Нохчийчоь

Республикин нохчийн маттара цӀе, Нохчийн Республика йа Нохчийчоь, йоьзна йу нохчийн эндоэтнонимца.

Нохчийн Республика лаьтта Европин Россехь къилбехахь — Къилбаседа Кавказан малхбален декъехь, регион наггахь билгал а йоккху Къилбаседа-Малхбален Кавказ олий. Нохчийн Республикин дозанийн дохалла ду 841 км. Республикин майда — 16 171 км², 2018 шо кхачале тайп-тайпана хьосташа лора тайп-тайпана хаамаш цуьнан майданах лаьцна, хӀунда аьлча, чаккхенца хӀоттийна доза дацара Нохчийн Республикин а, Республика ГӀалгӀайчоьн а йукъахь^[29], масала, 2017 шарахь арахецна ЙОьЭ гойтура 15,6 эз. км²^[30]. 2018 шеран 26 сентябрехь ГӀалгӀайчоьнан коьрто Ю.-Б. Б. Евкуровс а, Нохчийчоьнан коьрто Р. А. Кадыровс а куьйгаш йаздира республикашна йукъахь дозанаш хӀитторан барт кӀелахь, цул тӀаьхьа майданаш нийса гайта йолийра^[31][32]. Къилбаседехьара къилбехьа Нохчийчоь йахйелла 170 км гергга, малхбузехьара малхбалехьа — 100 км гергга. Доза ду РФ субъекташца: малхбузехь — ГӀалгӀайчоьнца (153 км 400 м), къилбаседа-малхбузехь — Къилбаседа ХӀирийчоьнца (13 км 300 м) а, Ставрополан махкаца (119 км 300 м) а, къилбаседа-малхбалехь, малхбалехь, къилба-малхбалехь — ДегӀастанца (471 км); къилба-малхбузехь Нохчийн Республикин доза ду маьршачу пачхьалкхаца — Гуьржийчоьнца (84 км).

Геоморфологин агӀора Нохчийн Республикин мохк билгала боккху кхаа йоккхачу структураца (къилбаседехьара къилбехьа) — Хьалхара Кавказ, Ломан кӀажош, Йоккха Кавказ; кхин а дика гойту рельефан амал деа декъе йекъча — Теркан-ГӀумин чутаӀе, Теркан-Соьлжин лакхиэ, Нохчийн аре, Ломан Нохчийчоь^[33].

Геологин агӀора Хьалхара Кавказан чутаӀен дакъа, тӀехула дуьзина ду Каспий-хӀордан морскими отложениями Каспийского моря^[34]. Ломан даккъаша, лаьмнашна йукъара атагӀаша а, боьранаша а дӀалоцу 35 % гергга Нохчийн Республикин мохк. Бисина мохк — аренаш йу дукхаха долчу декъан чӀогӀа хедийна лакхиэнашца. Лаьмнаша дӀалоцу республикин дерриг къилба дакъа, асан шоралла 30-50 км.

НР къилбаседан дакъа — республикин къилбаседан дозанера Теркан тогӀане кхаччалц — аре йу, иза Теркан-ГӀуман атагӀин къилба дакъа ду (кхузахь ду НогӀийн аренан къилба дакъа), ткъа иза, шен рогӀехь, шуьйра дакъа ду Кавказал хьалхара аренан. Нийса экъа^{[комм. 2]} цхьаьнаэшшара охьатаьӀа малхбалехьа — Каспийн гуонахьара акъарин агӀора, цунна кӀеззиг «тӀейолу» республикин къилбаседа-малхбален маьӀиг (и маьӀиг Дуьненан океанан тӀегӀанал лахахь йу). Теркан-ГӀуман акъарин къилбехахь лаьтта Теркйистан гӀамаран массив, цуьнан рельефехь алсама бу гӀамаран баьрзаш, уьш дахделла шораллехь, нисло алсама долучу мехашца^[35][36].

Теркан къилбехьа НР махкахула дахделла Теркан-Соьлжин дукъан доккхаха долу дакъа, иза лаьтта шина антиклиналан лохачу раьгӀнийн хебаршах, уьш дахделла шораллийн агӀора — Теркан а, Соьлжин а (разделены узкой Алханчуртской долиной) даккъех. Теркан дукъан малхбален декъах БоргӀанан дукъ олу, кхин а малхбалехьа, Гуьмсан дукъ; Соьлжин дукъан малхбален декъах Соьлжа-ГӀалин дукъ. Дерриг даккъаш ду кӀеда, гоьрга кепара^[35].

Теркан-Соьлжин а, Кавказан хьалхара даккъашна а йукъахь лаьтта хьена Нохчийн аре — Нохийн Республикин уггаре луьста бахархой болу, караберзийна мохк (иза дакъа ду Теркан-Соьлжин аренан, цунна малхбузехьа, НР арахьа, къаьста ГӀалгӀайн/ХӀирийн аре). Аре тӀаьхь-тӀехьа лахло къилбаседа-малхбален агӀонхьа 350 м тӀера 100 м кхаччалц, аре хедийна дуккха а эркийн тогӀенаша, эркаш охьадогӀу меридианаца; чутаьӀна меттигашкахь а, эркийн тогӀенашкахь а кӀеззиг хьаннаш^[35].

Ламанан Нохчийчоь олуш долу, НР къилба дакъа, лаьтта Йоккха Кавказан (ламанан махкахь — Кавказан лаьмнаш) системин къилбаседа басен декъехь. Цуьнан амалехь ду, йерриг Кавказан къилбаседа басенан санна, орографин декъадалар — диъ коьрта дукъ (кхин а шортта меттигера ламанийн геннаш), дахделла Доккха Кавказан дукъанна параллелаца къилбаседехьа; хьалхара кхоъ — Хьалхара даккъаш — Хьаннийн (Нохчийчохь девза Ӏаьржа лаьмнаш цӀерца), Байданийн а, Тархийн. Республикин къилба доза доьду доьалгӀачу параллелан дукъан декъан тӀехула — АгӀонан дукъ (НР Гуьржийчоьнца доза а, РФ пачхьалкхан доза а цхьаъ ду, кхузахь лаьтта Малхбузен Кавказан уггаре лекха бохь — ТӀуьли-лам, 4492 м), ткъа кхин а Ишхеш дукъ (Доккха Кавказан дукъ) тӀехула — къилбаседа-малхбален агӀора (НР ДегӀастанца доза). Даккъаш дукхачу меттигашкахь хедийна ду чохь сиха эркаш долу кӀоргачу Ӏаннаша^[35].

4 000 метр сов болу Нохчийчоьнан ламанан баххьаш:

Галерей

Майданца йоккха а йоцу республика къаьста тайп-тайпана Ӏаламан зонашца: къилбаседехьара къилбехьа ландшафт хийцало гӀум-аренашна тӀера бай-арене, лаьмнашна гергахь, хьун-арене; кхин а къилбехьа йолало ламанийн хьаннийн аса, хьуьнан дозанал лакхахьа ламанан бай-аренан зона йу, ткъа кхин а лакхахь ду ламанан даккъаш, уьш лакха довлу лайн асанал — нивалан асанал, кхузахь баххьаш къевлина шалаьмнаша, гуттаренна а долу лайша а. Вертикалан зонаш, гайтина ламанан басешкара Ӏаламан ландшафташ, кӀажошкара баххьаш тӀекхаччалц хийцайаларо, — амален васт ишттачу ламанан регионийн (бахьна ду локхаллица хӀаваан температура, тӀуналла, йочанаш тӀекхетар)^[38][36].

