Молотов, Вячеслав Михайлович
Вячесла́в Миха́йлович Мо́лотов (бакъйолу фамили Скря́бин; 1890 шеран 25 февраль (9 март) йа 1890 шеран 9 март, Советск (Кировн область), Вятскан губерни[d] — 1986 шеран 8 ноябрь, Москох)[6] — оьрсийн революционер а, советийн политикин а, пачхьалкха а, партин а гӀуллакхо. 1930—1941 шерашкахь ССРС Халкъан комиссарийн Советан председатель а, 1939—1946 шерашкахь ССРС арахьарчу гӀуллакхийн Халкъан комиссар а, 1946—1949 а, 1953—1956 шерашкахь ССРС арахьарчу гӀуллакхийн министр а. Йерригсоюзан ВКП(б) а, КПСС а лакхарчу куьйгалхойх цхьаъ 1921—1957 шерашкахь Социалистийн къинхьегаман турпалхо (1943). ССРС-н 1-4-чу кхайкхамийн Лакхарчу Советан депутат.
1906 шарахь РСДРП-н могӀаршка дӀакхетта волу Молотов Вячеслав шозза лаьцна (1909 а, 1915 а шерашкахь) шен революцин гӀуллакхдарна. Октябран революци хиллачул тӀаьхьа цо болх бира масех провинцин парторганизацишкахь. 1921 шарахь Молотовх хилира Йуккъера комитетан декъашхо а, секретарь а, Политбюрон декъашхочун кандидат а. Ленин Владимир веллачул тӀаьхьа цо чӀогӀа гӀортор йира Сталин Иосифна, 1926 шеран гӀуран беттан иза хӀоттийра Политбюрон вуьззина декъашхо. Цул тӀаьхьа Молотов Москохан обкоман куьйгалхо хилира, 1928—1930 шерашкахь антисталински декъашхойн организаци цӀанйира. 1930-чу шарахь Халкъан Комиссарийн Советан председатель хӀоьттира иза, 1941-гӀа шо кхаччалц оцу даржехь лаьттира иза.
1939 шеран хӀутоссург беттан Молотов Сталина хӀоттийра ССРС арахьарчу гӀуллакхийн халкъан комиссаран дарже. Оцу даржехь, 1939 шеран хьаьттан беттан, цо дакъалецира советийн-немцойн агресси ца йарна барт баран дийцаршкахь, иза йевзаш йара Молотовн-Риббентропан барт аьлла.
1941 шеран хӀутоссург беттан Сталина Министрийн Советан (хьалха Халкъан Комиссарийн Совет) председателан дарж дӀалаьцча, Молотов висира цуьнан хьалхара заместитель. Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом болабеллачул тӀаьхьа Пачхьалкхан оборонан комитетехь а хилла цо. Молотовс Йоккха Британица а, Цхьаьнатоьхначу Штаташца а советан барт вовшахтоьхна, дакъалецира ТехӀранехь (1943) а, Ялтехь (1945) а, Потсдамехь (1945) хиллачу бертан пачхьалкхийн конференцешкахь, иштта Сан-Францискон конференцехь (1945), цуо кхоьллина Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организаци[7].
1949 шеран бекарг беттан Молотовс дӀатесира Халкъан комиссар, амма 1953 шеран бекарг беттан Сталин дӀакхелхинчул тӀаьхьа цо йуха а дӀалаьцна и дарж, иза латтийра Хрущев Никитаца политикан дов бахьана долуш 1956 шеран асаран беттан даржера дӀавалалц. 1956 шеран лахьанан беттан иза хилира пачхьалкхан контролан министр, амма, 1957 шеран асаран Хрущёв даржера ваккха кхиам боцуш гӀоьртинчу «партин дуьхьал йолчу тобанах» дӀакхетта, цуьнан партин а, Ӏедалан а коьрта даржаш дӀадевлира. 1960—1963 шерашкахь ССРС даима векал вара МАГАТЭ-хь. 1962 шарахь, Хрущёвна кхин цкъа а критика йинчул тӀаьхьа, иза КПСС-ера араваьккхира, цул тӀаьхьа пенсехь Москох вехира[7].
Бералла а, къоналла а
Вина Вятскан губернин Ярански уездехь Кукарка (хӀинца Кировн областан Советскан) Кукарка йуьртахь. Да — Михаил Прохорович Скрябин (1856—1923 герг[8]), Нолинскан гӀалин бахархойх, Кукаркехь писар хилла. Деда — Прохор Наумович (велла 1903 шеран гурахь[9]), Нолински Мещанин. Нана: Нолинск гӀаларчу совдегаран доьзалера Небогатикова Анна Яковлевна.
