Кавказан ламанан къаьмнийн конфедераци
Кавказан ламанан къаьмнийн конфедераци (КЛКъМ) — Кавказан къаьмнаш цхьаьнатоха лерина къаьмнашна йукъара цхьаьнакхетаралла, 1980- гӀачу шеран чаккхенехь йолаеллачу реинтеграцин процессаца доьзна, иза йолайелла Кавказан республикаш ССРС декъашхоша суверинитет кхайкхорца, цул тӀаьхьа Гуьржийчоьнан а, Российн а пачхьалкхан суверенитетан автономи кхайкхорца. Кхоьллина 1989 шарахь. 1992 шеран октябрь баттахь Конфедерацин цӀера йукъара «ламанан» боху дош дӀадаьккхира.
Декъахой
Истори
Духхьара иштта кхоллам кхоллабелира 1917 шарахь, оцу хенахь кхоьллира Кавказан къамнийн цхьаьнатоьхна барт. 1918 шеран 11 майхь кхоьллира Ламанан республика, оцунна йукъа йахара Къилбаседа Кавказан респуьликаш а, Абхази а.
1989 шеран августехь Кавказан къоман боламийн векалша Сухумехь дӀабаьхьира Кавказан къаьмнийн 1-ра гулам, цигахь кхоьллира Кавказан лаьмнийн къаьмнийн Ассамблей. 1990 шеран 13-14 октябрехь Нальчикехь хилира Кавказан лаьмнийн 2-гӀа гулам. ДӀакхайкхийра, и кхоллам бу Ламанан республикин низаман тӀаьхье аьлла[2][3][4]. Сухумехь 1991-чу шеран 1-2-чу ноябрехь хиллачу III-чу гуламехь кхойтта къоман векалша куьйгаш йаздира Бартан, тӀеийцира Кавказан лаьмнин къаьмнийн конфедеративан бертах лаьцна деклараци, иштта сацам бира Кавказан парламент, арбитражан кхел, тӀеман комитет, кхин структураш кхолла, иштта билгалйаьккхира Абхазин коьрта шахьар Сухуми гӀала Конфедерацин штаб-квартира санна. Кавказан лаьмнийн къаьмнийн конфедерацино ша билгалйаьккхина «маьрша къоман-пачхьалкхан субъект» аьлла[1].
Российн Федерацино ларлуш хилар гайтира КЛКъК-цех, хӀунда аьлча иза кхоьрура оцу организацин буха тӀехь Къилбаседа Кавказ Российх дӀакъастаран процесс йолайаларх. Иштта сингаттам хиларан хьалхара шардарш дара КЛКъК-н гуламашкахь Гуьржийчоьнан президентан Гамсахурдия Звиадан векалш хилар, цаьрга дӀакхайкхийра Гуьржийчоьнан КЛКъК-на йукъабаха бакъо йу аьлла, ткъа 1991 шеран октябрехь Нохчийн Республика Ичкерин президент хаьржина волу инарлин Дудаев ЖовхӀаран, сепаратистийн синхаамаш болун дела. Шовкъаш кхин а чӀогӀа хилира 1991-чу шеран гурахь, Гамсахурдияс а, Дудаевс а Кавказан конфедерацин проект йийцаре йан йолийча, цу проектехь Абхазина, Дудаевс дийцарехь, шатайпа роль йелира «Кавказан Швейцари». И тайпа инициативаш маьӀне аргумент хилла дӀахӀиттина Российно Шеварднадзен гӀортол йарехь, иза панкавказан проекташначул а алсам саготта ву Гуьржийчоьнан территорин цхьаалла ларйарна.
1992-чу шеран сентябрехь, «террористийн организацина» КЛКъМ-на дуьхьал сацам боллуш гӀулчаш йаха луучу Гуьржийчоьнан дехарца, Российн прокуратуро санкци йелира Конфедерацин президент М. Шанибов лаца. Къилбаседа Кавказехь цунна гӀортор йеш митингаш хиллачул тӀаьхьа Дона-тӀера-Ростовхь дӀахецна Шанибов.
