Ельцин, Борис Николаевич

Вина 1931 шеран 1 февралехь Уралан областан Бутка эвлахь (хӀинца Свердловскан областан Талицин кӀошт) байталбаьхначу ахархойн доьзалехь. Иштта йаздина ша Ельцина мемуарашкахь. Ельцин вина йуьрт хилар къуьйсу луларчу Басмановски эвлано.^[3] Хьалхара президентан биографо Минаев Бориса ма-йаздарра, ЕльцингӀар баха а баьхнера Басманово эвлахь, «амма шина эвлан больница лаьттара нисса Буткехь», цигахь дуьнен тӀевелира Ельцин Борис^[4]. ТӀаьхьа Ельцина дагалоьцура:

…ЕльцингӀеран доьзало, чекисташ Казане тептар тӀехь ма-йаздарра, сельсоветера пхи гектар латта эццера лело. «Революцел хьалха ден бахам кулакхийнчух бара, цуьнан хин хьер а, хӀаваан хьер а, йалтаорург а йара, шен бацош йалхой бара, 12 гектар гергга йалташ дара, ша цӀевнаш боьхку йалтахьокхург а, пхи говр а, биъ йетт а…» Йара, йара, йара… Цунна бехке а вара — дукха болх барна, дукха шенан тӀелацарна. Ткъа советийн Ӏедалан везара эсала, гуш воцу, хьалха ца лелхарг. Онда, хьекъале, къегина нах цунна ца безара, ловза а ца бора.

Ткъе итталгӀачу шарахь доьзал «арабаьккхира». Деденгара гражданийн бакъонаш дӀайехира. Цунна шенан тӀейиллира йуьртбахаман налог. Доцца аьлча, лаг тӀе цамза таӀийра, иза царна дика а хаьара. Деда «къайлавелира»…^[5]

Ельцин Борисан деда — Ельцин Игнатий Екимович (1875—1936) — хьалдолу ахархо, кулак, 1930 шарахь араваьккхина хьажийра Надеждинске), Уралан областе.^[6] Денана — Ельцина Анна Дмитриевна (1887—1941).^[7]

Ельцин Борисан нана — Ельцина Клавдия Васильевна (ден фамили Старыгина, 1908—1993^[8]), ахархойх, тегархо^[9][10].

Ельцин Борисан да — Ельцин Николай Игнатьевич (1906 шеран 27 июнь — 1977 шеран 30 май), гӀишлошйархо.^[11] 1934 шеран 28 апрелехь Николай шен вешица Андрианца а, кхин веа белхалочуьнца лецира, уьш бехке бира «гуттаренна а белхалошна йукъахь советашна дуьхьала агитаци йарна, шайн Ӏалашо хӀоттийна белхалойн чкъор дохо, долчу бакъонан низаман нах реза ца хилийтархьама. Даарца а, духарца а йолу халонаш дуьхьала йетташ, кестта тӀом бера бу, Советийн Ӏедал духур ду бохуш эладиташ даржох, гӀиртира гӀуо дог-ойла кхолла. Агитаци лелира займашна дуьхьала, жигара дуьхьала бара австрин белхалошна гӀодарна.» 1934 шеран 23 майхь ГӀезалойн АССР ОГПУ ПП кхаамма РСФСР ЗК 10 пунктан 58-гӀа йаззамца (советашна дуьхьала пропаганда а, агитаци а) суд йина НБЛ 3 шо хан туьйхира. 1934 шеран 28 майхь шен вешица этапе вахийтира ЧГӀХК Дмитлаге, цигахь кхел чекхйаьккхира Москох-Ийдал татол доккхуш, болх бира йукъара а, гӀодаран а белхаш беш Талдоман кӀоштахь.^[7]

Николай Игнатьевич чувоьллина волуш, ЕльцингӀеран доьзал — цуьнан зуда Клавдия Васильевна а, кӀант Борис а, арадаьккхира барак чуьра, уьш чубитира цуьнца чохь волчу Казанерачу лоьран Петров Василий Петровичан зудчо Петрова Елизавета Ивановнас. К. В. Ельцинин прописка йира № 32 йолчу цӀа чохь ЙалхолгӀа Союзан урамехь (1956 шарахь цӀа дехьадаьккхира Карагандин ураме, 1999 шарахь цигахь хилира Б. Н. Ельцинан зуда Н. И. Ельцина).^{[12][13][14][15][16][17]}

1936 шеран 29 сентябрехь Н. И. Ельцин дика леларна хенал хьалха мукъаваьккхира чувоьллинчура, 1936 шеран октябрь болалуш йухавирзира Казане, оццу цӀа чу охьахиира.^[7] Кхуззахь 1937 шарахь Николайн а, Клавдиян а ЕльцингӀеран хилира шолгӀа кӀант — Михаил, цуьнан жӀаран нана хилира Василийн а, Елизаветин а ПетровгӀеран йоӀ Нина.^[12][14]

1937 шарахь ЕльцингӀар йухабаьхкира Урале, цигахь Н. И. Ельцина пхьеран болх бира Березникехь химкомбинат йеш, ткъа масех шо даьлча хилира заводан гӀишлошйаран декъан хьаькам^[9][18].