Вячеслав йалхалгӀа бер дара; доьзалехь итт бер дара (Михаил а, Виктор а, Николай (иштта композитор Нолинский) а, Зинаида а, Владимир а, Вячеслав а, Сергей а).
Ишколехь доьшуш волуш Скрябин Вячеслава скрипка локхуш а, поэзи йазйеш а вара. 1902-чу шарахь дуьйна, шен баккхийчу вежаршца цхьаьна, 1908-гӀа шо кхаччалц Казанан хьалхарчу реальни училищехь дешна иза[10]. Оцу шерашкахь дукхахболу Казанан кегийрхой дика радикале бара. Вячеслав дӀакхийтира марксистийн литература Ӏамош йолчу шадешаран гурашкахь цхьанна йукъа[11].
Революцин жигаралла йолайалар
1906 шеран аьхка Вячеслав дӀакхийтира РСДРП-н могӀарера. Цо дакъалецира дешархойн низамехь йоцу революцин организаци кхолларехь[12][13].
1909-чу шарахь революцин болх барна лаьцна, махках ваьккхира Вологде[12]. Иза дӀахецна 1911 шарахь, реальни училище арахьара экзаменаш дӀа а йелла, оццу шарахь Петарбухерчу политехнически институте деша вахара, кеманаш деш йолчу кафедре деша вахара, амма сихха бохург санна экономикан кафедре дехьаваьккхира, цигахь 4-гӀа шо кхаччалц дешна[14]. Петарбухехь а, Москохь а дӀабаьхьира партийн белхаш.
1912 шарахь арадала долийра дуьххьарлера низамехь долу большевикийн газет «Правда». Вячеслав цигахь редакцин секретаран болх беш вара 1912 шарера 1913 шаре кхаччалц, «Правда» арахеца кечъйеш цунна вевзира большевикийн хьалханчех цхьаъ Сталин Иосиф. Сталин хилира Вячеславна хьалхара вевзина большевикийн подпольщикан куьйгалхойх[12][15].
1914 шеран гурахь дуьйна цо болх бира Москохь Хьалхара тӀом болалуш дӀакъевлина хилла партин организаци меттахӀотторехь, 1915 шарахь иза лаьцна, кхаа шарна Иркутскан губерне хьажийна, амма 1916 шарахь кӀелхьара велира РСДРП[13], ткъа цуьнан хьалхарчу кхааннах цхьаъ хилира.
Хьалхарчу тӀамехь иза массо а агӀор ларлора эскаре дӀакхайкхарх, харц цӀерашца вехаш[14].
1915 шарахь Скрябин Вячеслава лело волавелира партин псевдоним Молотов[10][16].
1917 шеран чиллин беттан 27-гӀа дийнахь буьйсанна Петроградан Советан кхеташонехь дуьххьара вистхилира иза Молотов[17]. Оццу шеран бекарг беттан 4-гӀа дийнахь РСДРП ЦК Россин бюрон сацамца Молотов вовзийтира «Правда» редакцин коллегина, оццу шеран бекарг беттан иза хаьржира Петроградан Советан депутат а, Исполкоман декъашхо а, Петроградан РСД Комитетан декъашхо а. Февральски революци йолчу хенахь Молотовс къамел дира революци кӀаргъйарехь а, ханна Ӏедална гӀо дарна дуьхьал а[15][14].
1917 шеран оханан беттан 24-29-гӀа деношкахь дӀайаьхьначу РСДРП(б) Йерригроссин VII (оханан бутт) конференцин декъашхо (Петроградан организацин)[18][19]. Цигахь цунна вевзира В. И. Ленин. ЦК-на хьалхатеттина (№ 21, дийцаре ца деш), амма хаьржина ца хилла[18]. Иза вара делегат (Петроградан организацин) РСДРП(б) 6-чу съездехь, иза хилира мангалан беттан 26-гӀа дийнахь дуьйна хьаьттан беттан 3-гӀа дийнахь кхаччалц, мангалан беттан 31-гӀа дийнахь хиллачу кхеташонехь цо къамел дира герзаца гӀаттам бан беза аьлла. 1917 шеран эсаран беттан иза вара Петроградан тӀеман революцин комитетан декъашхо.