Нохчийн девнца йолу йукъаметтиг
Абхазера тӀом дӀабаьллачул тӀаьхьа ККъК кхин шен цӀарах дакъа ца лаьцна кхин дӀадолчу девнашкахь. 1994 шо чекхдолуш «Кавказан къаьмнйн конфедерацин» делегацин йукъахь вице-президент Москоха веъна волуш[5] Губачиков Жантемир Мухамедовича Пачхьалкхан Думан кхеташонехь дина дӀахьедар, цу тӀехь цо билгалдаьккхира, дӀадоьдуш долу, хӀетахь, Нохчийчоь Российх дӀакъаста гӀертаран бахьанаш пачхьалкхан Ӏедална, къаьсттина цуьнан векалшна ца лаар хилар. Рамазан Абдулатипов а, Сергей Шахрай а, ша-шех Нохчийчоьнан куьйгалхошца дийцарш дӀадахьа. Цуьнца цхьаьна Дж. М. Губачиковс, массо а Кавказан къаьмнийн цӀарах а, Кавказан къаьмнийн рогӀера доцчу гуламан декъашхойн цӀарах а иштта хаам бира:
Цундела, лераме Пачхьалкхан Думин депутаташ, Къилбаседа Кавказерчу къаьмнийн цӀарах кхин цкъа а хӀара хьажам бовзийта лаьа суна: политикин проблема дӀайаьккха йиш йац цӀерца а, турца а, дийцарш оьшу, компромиссаш оьшу. Тхуна хетарехь, цу гӀуллакхана кийча бу Нохчийчоьнан куьйгалхой. Вайна лаахь а, ца лаахь а, тахана Нохчийчохь низамца хаьржина Ӏедал ду, коьртехь Дудаев а волуш. Ас хьалха а элира, цхьана хенахь цунна гӀортол хилира Россин Федерацин Лакхарчу Кхеташонан а, Российн Федерацин президентан а. Накъостий, Сталина нохчийн халкъ дегӀаца хӀаллакдаран тӀегӀане ца кхаьчна, цуьнан аьтто ца баьлла уьш арабахий бен. Ткъа тахана, и тӀом дӀаболийначу тӀеман парти коьртехь а йолуш, цхьаболчу гонийн ойла а йоцуш лелийна реакцин акцеш бахьана долуш нохчийн халкъ хӀаллакдан лаьа царн
ХӀара магош хила йиш яц! Суна дехар дан лаьа шуьга, лераме депутаташ, тахана хьекъале а, доьналла долуш а сацам тӀеэца, цу тайпа масех предложени ларйеш. Хьалхара. Вай сихонца цӀий Ӏанор сацо деза, Российн эскарш Нохчийчоьнан махкара арадаха деза. ШолгӀа. Низамца хаьржинчу Нохчийн Республикин Ӏедалца дагадовларан процесс дӀайахьа сих ца луш. Оппозицига дакъа лацийта, машаре бен йерза йезаш йац проблемаш. КхолгӀа. Аса маршалла хотту Лысенкога а, кхечаьрга а. Российн Федерацин Лакхарчу Кхеташонан Нохчийчоьнан Президент харжар легитималла йоцуш хиларх а, низамехь цахиларх а лаьцна хилла шира сацам йухабаккха беза. Тахана иза новкъарло йу. Аса доьху шуьга иза тахана дӀайаккхар. Ткъа эххар а, вай жоьпе озо беза, бехктакхаман жоьпе озо беза (Россин Федерацин куьйгалхоша ма-аллара, Нохчийн Республика цуьнан субъект йу) оцу субъектан махка тӀехь тӀом дӀаболийна, тахана цӀерца а, шаьлтанца а адамаш хӀаллакдеш, оппозици герзаца кечйина, миллиардаш, кеманаш делира, танкаш йелира. Ткъа тӀаьххьара а, накъостий. Халкъана, къаьсттина Къилбаседа Кавказерчу бахархошна тешам болуш, иштта къоман политика йац вайн Россин Федерацехь. И тайпа политика оьшу вайна. Оха доьху Пачхьалкхан Думе, лараме Иван Петрович: иштта политика оьшу, ткъа кхузахь Пачхьалкхан Дума хила еза ринган лидер, инициатор. И тайпа политика эххар а вайн махкахь гучуйер йу аьлла хета тхуна. Лераме депутаташ, кхин цкъа а даггара баркалла боху аса сайна дош даларна. Тхо йеккъа цхьана декабрь беттан 11-чу дийнахь Нальчик гӀалахь хиллачу Кавказан къаьмнийн рогӀера доцучу гуламан тӀедиллар кхочушдеш дара. Цигахь документаш тӀеоьцура. Тхуна хетарехь, уьш ладаме а, конструктивни а ду...