ГӀум-арено дӀалоцу Теркан-ГӀуман чутаӀе, Теркан тогӀенера къилба дакъа доцург. Климат кхузахь йокъонан йу (шеран йочанаш 300—350 мм), тӀех йовха а, тевне а йу (июлан беттан йуккъера температурин барам +24— +25 °C), амалехь ду Кхазакхстанера хьоькху декъа мехаш. Аьхкенан лакхара температуро а, хӀаваан бекъа мехо а охьайаьхкина йочанел а, Ӏаьнаралла совйоккху. Ӏай ло кӀезиг хуьлу, дахло — биъ бутт гергга (январан йуккъера температура −3— −3,5 °C). Къилбаседехьара а, къилбаседа-малхбалехьара а хӀаваъ деича хуьлу лайн буранаш, дӀадукъарш, гӀоролаш −32 °C кхаччалц. Сих-сиха йойаларца гӀоролаш йогӀу, тӀаккха ша хьокху^[36].

Бай-аренан зонан йукъайоьду Теркан аьрру бердан аса, Теркан-Соьлжин акъарин малхбален дакъа а, Нохчийн аренан къилбаседа йист а. Йочанаш хуьлу 400—450 мм шарахь, аьхке йовха — июлан йуккъера температура +23— +24 °C. Ӏа кӀеда, январан йуккъера температура −3,5— −4 °C^[36].

Хьун-аренан зонин йукъадоьду Нохчийн аренан доккхаха долу дакъа а, Теркан-Соьлжин акъарин малхбуза дакъа а. Йочанаш хуьлу 500—600 мм шарахь, хьун-аренашкахь йочанаш сов йовлар доьзна ду лаьмнаш гергахь хиларх. Цигахь температурин хаъал Ӏаткъам бо тайп-тайпана локхаллаш, июлан йуккъера температура — +21…+23 °C, январан — −4— −5 °C^[36].

Ламанан-хьаннийн зонин йукъадоьду Хьаннийн дукъ а, Байданан а, Тархийн а, АгӀонан а даккъийн лахара дакъош а. Асанан лакхара доза — 1800 м, цхьаццанхьа 2000—2200 м лакха долу. Оцу зонин климат хийцало локхаллега хьаьжжина, иза билламе йекъа мегар ду шина асане: лахара (1200 м кхаччалц) а, лакхара (1200—1800 м) а. Лахара асанехь 600 – 900 мм шеран йочанаш хуьлу, июлан йуккъера температураш хийцало +18 °C тӀера +22 °C тӀекхаччалц, ткъа январан — −1 °C тӀера −12 °C тӀекхаччалц. Лакхара асанехь йочанаш алсама хуьлу — шарахь 900 мм, июлан температура — +18 °C, январан — −12 °C^[36].

Ламанийн бай-аренийн зона йекъало кхаа асане: лаьмнийн цанийн бухара (1800—2700 м), лаьмнийн цанийн йуккъера (2700—3200 м), субнивалан (3200—3800 м). Оцу зонера климат бараме-шийла йу, аьхке салкхене, йочанаш хуьлу шарахь 700—800 мм. Зонин лахара дозанера июлан йуккъера температура йу +14 °C, ткъа лакхара — +4 °C. Ӏа деха а, лайне а ду. Лаьмнийн цанийн бухара асанехь йочанаш алсама йу йуккъера асанехьчулла, амма лаьмнийн цанийн бухара асанехь 500 мм кӀезиг йочанаш йолу меттигаш нисло (Тархийн а, Ӏаьндийн а даккъийн къилба басенашкахь^[36].

НР махкахь нивалан зонин йукъадоьду АгӀонан дукъан баххьаш. Иза лайнийн а, шабаран а область йу, кхузара климат шийла йу, сих-сиха хьоькху чӀогӀа мехаш, ло-дарц а дахьаш. Йочанаш хуьлу дукхах дерг ло кепара. ХӀора шарахь ло алсама догӀу, ткъа дашар кӀезиг хуьлу, совдаьлла ло зонера охьадоьду лайн хьаьтт йа шенан кепара. Йуккъера шеран температура — 0 °C гергга^[36].

Теркан-ГӀуман чутаӀенехь, масала Теркан гӀамаран массивехь, даьржина ду сирла-каштанан латта, иза йовха климат а, бекъа мох а бахьнехь чӀогӀа декъа ду. Кхузара латташ ду тайп-тайпана кхиаран тӀегӀанехь, йу тайп-тайпана кепаш — латта кхиа доладаланза ала мегар долу Ӏена гӀамарш тӀера, кхиина йевлла шорта гумус йолу гӀамарийн латтанашка кхаччалц. Ладаме роль йу церан механикин хӀоттаман а: иштта сацкъар-латтан тайпанашна йекъа климатан хьолашкахь туьха дуьллу (царна тӀехь кхоллало латта а, ораматаш а гӀум-аренан тайпанашна гергара), ткъа гӀамарчун туьха ца хаало (царна тӀехь латтанаш а, ораматаш а герга ду бай-аренан тайпанан). Малхбален декъехь, ДегӀастанан дозанна гергахь, хуьлу сирла-каштанан дуьро латтанаш, кӀайн лаьттан тӀедарчашца, ткъа Теркан тиша харшца — байн а, байн-уьшалан а дуьро латтанаш^[36].

Аренашкахь алсама ду байн латтанаш. Жимма лакхахь — Ӏаьржа латта, эркийн тогӀенашкахь — уьшалан-байн латта, лаьмнашкахь — ламанан-хьаннийн а, ламанан байн а латтанаш.

Нохчийчоьнан пайден маьӀданех коьрта тайпанаш ду мехкдаьтта а, Ӏаламан газ а. Меттигера бахархоша генара схьа дуьйна леладора Ӏаламе арадаьлла мехкдаьтта бахаман хьашташна — серлонна а, вордан чӀургашна хьокхуш а. Республикин коьрта мехкдаьтта долу а, газ йолу а меттигаш йу Теркан-Соьлжин акъарин тӀехь^[39].

Йуьхьанца мехкдаьтта доккхура кайнозойн ӀаӀарехь. Амма 1956 шарахь талламан буру тухуш карийра мезозойн породашкара ӀаӀар. Шен хӀоттамца республикин мехкдаьтта дара алсама парафин а, бензин а долуш^[39].

Нохчийчоьхь йу гӀишлошйаран материалаш йохку меттигаш. Органан тогӀенехь Ярашмардан гергахь дохкуш карийна дукха мергель тӀулг, иза цеманц йаран мехала аьргалла йу. 1974 шарахь оцу меттиган базин тӀехь йина Чуьйри-Эвлан цеманцан завод^[39].

Шуьйта а, Итон-Кхаьлла а эвланашна йукъахь йу Къилбаседа Кавказехь уггаре дукха гипс. Теркан-Соьлжин акъарин тӀехь а, Ӏаьржа лаьмнашкахь а йохкуш йу гӀишлошйаран гӀамарш, ткъа иштта цӀена кварцан гӀум, цунах до ангали. Нохчийн аренехь дукха жагӀа боллу, кибирчигийн а, гераган а сацкъар-латта. Шуьйтан кӀоштахь дохку минералан басарш (охра, колькотар)^[39].