Октябран революци хиллачул тӀаьхьа
Октябран социалистийн революци хиллачул тӀаьхьа РКП(б)-хь партин партбилеташ йукъадахарца Молотов Вячеславна делира 5 серийн номер йолу партбилет[17].
1918 шарахь иза хӀоттийра Северан областан къоман бахаман кхеташонан (СНХ) председатель, Зиновьев Григорийн уггаре а гергарчу накъостех цхьаъ вара.
1919 шарахь дуьйна цо болх бира РКП(б) ЦК а, РСФСР Халкъан Комиссарийн Советан а Волжски областехь уполномоченни векал волуш а, Нижегородски губерни исполкоман председатель волуш а. Коммунард (тӀемалой) ЧОН 1990 шарахь[20]. Оццу шарахь Петроградехь арайелира цуьнан дуьххьарлера брошюра «Как работники учатся строить свою экономику» («Молотов» псевдонимца арайаьлла)[21]. 1919 шеран аьхка пропагандистийн «Красная звезда» цӀе йолчу пароход тӀехь лелаш цунна йевзира Крупская Надежда[12]. Дукха хан йалале Молотовн ира конфликташ хила йолаелира Поволжски кӀоштарчу меттигерчу куьйгалхошца, и бахьана долуш иза дехьаваьккхира Украине балха[12].
1920—1921 шерашкахь Украинан ВКП(б) ЦК-хь болх бира, Политбюрон а, Оргбюрон а декъашхо вара, ЦК-н хьалхара секретарь а вара[6].
1921 шеран бекарг баттера 16-гӀа дийнахь 1930 шеран гуран беттан 21-гӀа дийнахь кхаччалц Молотов вара ВКП(б) ЦК секретарь[15] (1921-чу шарахь дуьйна жоьпаллин секретарь вара, амма 1922-чу шеран оханан беттан 3-чу дийнахь оцу дарже хӀоттийра Сталин, цунах «генеральни секретарь» олура)
1924 шеран кхолламан беттан Ленинан тезет вовшахтохаран комиссин декъашхо Ленин веллачул тӀаьхьа Молотов жигара гӀо дан волавелира Сталинна шен политикан оппоненташца — Леон Троцкийца а, Зиновьев Григорийца а, Каменев Левца а, «аьтто девиационисташца» къийсам латторехь[13].
1924—1927-чу шерашкахь иза кандидатийн декъашхо вара, 1929—1931-чу шерашкахь ССРС ЦК-н Президиуман декъашхо вара. 1927 шарахь дуьйна ВЦИК Президиуман декъашхо вара.
1928—1929 шерашкахь цо болх бира Москохан гӀалин партин комитетан хьалхара секретаран даржехь, аьтто-оппозицин куьйгалхойх цхьаъ Угланов Николай хуьйцуш. Москох горкомехь цо «чистка» йира: горкоман 6 отделийн заведующих 4 а, райкомийн 6 секретарех 4 а, ткъа Москох комитетан 157 декъашхочух 99 шен даржаш дӀадаьхна[10].
1930-гӀа шераш: Правительствон куьйгалхо
1930 шеран гӀуран беттан 19-гӀа дийнахь ЦК а, ВКП(б) а цхьаьнакхетначу пленуман сацамца Молотов хӀоттийра СССР Халкъан Комиссарийн Советан а, Къинхьегаман а, тӀеман а Советан а председателан дарже[10] (1937 шеран оханан беттан дӀасакъаьстира Къинхьегаман а, тӀеман а кхеташо[22]) метта оппозиционер А. И. Рыков. 1930-гӀа шераш дуьйлалуш СССР Халкъан Комиссарийн Кхеташонан куьйга кӀел кхоьллина гуттаренна а йолу Оборонан комисси, ткъа 1937 шарахь дуьйна Оборонан Комитет, цуьнан коьртехь вара Молотов 1940 шо кхаччалц[23].
Молотовн ССРС ХККх председатель волу хан дукхахьолахь йоьзна йу чоьхьара йалтан а, пачхьалкхан тӀеман ницкъийн а лакхара кхиаран а, гӀишлошъйаран а, индустриализацин а, урбанизацин а, модернизацин а, массо а шовкъан хьалхарчу пхеа шеран планашкахь[24][25]. Молотовс дукха къахьегна хьалхарчу а, шолгӀачу а пхеа планашкахь, амма дуккха а агӀонашца барт ца хилира цуьнан коьртачу гӀоьнчашца, халкъан комиссаршца, шайна йукъахь ССРС хала промышленностан халкъан комиссар Г. К. Орджоникидзе аьлла. Ишттачу хьолехь Сталина даима бохург санна гӀортор йора Молотовна[12].