Ельцинан бералла дӀайахара Перман областера Березники гӀалахь, циггахь чекхйаьккхира ишкол (хӀинца № 1 йолу А. С. Пушкинан цӀарах йолу ишкол). Ельцинан официалан биографица^[9] а, МХГӀ хаамашца а, дика доьшура, классан староста вара, амма гӀуо лелара, летара берех^[10]. Ткъа Ю. Борисёнокан а, В. Эрлихманан а йаззамехь чӀагдо, Ельцин «билгала ца велира дика мах хадорца»^[19]. ВорхӀ класс чекхйаьккхинчул тӀаьхьа Ельцин дуьхьала велира берашна йетташ, шен цӀахь болх бойтуш хьийзочу классан куьйгалхочун. Иза бахьнехь дӀаваьккхира ишколера «берхан билетаца», амма, партин гӀалин комитете вахана, деша таро йира кхечу ишколехь^[5][9].

Ельцинан аьрру куьйган ши пӀелг бацара, пӀелган йуьхьиг йацара^[5]. Ельцина дийцарехь, уьш дехира, граната йелла гӀертачу хенахь иза иккхина^[5]. И верси шеконе йуьллу Кара-Мурза Сергейс^[20] а, Мухин Юрийс а. ПӀелгаш ца хиларна Ельцин эскарехь а ца хилла^[5].

1955 шеран 8 апрелехь шен куьйга йазйинчу автобиографица, 1949 шарахь дӀахӀоьттира Уралан политехникин С. М. Кировн цӀарах институтан гӀишлошйаран факультете^[21], 1955 шарахь чекхйаккина иза «инженер-гӀишлошйархо» квалификацица «Промышленностан а, гражданийн а гӀишлошйар» говзаллица. Автобиографехь Ельцина хоуьйту, ша 1952 шарахь «цомгуш хилла шо йукъара далийтар»^[21]. "Исповедь на заданную тему" (Хаттам, еллачу теманна) чохь Ельцина йаздо, шен дипломан белхан тема «Телевизионан бӀов» йара бохуш. Боккъала а йолу Ельцина дипломан тема лерина йара кӀоран шахтин чура болх бина гӀирсаш арабоху чамин зӀе йарах лаьцна, историкан Тимоти Колтона дийцарехь, цхьан а «доккха хӀума дац иза»^[22].

Студентийн шерашкахь дика ловзура волейболах, гӀалин гулйина командин йукъахь ловзура, ССРС спортан говзанча хилира. 1952 шарахь вара РСФСР хьалхейаккхаран зонин къийсамашкахь дакъа лоцу Молотовн областан зударийн волейболан командин тренер (командо йаьккхира 6-гӀа меттиг)^[23].

1955 шарахь институт чекйаьккхича хьажийра «Уралтяжтрубстрой» тресте, цигахь цхьаьна шарахь масех говзалла караерзийра, цул тӀаьхьа тайп-тайпана гӀишлошйаран объекташкахь болх бира пхьар, декъан хьаькам. 1957 шарахь хилира трестан гишлошйаран урхаллин прораб^[9]. 1961 шарахь Компарте велира. 1963 шарахь хӀоттийра Свердловскан цӀеношдаран комбинатан коьрта инженер. 1966 шарахь дуьйна — Свердловскан ЦӀДК директор.

1963 шарахь Свердловск гӀалан Кировн кӀоштан партин кхолламан XXIV конференцехь массо а реза волуш хаьржира ССКП гӀалин конференце векал. XXV кӀоштан конференцехь хаьржира ССКП Кировн кӀоштан кӀошкоман декъахо а, Свердловскан областан конференце ССКП векал а.

Свердловскан ССКП обкомехь

1968 шарахь дехьаваьккхина партин балха ССКП Свердловскан обкоме, цигахь коьрте хӀоьттира гӀишлошйаран декъе. ССКП Свердловскан обкоме секретарь хаьржира 1975 шарахь, областан промышленность кхиоран жоьпаллехь вара^[24][25].