Республикехь ду дукха Довха хиш, уьш лелон мега хӀусамаш йохйеш, теплицин бахамашкахь. Соьлжа-ГӀалахь советийн заманахь йиллинера довхачу хьостийн йовхо лелон теплицин комбинат^[39].

Республикин мехкара эркаш цхьаьнаэшшара декъна дац. Ламанан декъехь луьста геннашка бекъабелла эркийн маша бу, Теркан-Соьлжан акъарин тӀехь а, Теркал къилбаседехьара кӀошташкахь а эркаш дац. Дерриг ала мегар долуш Нохчийчоьнан эркаш Теркан майданах ду. Йукъара дохур вай Яьсси, Ястий, Ивги. Уьш ГӀурийн майданан эркийн системера ду. Республикин мехкара эркаш цхьаьнаэшшара декъна дац. Ламанан декъехь луьста геннашка бекъабелла эркийн маша бу, Теркан-Соьлжан акъарин тӀехь а, Теркал къилбаседехьара кӀошташкахь а эркаш дац. Дерриг ала мегар долуш Нохчийчоьнан эркаш Теркан майданах ду. Йукъара дохур вай Яьсси, Ястий, Ивги. Уьш ГӀурийн майданан эркийн системера ду. Нохчийн Республикера уггаре даккхий эркаш ду Терк (НР чохь 218 км), Соьлжа, Орга, церан хиш схьадовлу шешкара, деста аьхкенан заманахь. Дукхаха долу эркийн дестар хуьлу бӀаьста а, аьхка догӀанаш даьхкича. Коьрта эркаш:

НогӀийн аренашна а, Ӏаьржа латташна а хи дилла а, хи латто даьккхина Теркан-ГӀуман магистралан татол.

АхгӀум-аре. Ораматийн кепийн хӀоттамца йу Малхбален Европин бай-аренашкара Йуккъера Азин гӀум-аренашка дехьадовларан зона йу. Аьхка цхьаьна муьрехь ораматаш йогу, уьш хӀаллакйо лакхара температуро а, бекъачу мохо а. Бецан чкъор чӀогӀа нилха ду, кхуьу гӀум-аренан йокъаллехь кхуьу ахкоьллаш — сагал-буц, кохия, кхин а, Йуккъера Азин гӀум-аренан векалех хаало эмкалан баӀ, гӀамаран йоша, гӀамаран сула, кхин а, кхин а кхуьу бай-аренашкахь хуьлу байкепара кенан ораматаш — типчак, огар, кхин а. Нохчийчоьнан малхбалерчу декъера ахгӀум-аренашкахь дурделла латташна тӀехь кхоллайелла сагал-бецан кӀайчу латтан ораматийн тобанаш: сагал-буц, камфоросма, свода, тайп-тайпана кӀайчу латтан ораматаш^[36]. Ша кепара ду Теркайистан гӀамаран массиван ораматаш. ТӀехула хи ца хуьлу, атмосферин йочанийн тӀуналла лаьттан кӀоргга чукхочу. ГӀамаран гӀийла капиллйаралла долун дела, тӀуналла Ӏаьнарйалар кӀезиг хуьлу, тӀуналлин резерв царна йукъахь дика лаьтта чӀогӀа лакхара хӀаваан температураш хилча а. Цул сов, гӀамаршкахь тӀуналла гулйала тарло хин Ӏаьнаран конденсаци бахьнехь, уьш охьанехьа хӀаваэра йукъайоьду. Цундела, ораматаш гӀамаран латтан тӀехь алсама йу, тайпанашца а, барамца а, аьхкенан йовхонехь вуно дика лаьтта, сацкъар-латтан хӀоттам болчарел а. Цундела Теркайистера гӀамарш шен ораматийн амалца герга йу бай-аренашна.

Нохчийчоьнан ламанан хьаннийн дийнаташ дукха а, бес-бесара а йу. Уггаре йоккха экха — къорачу хьаннашкахь а, готта кегйелла дечигаш чуихна тархий Ӏаннашкахь а йеха ча. Хотешкахь аган тарло лу. Хьаннашкахь дукха йу наллаш. Къора боьранашкахь деха акха цициг, наггахь ган тарло цӀокъ, ламанан хьаннашкахь йеха борз, цхьогал, пхьагал, сай, масар, шоьккари, салор, чагӀалкх, даӀам, шаткъа. Ламанан хьаннашкахь дикка дукха олхазарш ду. Кхузахь деха хьуьнан-хьозарчий, пеночки, цӀирцӀирхьоза, берцанкхокхий, поползнеш, хенакӀураш, левстигаш, сойканаш, бухӀанаш^[40]:42.

Теркан-ГӀуман чутаӀе (АхгӀум-аре). Аьхкенан йокъаллашца дов латтош йу кхузахь аренаш ларйен хьуьнан асанаш, хьун кхиайо гӀамарш тӀаьхь, дохку хи дуьллу татолаш. Ӏай кӀезиг догӀучу лайша таро йо уьстагӀийн жеш дажо. Цара, семса ло дӀаса а хьокхуш, атта лоху шайна даар. Амма лайша дӀадукъар а, ша хьахар а боккха бала бу даьхнийлелорхошна. Мацалла уьстагӀий ца далийтархьама, Ӏаьнан байданашкахь ларбалархьама йол дӀайуьллу^[36].

Перестройка йолайеллачул тӀаьхьа 1980-гӀа шерашна йуккъехь ССРС дукхаха республикашкахь (царна йукъахь Нохч-ГӀалгӀайчохь а) жигара бевлира къаьмнийн боламаш. 1990 шеран ноябрехь Соьлжа-ГӀалин циркан гӀишлон чохь дӀабаьхьира Хьалхара Нохчийн Къоман Гулам, цигахь хаьржира Нохчийн къоман дерригкъоман конгрессан (НКъДК) Кхочушдаран комитет. НКъДК Ӏалашо йара Нохчийчоь РСФСР йукъара хьов, амма ССРС йукъара а арайаккхар. Цуьнан коьртехь вара советийн ТӀеман-ХӀаваан ницкъийн инарла-майор Дудаев ЖовхӀар. НКъДК а, коьртехь Завгаев Докка волу НГӀАССР официалан Ӏедалшна йукъахь дов доладелира. 1991 шеран 8 июнехь НКъДКас кхайкхадо НГӀАССР Лакхара Кхеташо йожор а, маьрша Нохчийн Республика (Нохчи-чоь) (НРН) йиллар а^[41]. Республикехь факт хилла ши Ӏедал хӀоьттира.

Августан путч йолуш, 1991 шарахь, НГӀАССР Лакхара Кхеташоно, цхьацца хаамашца, къобал йира ЧХПК. НКъДК герз долу агӀончаша схьалецира телецентр, тӀаьхьо — Соьлжа-ГӀалин коьрта административан гӀишлош (царна йукъахь республикин ПКхК гӀишло а). 6 сентябрехь НКъДК агӀончий Ӏаткъамца Завгаев Доккин дийзира мукъа ваккхаран дехаран кӀела куьг йаздан, ткъа 15 сентябрехь НГӀАССР Лакхара Кхеташоно шеш дӀасахийцира^[41]. Лидеры ОКЧН объявили о переходе верховной власти к ним^[41], сацийра российн законийн а, НГӀАССР Конституцин а болх.