1931—1932 шерашкахь Молотовс, кхечу лакхарчу партин куьйгалхошца цхьаьна, рогӀера воцу комиссар вара Украинин къилбаседехь йалта эцар сиха хилийтархьама. 1931 шеран гӀуран беттан Украинин ВКП(б) ЦК Политбюрон кхеташонехь Вячеслав Михайловича билгалдаьккхира йалта эцаран план кхочушйарна чӀогӀа реза ца хилар а, уьш кхочуш ца хиларна ма-дарра кхерам хилар а. Цо доьхура «леррина барамаш» лелор а, «классан мостагӀчуьнца доьзна большевикийн сема хилар» алсамдаккхар а[12].
1936-чу шарахь ша Молотов а гергахь чакхвелира докехь, Каменев Левна а, Зиновьев Григорийна а йиллина кхел йарна дуьхьал къамел дича[12].
Амма дукха хан йалале Молотовс репрессешна дуьхьало йар сацийра; цул сов, цо жигара дакъалецира 1937—1938 шерашкахь массо а террор вовшахтохарехь[12].
Дукха хан йалале, И. Сталинна уггаре а гергарчу ЦК-н Политбюрон декъашхоша куьйгаш йаздан буьйлабелира репрессешца доьзна уггаре а мехала указаш, ткъа иштта дӀакъевлинчу а, аттачу даьккхина а кепехь гӀуллакхаш луьстуш вовшахтоьхначу лакхарчу партин а, пачхьалкхан а хьаькамашна вен кхачоран тептарш. Царех уггаре а дукха вара В. Молотов — 372, иза И.Сталинал а алсам ду[26][17].
.png)
ССРС-н арахьарчу гӀуллакхийн халкъан нарком
1939 шеран хӀутоссург беттан 3-гӀа дийнахь Литвинов Максим хийцира ССРС арахьарчу гӀуллакхийн халкъан комиссаран даржехь Молотов Вячеславца, цо латтийра ССРС Халкъан комиссарийн Советан председателан дарж.
Шен керла дарж дӀалаьцначу Молотовс Халкъан комиссариатехь кадрийн хийцамаш дӀабаьхьира, къаьсттина, хӀутоссург беттан 4-чу дийнахь лецира Литвиновна уггар гергара белхахойн тоба, амма ша Литвинов ца лецира. 1939 шеран мангалан беттан 23-гӀа дийнахь НКИД-н кхеташоно тӀеийцира резолюци, цу тӀехь йаздина дара, къаьсттина: «Оцу йоцачу хенахь инзаре боккха болх бина НКИД-н нийса йоцучу, шеконечу, мостагӀаллин элементех цӀанъйарехь»[12].
Молотовс хьалхатеттина А. А. Громыко а, цхьа могӀа кхин а къона говзанчаш жоьпаллин дипломатин балхана, цул тӀаьхьа арахьарчу политикан декъехь шуьйра мах хадор кхаьчна.
1939-чу шеран аьхка Молотовс жигара дакъалецира Москох хиллачу ингалсан-французийн-советан дийцаршкахь, уьш эшначул тӀаьхьа цо дийцарш дӀадаьхьира, кечдира Германица агресси ца йарца доьзна барт бар, иза, Молотовн рапортца, ССРС-но ратификаци йира Лакхарчу Советан 1939 шеран хьаьттан беттан 31-гӀа дийнахь[10].
1939 шеран товбецан беттан 28-гӀа дийнахь Молотовс куьйгаш йаздира «ДоттагӀаллин а, дозанийн а» цӀе йолу керла немцойн-советан барт. Керла советийн-немцойн барташ бахьана долуш Польшин малхбален воеводаллаш, коьртачу декъана украинхойн а, белорусийн а бахархой бехаш, Украинин ССР а, Белоруссин ССР а йукъайаьхна, ткъа Вильнюсан кӀошт Вильнюс гӀалица хӀетахь хӀинца а йозуш йоцу Литван дакъа хилира[27].
