапехь, гуьржийн историографехь и термин лелош ю XVIII бӀешо йукъа а лоцуш. Н. Г. Волковас, гуьржийн хьостанашкара хаамашна тӀе а тевжаш, жамӀ до, хьалхарчу муьрехь «дзурдзуки» этнонимо берриге а вайнах, вуьшта аьлча, гӀалгӀай а, нохчий а чулоцуш хилла бохуш йаздо. Цо кхин дӀа а билгалдоккху, йуккъера бӀешераш чекхдовлуш, «Зурзукъаш» цӀеран этнически чулацам хийцабелла хилар, гӀалгӀай бен билгалбаьхна цахилар цул тӀаьхьа. Къаьсттина, Вахушти Багратионис шен «Гуьржийн пачхьалкхан дийцарш» цӀе йолчу балха тӀехь хьахош ю «Дзурдзукетия», «Кистетия», «Глигветия» кӀошташ, уьш кхузаманан ГӀалгӀайчоьнан территорица йозуш^[7]. Оьрсийн талламхочо а, этнографо а Э. Г. Вейденбаума Нохчийчоьнан территорех СурдукъетӀе олу^[8][9].

IX—XI бӀешерашкахь дуьйна хьостанашкахь дукха хьолахь нохчий дурдзукаш олу^[10]. И термин дика евза Мровели Леонтийна (XI бӀешо долалуш). Цуьнан хаамашца, вайн эрал хьалха XI—III бӀешерашкахь Дурдзукия «гойтуш хилла, къаьмнийн цхьанатайпанара бахархой болуш, шера билгалъяьккхина территорин юкъаралла». Дурдзукиех пачхьалкх санна яздо кхечу юккъерчу бӀешерашкара гуьржийн а, Ӏаьрбийн маттахь бинчу авторша а. Амма билгалдаккха деза, XII-чу бӀешеран цхьана анониман авторо, Къилбаседа Кавказан къаьмнех болу хаамаш бовзуьйтуш, «Дурдзукин паччахьаш» хьахош хилар. И хаам шатайпа маьӀна долуш хуьлу, нагахь санна, И. А. Джавахашвилина тӀаьхьа а хӀоьттина, гуьржийн хьостанашкахь Дурдзукети (Дурзукети) «мохк» хилар къобалдахь. Цу хьокъехь иштта бегӀийла ду Г. А. Меликишвилина хетарг далор а. Приурмин кӀошташкахь карийна «Zurzukka» топоним, вайн эрал II-I-ра эзар шерашкахь цигахь нах беха меттиг хилар бакъхилар тӀечӀагӀдаран аргумент санна лелайо цо. Оццу хенахь нахийн элементаш Кавказехь йаржар алсам къилбаседан а, малхбален а кӀошташкахь хилла^[11].