1991 шеран 1 октябрехь НГӀАССР Хенан Лакхара Кхеташонан Председателан Ахмадов Хьусейнан сацамца Нохч-ГӀалгӀайн Республика йийкъира маьрша Нохчийн Республикин (Нохчи-чоьн) а, РСФСР йукъара ГӀалгӀайн автономин республикин а. Амма 4 де даьлча ХЛКх дукхаха болчу декъашхоша шайн председателан и сацам дӀабаьккхира^[41].

1991 шеран 27 октябрехь харжамашкахь маьрша НРН президент хаьржира — иза хилира НКъДК Кхочушдаран комитетан Председатель волу Дудаев Жовхар^[41]. 1991 шеран 2 ноябрехь РСФСР халкъан депутатийн гуламо харжамаш къобал ца бира^[42].

1991 шеран 7 ноябрехь РСФСР Президенто Ельцин Бориса омар делира ЧИАССРехь чолхе хьал хӀотторах^[41]. Цунна дуьхьала Дудаевс кхайкхийра тӀеман хьал хӀоттор, омар делира шеш лардаран тӀеман тобанаш йар. ШолгӀачу дийнахь, 9 ноябрехь Ханкалара аэропорте диссира тӀехь российн салтий болу транспортан кеманаш, амма царна гуо бира герзашца болчу Дудаевгхьарачара. Кавказан ламанан къаьмнийн конфедерацис кхайкхийра Нохчийчоьнна гӀолоцу аьлла. Российн правительствон дийзира сепаратисташца дийцарш дан, Ханкалахь гуо бина салтий арабахархьама. Нохчийчохь лаьтта российн эскарш арадехира, ткъа дукхаха долу герзан дакъа, царна йукъахь — танканаш а, кеманаш а — дӀаделира сепаратисташна^[43].

Лакхахь бийцина хиламаш бахьнехь НГӀАССР факт хилла дӀайелира^[41]. 1992 шеран 4 июнехь Российн Лакхара Кхеташоно тӀеоьцу «Российн Федерацин йукъахь ГӀалгӀайн Республика кхолларх лаьцна» закон^[44], цуьнца Нохч-ГӀалгӀайчоь йоькъу Нохчийчоьнна а, ГӀалгӀайчоьнна а. Керла республикаш кхоллар Российн Федерацин Халкъан депутатийн гуламе чӀагӀдайта кховдийра^[45]. 1992 шеран 10 декабрехь Халкъан депутатийн гуламо шен сацамца чӀагӀдира Нохчийн Республика кхоллар^[46], тӀаккха оьшу хийцам бира 1978 шеран РСФСР Конституцин: Нохч-ГӀалгӀайчоь йийкъира ГӀалгӀайн республикин а, Нохчийн республикин а^[47] (цу шинна йукъара доза чӀагӀдина дацара 2018 шеран сентябрь кхаччалц^[48]). И закон зорбане даьккхира 1992 шеран 29 декабрехь «Российн газетехь»^[49] иза лела делира 1993 шеран 9 январехь официалан нахала даьккхинчул тӀаьхьа 10 де даьлча^[50].

Маршо кхайкхийначул тӀаьхьа Нохчийчоьнах де-факто маьрша республика хилира, амма иза къобал ца йира дуьненан цхьанне а пачхьалкхо, царна йукъахь Российс а. Республикин шен пачхьалкхан сийлаллаш йара — байракх, хӀост, шатлакхан илли, иштта правительство, парламент, дуьненан суьдаш. Кхолла дагахь дара жима эскар а, шайн валюта а — нахарташ.

1992 шарахь тӀеэцнера керла Конституци, цуьнца Нохчийчоь йара маьрша дуьненан пачхьалкх, ткъа 1994 шарахь Нохчийн Республикин (Нохчийчоьнан) цӀе хийцира Нохчийн Республика Ичкери аьлла^[41].

Ма-дарра аьлча керла пачхьалкхан система чӀогӀа эвсаре йоцуш йара. Экономика йерриг криминал кӀела йахнера, зуламхоша бизнес йора аманаташ лоьцуш, наркотикаш йухкуш, маьхкадаьтта лечкъош, республикехь бухкуш оьцуш оьрсийн лайш бара. Кхин а хьийзабора кхечу къаьмнех болу нах, оцу белхаша республикера нохчийн боцу бахархойн (уггаре хьалха оьрсий) дӀакхалха дийзийтира^[51].

1993—1994 шерашкахь кхоллайала йолало Дудаев Жовхаран Ӏедална дуьхьала оппозици. 1993 шеран декабрехь кхоллало Нохчийн Республикин Ханна кхоьллина кхеташо (НРХКхКх), цуо ша кхайкхайо цхьаъ бен йоцу бакъ долу Ӏедалан меже, Ӏалашо хӀоттайо Дудаев герзашца вохавар^[41]. НРХКхКх жигара агӀо лоцу Российс^[41]. 1994 шеран ноябрехь НРХКхКх цхьаьтоьхна тӀеман тобанаш, шайна гӀолоцуш Российн Федерацин Федералан контрталламан гӀуллакхо (ФКГӀ) мехах лаьцна Российн тӀемлойн урхаллица бронетехника йолуш, чубахара Соьлжа-ГӀала, амма ийшира^[41]. Дукхаха болу российн тӀемлой йийсаре бахара. И аьттонза штурмах шуьйрамасштабан дов хилира.

Ханна кхоьллина кхеташонан ницкъаша аьттонза Соьлжа-ГӀалин штурм йинчул тӀаьхьа, 1994 шеран 30 ноябрехь Российн Президенто Ельцин Бориса омар делира «Нохчийн Республикин махкахь конституцилла а, низаман бакъонаш а метахӀотторан белхах лаьцна», оцу омарх фактехь тӀеман йуьхьиг хилира.

1994 шеран 11 декабрехь российн эскарийн дакъош чудаьхкира Нохчийчу^[41], кхаа агӀор тӀелеташ — ГӀалгӀайчуьра, Ставрополан мехкара, ДегӀастара. Цуьхьанцара Ӏалашо йара Нохчийчоьнан коьрта шахьар — Соьлжа-ГӀала схьайаккхар, цу чохь бара коьрта ницкъаш сепаратистийн. Штурм йолийра 31 декабрехь; гӀалин чохь болабелира къиза ураман тӀемаш, цигахь шинне а агӀор баккхий иэшамаш бара. Российн эскаршка гӀала ца йаккхайелира 1995 шеран март баттахь бен. Сепаратистийн тобанаш йухайевлира республикин къилба ламанан къошта, цигара жигра дуьхьало йан буьйлабелира. Соьлжа-ГӀалахь кхоьллира российгахьа йолу Нохчийчоьнан администраци, коьртехь Завгаев Докка вара^[41].

1995 шеран 14 июнехь нохчийн аренан баьччин Басаев Салманан тӀемлоша дӀалецира Будённовск гӀалара дарбан цӀа (Ставрополан мохк)^[41], цара тӀедиллира Нохчийчуьра российн эскарш ара а дахий, тӀом сацабе аьлла. ЖамӀехь террористаша закъалтхой дӀахийцира, цхь дуьхьало йоцуш йухабирзира Нохчийчу.