Шина баттахь бен ца лаьттинчу Советан а, Финляндин а доза хийцаран хьокъехь хиллачу дийцарийн ма-дарра дакъалацархо вара иза. 1939 шеран лахьанан беттан 29 -гӀа дийнахь радиохь динчу къамелехь цо бакъдира «империалисташца шен антисоветски зӀенашкахь галдаьллачу Финляндин Ӏедалца» тӀом бан безаш хилар, дӀакхайкхийра агресси ца ярца барт бохор[28]. 1940-чу шеран бекарг беттан 29-чу дийнахь, Ӏаьнан тӀом чекхболуш, цо иза дийцира «вайн эскарш еккъа цхьана финийн эскаршца хилла ца Ӏаш, империалистийн цхьаьнакхетначу ницкъашца тасадалар» аьлла. Цо дуьххьара дӀакхайкхийра «Маннергейман сизах» лаьцна хаамаш, эшамаш, Малхбузера пачхьалкхашкара тӀеман гӀо мел ду, дӀакхайкхийра советан тутмакхаш дӀасакъастаран а, финийн эскарша кхин йолу къизаллаш лелоран а бакъдерш[29].
1940 шеран лахьанан беттан йуккъе баьлча Молотов Берлине дийцарш дӀадахьа кхачар — Риббентроп Москох шина визитца йуха а визит йара. Советан пачхьалкхан делегаци Берлинехь кхаа дийнахь яьккхинчу хенахь Гитлерца къамелаш а, Риббентропца официалан шиъ цхьаьнакхетар а хилира, амма оцу дийцарийн жамӀехь агӀонаш барт ца хилира: Советан агӀо КхоалгӀачу альянсах дӀа ца йахара. Цул совнаха, арахьарчу гӀуллакхашкахула йолчу Халкъан комиссариато хаийтира Советан пачхьалкх реза ца хилар немцойн эскарш Румынехь а, Финляндехь а хиларна а, ткъа иштта уьш Болгари йукъадахарна кхерам хиларна а[21].
1941 шеран оханан беттан 5-гӀа дийнахь, Молотовс дакъа а лоцуш, Югославица доттагӀаллин а, агресси ца йарна а барт бира (немцойн агресси йолайала цхьа де хьалха оцу пачхьалкхана), цул тӀаьхьа Советан-Японин нейтралитетан пакт йира.
1941 шеран хутоссург беттан 6-гӀа дийнахь Молотов Ӏедалан куьйгалхочун даржера дӀаваьккхира «халкъан комиссаран декхарш кхочушдарца цхьаьна шен декхарш кхочушдан хала ду аьлла, йух-йуха а дӀахьедарш дар тидаме эцча»[30], Халкъан комиссарийн кхеташонан коьртехь ша Сталин вара, цуьнан гӀовс хӀоттийра ша Молотов а.
Сийлахь-боккха Даймехкан тӀеман мур
1941 шеран асаран беттан 22-гӀа дийнахь Ӏуьйранна 4 сахьт даьлча, тоьпан а, хӀаваан а кечам биначул тӀаьхьа, немцойн эскарш ССРС дозанал дехьадевлира. Цул тӀаьхьа, Ӏуьйранна 5 сахьт 30 минот йаьлча (ша Молотовс дийцарехь, хьалха — Ӏуьйранна 3 сахьт даьлча гергахь)[14] ССРС-х волу немцойн век В. Шуленбург Молотов волчу а веана, дӀакхийедар дира а, цуьнан чулацам дӀабаьлла, Советан Ӏедало Германех а, цо дӀалаьцначу пачхьалкхахь а диверсионни политика лелош хиларца, иштта Германина дукхал хаздар полицица, немцойн тӀеман эскарш гулдин хиларца а. И дӀакхиедар дерзийра иштта дешнашца: «Цундела фюрер омра дин немцойн герзахойн ницкашна, шайгах болчу массо а гӀирсашца оцу кхерамна дукхало йан»[31].
В 12 часов того же дня Молотов выступил по радио с историческим объявлением о начале войны, закончив эту речь знаменитыми словами: «Наше дело правое. Враг будет разбит. Победа будет за нами».
Асаран беттан 23-чу дийнахь Молотовс Финляндин гӀуллакхийн хьаькам Хиннинен схьа а кхайкхина, хаьттира цуьнга, хӀун маьӀна долуш ду Гитлера асаран беттан 22-чу дийнахь немцойн эскарш «фински накъосташца барт беш… Финляндин латта лардеш» аьлла дешнаш аьлла. Финляндин векалан аьтто ца белира Гитлера аьлларг дийца. Молотовс тӀедожийра Финляндига шен позици ССРС-ца йоьзна шера билгалъйаккхар[32].