Уьш дӀасайекъна шуна. Аса дог доху, аша тидам тӀебахийтарна. Баркалла ладогӀарна.
— Ж.М. Губачиков, вице-президент «Конфедерации народов Кавказа»; стенограмма заседания Государственной Думы от 13.12.94.[6]
1994 шарахь Нохчийчохь тӀом болабелчахь, КЛКъМ Дудаевн агӀор ца йелира, цуо машаре кхайкхира уьш, амма цхьа могӀа аренан баьччанаш (царна йукъахь Басаев Шемал) дехьабевлира ша кхайкхийначу Ичкерин агӀор.
ХӀинца
Юсуп Сосламбеков, шолгӀа, Шанибовл тӀаьхьа, Конфедерацин Президент ву, 1996 шарахь дӀабаьхьина «меттахӀотто гулам», амма структура денйан аьтту ца белира.
Карарчу хенахь Кавказан къаьмнийн конфедераци кхидӀа а болх беш йу, амма таханлерчу политикин хьолехь доккха дакъа ца лоцу цо. 2007 шеран мартехь Москохахь дӀайаьхьира Кавказан къаьмнийн Российн конгресс (ККъРК) кхолларан гулам, цигахь билгалйаьккхира кхолламан коьрта Ӏалашо: кавказхойн интересаш шайн векалшкахула Российн федералан Ӏедалан меженашкахь ларйан. Кхечу «Кавказан къаьмнийн конфедерацин» председатела Касрелишвили Заална хетарехь, Ламанан къаьмнийн конфедераци Оьрсийчоьнан Коьрта талламан урхаллин Ӏуналлехь йу[7].
Гуьржийн-абхазийн девнехь Конфедерацин тӀеман тобанаша, гӀолецира абхазин агӀонна, шайн доккха дакъа чудиллира 1992—1993 шерашкарчу тӀамехь Абхазин толамна.
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 Архивированная копия. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 22 май. Архивйина 2014 шеран 12 майхь
- ↑ Caucasus Times. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 22 май. Кху чуьра архивйина оригиналан 2015 шеран 11 февралехь
- ↑ Газават.ру :: История — Гражданская война — К ВОПРОСУ О КАВКАЗСКОЙ КОНФЕДЕРАЦИИ. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 22 май. Архивйина 2015 шеран 11 февралехь
- ↑ АБХАЗИЯ.ORG :: Статьи : Обстоятельства, предшествовавшие грузино-абхазской войне 1992—1993 гг. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 22 май. Кху чуьра архивйина оригиналан 2020 шеран 23 февралехь
- ↑ Стенограмма заседания ГД от 13 декабря 1994 г. Архиван копи 2016 шеран 5 июнехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ, Председатель Государственной Думы И. П. Рыбкин: «На заседании Думы присутствует делегация Съезда кавказских народов. Группа депутатов обратилась с просьбой предоставить слово вице-президенту Конфедерации народов Кавказа Жантемиру Мухамедовичу Губачикову».
- ↑ Стенограмма заседания ГД от 13 декабря 1994 г. ТӀекхочу дата: 2012 шеран 29 февраль. Архивйина 2016 шеран 5 июнехь
- ↑ «Кавказ Online», Председатель Конфедерации народов Кавказа Заал Касрелишвили: «Вы, видимо, имеете в виду Конфедерацию горских народов. Эта организация существует и поныне. Её по-прежнему опекает российское Главное разведывательное управление (Минобороны РФ — ПП). Это марионеточное собрание всегда было пророссийским. Точнее, резко антигрузинским».
.svg){kind=small}