1996 шеран 9 январехь Радуев Салманийн тӀемлой тӀелетира российн гӀалин ГӀизларан. Террористийн йуьхьанцара Ӏалашо йара беркеманан база хӀаллака йар йара, амма тӀехьа цара тӀедиллира сихха тӀом сацабай российн эскарш Нохчийчуьра арадаха аьлла. Закъалтхойх «дийна гӀалкъан» дина тӀемлой арабевлира ГӀизларара Первомайскехь, уьш совцийра российн эскарша. Первомайскан штурм йолийра, амма тӀемлойн аьтту белира буса Нохчийчу дехьа бовла.

21 апрелехь нохчийн йуьртан Гихчун кӀоштахь авиаракета хецна вийра НРИ Президент Дудаев ЖовхӀар.

6 августехь тӀемлойн дакъош чудахара Соьлжа-ГӀалин, кхин а Устрада-ГӀала а, Гуьмсе а. ТӀемийн жамӀашца российн эскарша йайира гӀалин терго, дийзира машаре барт бан.

1996 шеран 31 августехь Российн векал (Лебедь Александр) а, Ичкерин векал а (Масхадов Аслан) дегӀастан гӀалахь Хаси-Эвлахь барт бира, цуьнца российн эскарш Нохчийчуьра арадоху, ткъа республикин статусан сацам дӀатотту пхеа шарна (2001 шеран 31 декабрь кхаччалц). Нохчийчоь йуха а хилира де-факто маьрша, амма къобалйанза пачхьалкх.

Дудаев веллачул тӀаьхьа Яндарбиев Зелимхан Президентан декхарш кхочушдеш хӀоьттира. 1997 шеран январехь хиллачу президентан харжамашкахь Масхадов Аслан президент хӀоьттира НРИ. Амма машар а, синтем а ца беара республике. Бакъдолу Ӏедал аренан баьччийн долахь дара, цара йерриг республика Ӏаткъаман зонашка йекъна, ткъа Ӏедало баккъалла а Ӏуналла деш йара тӀемаш боьлхучу хенахь йохийна Соьлжа-ГӀала. ХӀаллакйина гӀаланаш а, йарташ а йухаметтахӀиттош йацара, экономика зуламхошна йисира. Масхадов гӀиртира низам меттахӀотто, ШарӀан Ӏедал йукъадаккхарца, амма тӀаьхьо цунах Гуьмсе йиллина сингаттам хилира, шарӀан патрулехь къаьркъа духку киоск йохийча.

Цу йукъана, Ӏаьрбийн пачхьалкхашкара йалхоша йаржийначу вахабизман Ӏаткъам кхуьуш бара республикехь.

ШолгӀа нохчийчуьра тӀом болабаларца кхоьллира российн агӀора Нохчийн Республикин администраци. Цуьнан коьрте хӀоьттира, 1997 шарахь дуьненайукъара эмиссараш Нохчийчохь ваххӀабизме орамаш тасийтича, цунна дуьхьала ваьлла волу муфтий Кадыров Ахьмад. 1998 шеран 25 июлехь цуо кховдорца дӀайаьхьира Къилбаседа Кавказан бусалбачеран Конгресс, цуьнан декъашхоша агӀо лецира Нохчийчоьнан муфтийн, йемал йира динан экстремизман кепара йолу ваххӀабизм. А. Кадыровн жигара а, тӀаьхьий-хьалхий хила ма-деззара ваххӀабизман дуьхьала динчу белхаша, и идеологи тӀе ца ийцира дукхаха болчу Нохчийчоьнан бахархоша^[52]. Нохчийн йукъаралла цхьаьнатоьхна, кхолла а, республика кхиайан а Ӏалашо йолуш, тӀом сацорхьама Нохчийн Республикин хенан администрацин корта хӀоттийра Российн президентан 2000 шеран 12 июнан Омарца Кадыров А. А.. Цуьнан оьшу лерам бара бахархошна, къаношна, динан гӀуллакххошна йукъахь. Цуо кховдийра, Российн Президенто а, Правительствос а, нохчийн йукъаралло – пачхьалкхан Ӏедалийн а, меттигера шайн урхаллин а меженаш, нохчийн социалан институтийн тхьамданаш къобал йина республика машарца йухаденйаран программа. Законехь боцу тӀеман кхолламех, тӀемлойх гӀуо ойла кхуллуш, бакъо ларйаран меженашна гӀо дира, меттигера йукъараллаш^[53].

2003 шарахь тӀеийцира керла республикин Конституци, цуьнца Нохчийчоь хуьлура Российн Федерацин субъект, цул хьалха пхиъ проект хилира, царех цхьаъ йира, иза дерриг къоман референдуме йиллира 2003 шеран 23 мартехь, цигахь дакъа лецира 90 % бахархоша (509 796 стагах 489 257 стага [95,97 %] кхаж тесира Конституци тӀеэцарехьа^[55]), цуо гойту бахархоша буьззина тешам балар А. Кадыровна политикин къоьллера аравала бакъонан гӀирсашца, ткъа иштта Нохчийн Республикин пачхьалкхаллин бух кхолла а^[56]. Оццу шарахь хилира президентан харжамаш, цигахь толам баьккхира Кадыров Ахьмада (кандидатуран гӀолецира 80,84 % харжамхоша^[55]). 2004 шеран 9 майхь Кадыров Ахьмад кхелхира Соьлжа-ГӀалахь террористийн акт йар бахьанехь. Цуьнан когаметтачара дӀайаьхьира республикера машаран дахар а, цуьнан экономикин-социалан сфера меттахӀотторан программаш^[53].

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

• Соьлжа-ГӀала (Грозный) — бахархой 230 000 стаг.
• Устрада-ГӀала (Аргун) — бахархой 41 000 стаг.
• Гуьмсе (Гудермес) — бахархой 42 500 стаг.
• Хьалха-Марта (Урус-Мартан) — бахархой 60 500 стаг.
• Шела (Шали) — бахархой 45 000 стаг.
• Курчалой-ГӀала (Курчалой) — бахархой 26 000 стаг.

10000 дукхо нах беха меттигаш.

Республикин коьрта гӀала йу Соьлжа-ГӀала, цуна йу республикин муьтӀахь аьлла статус. Административано Нохчийчохь йу 2 гӀалин гуо а 15 муниципалан кӀошт а. Соьлжа-ГӀалал тӀехьа республикин муьтӀахь йу — Орга а Гуьмсе а.

Нохчийчуьра ислам бусалба динан чура схьаэцна тайп-тайпана некъаш хилла. ХӀунда аьлчи, регионехь хьалха боккха Ӏаткъам болуш йаккхий пачхьалкхаш хилла, масала, шиӀийн Иран а, суннийн Ӏусманан импери а. ХӀора а оцу пачхьалкхехь шен Ӏаткъам баржош йара Къилбаседа Кавказехь, уггаре хьалха, исламан динан гӀоьнца.

Тахана нохчаша шеш ШафиӀийн мазхӀабера суннийн охIлара бусалбанаш лору. Амма ала деза, церан динан хаамашкахь дуккха а дисина шиӀийн Ӏаткъамах. Масала, нохчийн фольклорехь Мухьаммад пайхӀамаран сахьабехь алсама хеставо Турпал-Ӏела, аьлчи а Ӏали бин Абу-ТӀалиб. Цул сов, шайн динан а, дуьненан а Ӏедалан коьртехь болчарех, нохчаша халифаш ца олура, ткъа шиӀийш санна имамаш олура. Иштта нохчийн къоман динехь башха меттиг дӀалоцу дуьне духуш имам Маьхьди вогӀур хиларо, шиӀийш а доккха маьӀна ло оцунна.