1976 шарахь ССКП ЦК Политбюро кховдийна хаьржира ССКП Свердловскан обкоман хьахара секретарь (Свердловскан областан факт хилла куьйгалхо), оцу даржехь вара 1985 шо кхаччалц^[24]. Ельцинан омарца Свердловскехь дира ткъе кхоъ гӀат йолу цӀа, гӀалахь уггаре лекха ССКП обкоман гӀишло, гӀалахь цӀе йелира «КӀайн ЦӀа», «Кхетам кхела», «Партин декъахо»^[26]. 1970-гӀа шерийн шолгӀа декъехь автонекъ Р352 биллира, цуо вовшахтесира Свердловск областан къилбаседеца^[27], кхин а кхалхийра баракаш чохь Ӏаш болу бахархой керла хӀусамаш чу^[5]. Цо вовшахтоьхна Политбюрон сацам кхочушбар ИпатьевгӀеран цӀа дохор (1918-чу шарахь паччахьан доьзална тоьпаш тоьхна хилла меттиг), хӀинца а кхочуш ца йина йолу цул хьалха хиллачу Я. П. Рябовс. Свердловскехь метрополитен йар хьокъехь Политбюрон сацам чекхбаьккхина. Цо хаъал тодира Свердловскан областе кхачанан сурсаташ кхачор, жигардаьккхира олхазарийн фермаш а, фермаш а йар. Ельцин куьйгалла дечу хенахь регионехь дӀайехира шурин талонийн система. 1980 шарахь цо жигара гӀо дира МЖК кхолларан инициативана а, Балтым (посёлок)ӀБалтым а, Патруши йарташкахь экспериментан нах беха меттигаш йарна а. Балтым оьздангаллин-спортан комплекс дозалла дан меттиг хилира, цуьнан гӀишло къобалйира «гӀишлошйаран практикехь аналогаш йоцуш йу» аьлла^[28].

Свердловскехь партин балхахь волуш, Ельцин Борисан тӀемлойн цӀе йелла запасан полковник^[29].

Российн а, ССРС а совгӀаташ:

• «Даймехкан гӀуллакхаш дарна» орден I тӀегӀанан (2001 шеран 12 июнехь) — Российн пачхьалкхалла кхиорехь а, хӀоттарехь а башха доккха дакъа лацарна^[30].
• Ленинан орден (1981 шеран 30 январехь) — Коммунистийн партина а, Советийн пачхьалкхан а хьалха гӀуллакхаш дарна а, вина шовзткъа шо кхачарна^[31].
• 2 Къинхьегаман ЦӀен Байракхан орден:

1971 шарахь августехь — пхеа шеран план кхочуш йарна^[31];

1974 шеран январехь — Верх-Исетан металлургин заводан шийла прокатан цехан хьалхара рагӀ йеш кхиамаш бахарна^[31].

• «Сийлаллин билгало» орден (1966 шо) — ГӀшлошйарехь ворхӀ шеран план кхочушйеш аьттонаш бахарна^[31].

Б. Н. Ельцин — йеа жайнин автор (тӀаьххьара кхоъ арахецна редакторан кечам барехь журналиста Юмашев Валентина, тӀаьхьа администрацин куьйгалхо а, Ельцинан нуц а) ву:

• Б. Н. Ельцин. Йуккъера Урал: кхолларан дозанаш. Свердловск, Йуккъера-Уралан жайнин арахецаралла, 1981. — 160 стр^[32].
• «Йеллачу темин дохковалар» (Москох. «ПИК» арахецар, 1990 ш.)^[5] — жима жайна, цунна чохь ийна йу автобиографи, политикин кредо, халкъан депутатийн харжамашкахь Ельцинан харжаман кампанех дийцар.
• «Президентан йозанаш» (1994)^[33] — карара президенто йаздина жайна, цунна чохь дуьйцу 1990-93 шерашкара хиламех, масала, президентан харжамаш, августан путч (ЧХьПК), ССРС йохар, экономикин реформаш йолайалар, конституцин къоьлла 1992—93, 1993 шеран 21 сентябрера — 4 октябрь кхаччалца болу хилам (халкъан депутатийн гулам а, Лакхара Кхеташо а дӀасахецар).
• «Президентан марафон» (2000)^[34] — мукъаваьккхинчул тӀаьхьа арахецна жайна, цу тӀаьхь дуйцу шолгӀа президентан харжамех а, шолгӀа президентан хенах а.

• «Кужлевка» (2023). Ельцинан аз дира Всеволод Кузнецовс^[41]