Оцу массо а хӀумано гойту, нохчашца консерватизм йогӀуш ца хилар, уьш бусалбанаш цхьанатохаран агӀончаш хилар, ислам партешна декъаран дуьхьала хилар, ПайхӀамаран ма-лаъара. Амма нехан ницкъ ца тоьу динан йукъараллаш цхьаьнатоха цхьаьна куьйга кӀела ца хилчи. Нахана бусалбан къам цхьаьнатоха лаарах спекуляци йина, дуьненахь дуккха а нах бевлла шеш имамаш бу бохуш, халкъ Ӏинан йистте теӀош. Нохчийчоь а дацара оцу хьокъехь дика масала. Харц «имамаш» цӀа кхоьссина ца Ӏа нохчий йоккхачу Российн империн бага.

Ишттачу кхерамечу хьолехь, нохчийн этнос хӀаллакхилла дӀайалан кхераме долчу хенахь, къам кӀелхьара даккхаран роль кхечира суьпийн шайхашна: Кунта-Хьаьжин, Хантиев Ӏусман-Хьаьжин, Дебиров Элах-Моллин, Гайсумов Соип-Моллин, Хантиев Кана-Шайхан. Цара халкъе олуш хилла: «ГӀеза-Махьма, Шемал, ГоцӀийн Нажмуддин бакъ имамаш ца хилла, цундела шайн халкъ хӀаллакдина, ткъа бакъ имамо бусалбанаш толаме кхачо беза дерриг дуьнен тӀехь».

Нохчашна йукъахь ислам дин дисар а, даржар а суьпийн болх бу. Ислам дин даржоран йуьхьигехь дуьйна суфизмо АллахӀан дин кхайкхадаран болх, иза халкъе дӀакхачадаран болх а жигара дӀакхоьхьура. Пачхьалкхашкахула лелаш суьпийш, генна бусалба мехкашна дӀакхачадора АллахӀан дош.

Йерриг регионан сурсатех (ДРС) (йа ДЧС) болу коьрта хаамаш, Российн Федерацин субъектех ша цхьа регион схьаэцча, масала Нохчийн Республика, хаа йиш йу Пачхьалкхан статистикин Федералан гӀуллакхан (Пачстат) хаамашкара^[103]. Иштта Нохчийчоьнан хаамаш ло Нохчийн Республикера (Нохчстат) Пачхьалкхан статистикин Федералан гӀуллакхан меттигера межено^[104]. Шинне а кхолламан официалан сайташ йу, цигахь бахархойн синошна декъна ДРС а, ДС а далийна российн соьмашкахь хӀинца долчу коьрта мехашкахь лерина (Оцу ресурсан хаамаш гайтина 2016 шо йукъахь а долуш). Республикера 2017 шеран статистикин гайтамаш бевза Нохчийн Республикин Экономикин, мохк кхиоран, махлелоран министраллин хаамашкара:

2018 шеран Нохчийн Республикин бюджетан планехь ду са 57 614 769,4 эзар сом, ткъа харж 66 166 266,4 эзар сом йан^[105].

Кхин а Российн империн авторша олура Нохчийчоь «чӀогӀа хьена йу», бахархойн коьрта бахам оцу махкахь билгала баккхара даьхнийлелор, накхаршлелор, таллар, йалталелор^[106]. Тахана Нохчийн Республикин йуьртан бахаман бух лаьтта кемсаш а, хасстоьмаш а, йалта кхиор тӀаьхь; даьхнийлелор гойту исхаран уьстагӀийлелорца, зӀакрадаьхнийлелорца, бежний лелорца а^[107].

Республикин йуьртабахаман кхолламашкахь хьалхарчу хаамашкахь 2017 шеран 1 октябран йалта хьаькхна, дерина майданара 92,9 эз. гектар, иза дукха ду 40,7 % хьалхарчу шерел^[108].

Йуьртабахаман сурсаташ арахецаран индекс массо категорийн бахамашкахь 2017 шеран II кварталехь проценташкахь бустаран мехашца и санна болу муьран хьалхарчу шеран хилира 105,2 %^[109].

2013 шеран сентябрехь барт бира, цуьнца исраилан компанино LR-Group российн «Амбика-Агроца» цхьанагӀуллакх дарца шурийн комплекс йан, царна йукъахь ши ферма йара 1200 а, 2400 уза даьхний долуш. Жуьгташа иштта йуьллур йу говзанчаш кечбеш йукъ а, цара лелор йу ферманаш^[110][111].

Розницин махлелоран ахча хьовзор 152 437,5 млн сом хилира (2014 шарахь 146 703 млн сом)^[112]. Розицин махлелоран ахча хьовзоран тӀегӀанехь цхьаьна синна Нохчийчоь Российн Федерацехь йара 78 меттигехь (2014 шарахь 80 меттигехь). Долара бахаман коьрта капиталан инвестицин чухоам бара 45,3 %, чубалийна бахаман — 54,7 %. Сальдо йина финансийн жамӀ (сан тӀера зие дӀадаьккхича) гӀуллакхан дара − 11 059 млн сом. Нохчийн Республикин экономикин чудеина финансаш дара 372 млн сом^[107], сальдо дуьххьала дӀа кхечу пачхьалкхийн инвестицеш, Россин Йуккъера Банкан хаамашца, 2015 шарахь хилира 127 млн АЦШ доллар, ткъа 2016 шарахь дан а ца деира^[113].

Арахьамахлелоран оборот республикехь хилира 16,7 млн АЦШ доллар, цунна йукъахь экспорт — 1,8 млн АЦШ доллар (2014 шеран тӀегӀанал 9,9-зза лакхара), импорт — 14,9 млн АЦШ доллар^[107].

2016 шарахь промышленностан арахецараллин индекс (хьалхарчу шеран %) хилира 100,8 %^[114].

Нохчийн Республикин мехкдаьттагазкечйеш йолу промышленность йу дуьненахь ширачех: 1887 шарахь Соьлжа-ГӀалахь йина дуьххьарлера Мехкдаьттакечдаран завод^[115]. РФ махкахь йоху къораводородан аьргаллин ресурсаш федералан долахь йу. 2012 шеран 1 сентябрехь Нохчийн Республикехь йоккхуш йу 14 мехкдаьттан маьӀда доллу меттиг, цу тӀе толлуш йу 8, мехкдаьтта доккхуш йац 14 меттиг. Йу 1 мехкдаьттагазконденсатан маьӀда доллу меттиг^[116].

Талламийн жамӀашца, Республикин экономика кхиар сецо коьрта фактор йу доллара генерацин ницкъаш ца хилар, иза бахьнехь энерги латтайо луларчу регионашкара оьцуш. Оцу балхо гӀуо Ӏаткъам бо энерги йагочу тӀеххьарчарна шайн тарифашца (мехашца). И бийцина бала дӀабаккхархьама тӀеэцна Нохчийн Республикин «Промышленность, энергетика кхиор а, энергоэвсаралла тӀетохар а Нохчийн Республикехь» цӀе йолу программа^[117][118].

2020 шарахь Нохчийн Республикехь йагийна 2904 млн кВт•сахьт электроэнерги (цунах республикехь йаьккхина 1315,7 млн кВт•сахьт)^[119].

Нохчийн Республикин таро йу йерриг аьлча санна туризман кепаш туристашна йала: оьздангаллин-хьажаран, дарбанан-могашаллин, экстремалан, спортан, кхин а^{[комм. 3]}. Шорта дарбанан хьосташ ду: Гуьмсан (БоргӀане, Мелч-Хи), Соьлжа-ГӀалин (Коьрте), Шуьйтан (Зонах), кхечу кӀошташкахь а (уггаре эвсара лелош ду Кавказан Серноводск курортера Эна-Хишкара хьост, иза тойина 2013 шарахь^[120]). Дукха Ӏаламан иэсаш йу — чухчареш, масала, Органан, Яьссин, Гихтин, Башан-кхеллин комплекс, цунна йукъахь йу кхо чухчари: Башанкхеллин, «Мехкарийн бӀаьрхиш» а, Вашандаройн, Нихалойн, Хуллон, Харачойн^[121][122]. Сурт санна хазчу ламанан зонехь ЧӀаьнти-Органан, Шара-Органан, Гихтин, Рошнин, Хуллон, Мартанан, Анстин, Гуьмсан эркийн майданашкахь йина 20 гергга экологин-туристийн маршруташ. Кхузахь кӀезиг хийцанчу, акха ала мегардолчу Ӏаламехь ган тарло Къилбаседин Кавказан «вайнехан» тайпанийнисторица йоьзна шира историн-архитектурин иэсаш^[123]. Туристаш балорхьама план йу, Ӏалашо говрийн спорт кхиор йолуш, БердкӀелахь ипподром йан.

Республикехь йу Нохчийн Республикин Къоман музей^[124], Парабоч эвлара М. Ю. Лермонтовн литературин музей^[125], Старогладовски гӀалара Л. Н. Толстойн литературин-этнографин музей^[126], Хьалха-Марта гӀалара тӀехула тхьов боцу историн-этнографин музей «Донди-йурт»^{[комм. 4][127]}, йуккъера бӀешеран гӀалин Пхьакоч комплексера Х. Исаев цӀарах мохкбовзийтаран музей^[122].

Туристаш тӀеозабо иштта сийлаллаша, масала, Европин уггаре доккха маьждиг «Нохчийчоьнан дог», XIX бӀешо чекхдолуш йоьгӀна православин Михаил маликан килс; лекха гӀишлойн комплекс «Соьлжа-ГӀала-сити», цуьнан 29 гӀат тера Бизнес-Йукъан тӀехула хьажаран майда йу^{[комм. 5][128]}; Соьлжа-ГӀалин хӀордан гуонаха лаьтта спортан-туристийн «Соьлжа-ГӀалин хӀорд» комплекс, цигахь йу серломузыкин фонтан, шен кепаца дагабоуйту ламастан нохчийн бустам^{[комм. 6][129]}. Хи латтийлин уллехь йу дендропарк^[130]. Соьлжа-ГӀалин йуккъехь лаьтта Нохчийн Республикин къоман музей, Пачхьалкхан театран-концертан зал, Путин Владимиран проспект — коьрта урам, Сийн мемориалан Кадыров Ахьмадан цӀарах комплекс а, Кадыров Ахьмад-Хьаьжин музей а — комплексан коьрта сийлалла, долара цӀа чохь Татаев Ильясан ша бен йоцу галерей, цигахь йу капах йина скульптураш^[131]. ЧӀогӀа хаза го гӀала «Нартол» ресторан чуьра», иза йу пхеаседанан «Соьлжа-ГӀала» цӀе йолчу хьешан цӀийнан 32-гӀа гӀат тӀехь Соьлжа-ГӀала-Ситин гӀишлон чохь^{[комм. 7]}. Йеш йу 435 метр хин йолу дуккхафункцийн комплекс Ахьмад-тауэр, иза хир йу йуккъера бӀешеран нохчийн хойн бӀевнан кепехь^{[комм. 8]}, кхин а йеш йу махлелоран-самукъадаккхаран йукъ «Соьлжа-ГӀала-Молл», иза Российн къилбехьара уггаре йоккха а, гӀашлойн тӀайца-галерейца Ахьмад-тауэрца цхьаьнатоьхна а^[132]

Итон-Кхаьллин кӀоштара Органан Ӏин — нохчийн мехкан тхов боцу истори-архитектурин музей, 600 сов историн а, архитектурин а иэс йу цигахь, царна йукъахь Органан пачхьалкхан историн-архитектурин а, Ӏаламан а музей-заповедник^[133] а. Ӏин чохь йолу шеран массо заманан статусан «Виедача» курортан-дарбанан зона метахӀотторан белхаш бу боьдуш. И проект уггаре йоккханиг йу кхиоран программера^[120][134]. Устрада-ГӀалахь ду «Ненан дог» цӀе йелла маьждиг. Оргин лакхенашкахь ду мелхан кешнаш «Йелла гӀала» — ЦӀайн-пхьеда, иза лаьтта историн областехь Мелхистахь («Мелхан мохк»)^{[комм. 9][134]}.

Къоьзана Ӏомах олу «Кавказан лаьмнийн жовхӀар». Иза уггаре кӀорга а, боккха а Ӏам бу Къилбаседа Кавказан: цуьнан майда 1,7 км², ткъа кӀоргалла 72 м. Ӏам чохь цӀена чекх са гу хи ду, гуонаха сийна ломан басеш йу, амма хи шийла дуьсу аьхка а. Кхузахь чӀерий леца мега, говрахь лома лела ваха мега, кемана тӀехь пийсиг хьакха мега, ткъа Ӏай когасалазаш йа сноуборд хахка мега^[135].

2015 шарахь дӀайиллина туристийн-рекреацин кластер «Къоьзана Ӏам», иза лаьтта Нохчийн Республикин къилбехахь^{[комм. 10][136]}. Луучарна массарна а йу зиплайн, цуо вовшахтосу Ӏоман ши берд^[120].

Нохчийчохь болх беш йу пхиъ лдм. Йиъ Соьлжа-ГӀалахь:

• Соьлжа-ГӀалин пачхьалкхан мехкдаьттан техникин университет;
• А-Хь. Кадыров цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан университет;
• Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн университет.
• Российн Исламан Кунта-Хьаьжин цӀарах университет.

Кхин цхьаъ, Къилбаседа Кавказехь уггаре хенан йоккха син-мехаллин лдм, иза йу Курчалой-гӀалахь:

• Курчалойн исламан Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цӀарах институт.

2010 шеран 1 апрелехь дуьйна Нохчийчоь дакъалоцуш йу «Динан оьздангаллин баххаш а, дуьненан хӀуман эхь-бехкалла а» (цунна чохь «Православин оьздангаллин баххаш», «Исламан оьздангаллин баххаш», «Буддийн оьздангаллин баххаш», «ЯхӀудийн оьздангаллин баххаш», «Дуьненан динан оьздангаллин баххаш», «Дуьненан хӀуман эхь-бехкаллин баххаш») курсан хьехаран экспериментехь^[137].

2015 шеран 1 сентябрехь Соьлжа-ГӀалахь дӀайиллина керла хӀокху заманан дешаран центр ерриг майда 15000 квадратан метр йолуш, цунна чохь йу пхи корпус: шиъ дешаран, хьехархойн, спортан, кхачананцӀа^[138].

Нохчийн Республикин йуккъера говзаллин дешаран кхолламаш гайтина энергетикин, кхачанан индустрин, медицинин, оьздангаллин, говзаллин, хьехархойн, автотранспортан, кхечу а техникумаша а, колледжаша а^[139][140].

Нохчийчоьнан оьздангалла ша-кепара йу, эзарш шерийн историца. Цунна чохь йу цивилизацин къаьмнийн хуьлу, ерриг тайпана жанраш, цунна Ӏаткъам бина географин хьоло а, этносан оьздангаллин гуоно а^[141]. Нохчийн фольклор гайтина жанрашца: мифологи, турпахойн эпос, туьйранаш, легендаш, эшарш (Ӏадатан, къинхьегаман, аганан, кхин а), кицанаш, берийн фольклор, динан фольклор (назманаш), жухаргийн а, тӀуьйлигин кхолларалла. Нохчийн къоман мифологи йисина дакъошца^[141].

Нохчийн литература кхоллайалар доьхку цара йоза леладарца, хьалха лелийна гуьржийн а, византийн желтойн йоза. Нохчийн маттара уггаре шира йозанан иэс йу тептар — нохчийн тайпанийн хроникаш. 1866 шарахь арайаьлла И. А. Бартоломейн «Нохчийн абат», иза хӀоттийнера кириллицица. ХӀинцалера нохчийн маттара йозанан литература кхоллаелла XX бӀешеран 20-гӀачу шерашкахь: 1923 шарахь араболу Нажаев Ахьмадан «Эшарш а, дийцарш» гулам, 1925 шарахь арахоьцу «Серло» газет нохчийн маттахь Дудин Ӏабди, Ш. Сагаиповн, М. Сальмурзаевн, кхечеран а дийцарш а, байташ а йолуш. 1930-гӀа шерашкахь йукъайолу поэтийн Айсханов Шамсуддинан а, Музаев Нурдинан а, Мамакаев Ӏарбин а кхолларалла. XX бӀешеран 1930-гӀа шераш чекхдовлуш — 1940-гӀа шераш долалуш арайолу Мамакаев Ӏарбин поэма «Нохчийчоьнан лаьмнашкахь». 1980-гӀа шерашкахь кхоллало нохчийн йаздархойн керла чкъор: Бексултанов Муса, Ахмадов Муса, Нунуев Сайд-Хьамзат, кхин а. Таханлера нохчийн литература гайтина дуккха а йаздархоша а, жанраша а^[141].

Библиотекаш

• Нохчийн Республикин къоман библиотека;
• Нохчийн Республикин берийн библиотека.

Ший а библиотека Соьлжа гӀалахь йу.

Халкъан драмин ламасташ (жухургийн а, тӀуьйлигийн театраш) йолушехь, Нохчийчохь театран коллективаш йукъайовлу XX бӀешеран 20-гӀачу шерашкахь. Оцу хенахь кхуллу дуьххьарлера къоман пьесаш: С. Шадиевн а, М. Гайсановн а «Мурид», Эльдархан Ӏийсан а, Бадуев СаӀидан а «Дайн Ӏадат», Шерипов Данилбекан «Зандакъара Ӏелабаг-Хаьжи»,кхин а^[141]

Нохчийн музыкин оьздангалла йекъало:

• Музыкин гӀирсан программин музыка (ладугӏа йиш)
• Дошлойн музыка (дошлойн йиш)
• Хелхаран (хелхар йиш)
• Эшаран (йиш йа илли)

Локхура мерзболу, Ӏадхьокху, зурманийн, тохаран музыкин гӀирсашца, XIX бӀешарахь царна тӀекхийтира кехат-пондар, баян, аккордеон. Нохчийн музыкин башхаллин амалех билгалйоккху, масала, халкъан эшарш квартица чекхйовлар, охьабоьдучу боламехь цхьаьнаэшшара секвенцикепара хӀоттор, триолаш а, дуолаш а хийцар, кхаа озаца олу эшаран коьрта узам йуккъерачу озаца алар. Дукхаха йолу халкъан эшарш йолало септиме дехьаоьккхарца, церан амалехь ду эшаран йуьххьера узаман цхьаьна озехь сацар^[141].

Хореографин оьздангаллин векал йу, 1939 шарахь кхоьллина, къоман хелхаран пачхьалкхан ансамбль «Вайнах», цуо йаьхна дуьненайукъара фестивалашкахь гран-приш (Туркойчохь 1998 шарахь, Италехь 1999 шарахь, Францехь 2002 а, 2007 а шерашкахь, Италехь а, Испанехь а 2003 шарахь, кхин а)^[142][143]. Кхин а йу Республикин берийн эшаран а, хелхаран а Алиев Хьасанан цӀарах ансамбль «Башлам», кхоьллина 1967 шарахь, российн а, дуьненайукъара а къийсамийн декъахо а, лауреат а, дуьненайукъара фестивалийн шортта гран-приш йаьхна^[144][145].

Театраш

• Нохчийн драмин Нурадилов Ханпашин цӀарах театр;
• Соьлжа-ГӀалин оьрсийн драмин М. Ю. Лермонтовн цӀарах театр;
• Нохчийн пачхьалкхан къона хьажархочун театр;
• Нохчийн пачхьалкхан кегийрхойн театр Серло.

Йерриг театраш йу Соьлжа-ГӀалахь.

• Нохчийн Республикин пачхьалкхан симфонин оркестр;
• Нохчийн пачхьалкхан филармони;

Нохчийн Республикехь музейн гӀуллакх кхиор долийна 1924 шарахь Соьлжа-ГӀалахь Нохчийн Республикин Къоман музей йелларца. 1961 шарахь дӀайиллина сурт дилларан говзаллин Захаров Петран цӀарах музей. XX бӀешо чекхдолуш Нохчийн Республикин музейш Къилбаседа Кавказехь уггаре йаккхийчех лорура^[141].

2018 шеран ноябрехь Нохчийчоь Российн уггаре кӀезиг вахон малар молу регионийн рейтинган коьрте хӀоьттира^[147].

2020 шеран 27 ноябрехь, Нохчийн Республикин Парламентан 15 шо кхачарна лерина хийшаршкахь, Республикин Куьйгалхочо - Кадыров Рамзана, хаам бира Советийн союзан 4 лакхара совгӀат меттахӀотторах а, республике йухадерзорах а: Ленинан орден (1965), Къинхьегаман ЦӀен Байракхан орден (1982), Октябран Революцин орден (1972), Къаьмнийн доттагӀаллин орден (1972). Уьш дайинера шина тӀеман компанешкахь Нохчийн Республикин махкахь. Карийначу орденийн удостоверенеш тӀехь ша куьг йаздира Российн Федерацин президента – Путин Владимира. Тахана дерриг совгӀаташ Нохчийн Республикин Къоман музейхь Ӏалашйечу цӀечу байракхан асин тӀеоьхкина.

1965 шарахь НГӀАССР, пачхьалкхан хьалха тӀехдика гӀуллакхаш дарна (сурсаташ арахецарехь, Ӏилманехь, могашаллаӀалашйарехь, кхечу дахаран ладаме сферашкахь), совгӀат дина Ленинан орденца (ССРС лакхара совгӀат)^[148].

Российн Федерацин куьйгалхочо, шеран жамӀаш деш, билгалдаьккхира Нохчийн Республика демографин гайтамашкахь лаккхарчу тӀегӀанна тӀехь хилар.