Асаран беттан 26-чу дийнахь Молотовс кехат йаздира ССРС-н АЦШ-хь волчу векале Уманский Константине: «Ахь сихха Рузвельте йа Халле а вахана, хатта деза, муха йу Ӏамеркан Ӏедалан хьежамаш оцу тӀаме а, ССРС-га а. ГӀо дарх лаьцна хеттарш хӀинца хӀитто ца деза»[10]. Мангалан беттан 12-чу дийнахь Молотовс а, Британин векало Крипсас а куьг йаздира ССРС а, Йоккха Британин а Ӏедалшна йукъахь Германина дуьхьал тӀамехь цхьаьна гӀуллакхаш дан лерина барт. Оцу бертан жамӀ дара Гитлерна дуьхьал йолчу коалицин пачхьалкхашца цхьаьнаболхбар, Лондонехь (Бельги а, Норвеги а, Польша а, Чехословаки а, кхин а) махкахбаьхначу нацистийн Германино дӀалаьцначу Европера пачхьалкхийн Ӏедалшца дипломатин йукъаметтигаш меттахӀиттор.
1941 шеран асаран беттан 30-гӀа дийнахь Пачхьалкхан оборонан комитет (ГКО) кхолларца Молотов чӀагӀвира цуьнан председателан гӀовс Сталина.
Хьаьттан беттан 14-чу дийнахь Молотовс хаам бира Туркойчохь волчу Советан пачхьалкхан векале Виноградов Сергейга, Советан Ӏедал реза хилла Францин антифашистийн лидер волчу Шарль де Голца официалан йукъаметтигаш лело аьлла.
1941 шеран товбецан беттан 29-гӀа дийнахь эсаран беттан 1-гӀа дийнахь кхаччалц Москохь хилира конференци, цу тӀехь дакъалецира ССРС а, США а, Йоккха Британи а; конференцехь барт бира Советан пачхьалкхана тӀеман сурсаташ кхачоран хаттаршна тӀехь. ТӀаьххьарчу сессехь вистхуьлуш Советан делегацин куьйгалхочо Молотовс элира, «хӀинца дуьйна маршо йезачу къаьмнийн нуьцкъала фронт кхоллайелла, коьртехь Советан пачхьалкх а, Англи а, Ӏамеркан Цхьаьнатоьхна Штаташ а йолуш»[21]. 1941 шеран эсаран беттан ССРС арахьарчу гӀуллакхийн Халкъан комиссариат, дипломатин корпусца цхьаьна, эвакуаци йира Куйбышеве, амма Молотов, Сталин санна, Москохь висира. Москох цо тидам тӀебахийтира Йоккхачу Британера а, АЦШ-ра а тӀеман сурсаташ кхачоран а, Европехь шолгӀа фронт схьайелларан а[21].
1941-чу шеран эсаран беттан Вязьмана гергахь бохам болчу хенахь Молотов цкъа бен ца вахийтира фронте, амма коьрта сацамаш тӀеоьцура цуьнца цхьаьна хиллачу А. Василевскийс[13].
1942 шеран хӀутоссург беттан чекхболуш — мангалан беттан болалуш Молотов хилира бертахойн пачхьалкхашкахь: Йоккхачу Британехь а, Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь а, дипломатин мисси тӀехь. Пилотан Эндель Пуссепан куьйга кӀел йолчу Pe-8 кеманца Йоккхачу Британе лелар фронтан могӀанехула чекхделира, цул тӀаьхьа немцойн эскарша дӀалаьцначу территори тӀехула[33], Шотландехь десант а йина. ХӀутоссург беттан 26-чу дийнахь Молотовс Энтони Эденца цхьаьна Лондонехь куьг йаздира Ингалс-Советан альянсан бартана. В. Черчилла лаккхара мах хадийра Халкъан комиссара дийцаршкахь гайтинчу «пачхьалкхан говзаллина а, кхетамна а»[21]. Цул тӀаьхьа цхьатерра кхераме рейс хилира Ӏамерке, цигахь КӀайчу ЦӀийнехь дийцарш чекхдевлира асаран беттан 1-чу дийнахь, йухавогӀуш рогӀера десант хилира Британехь, кхин а дийцарш хилира. Асаран беттан 12-чу дийнахь делегаци Москох йухайеара.
1942 шарахь Молотовс куьг йаздира Халкъан комиссарийн Кхеташонан омрана, цӀе латтош йолу месаш йолу шишанаш арахецарх лаьцна, официалехь йоцу цӀе тиллира «Молотовн коктейль» (цхьана версица, и цӀе тиллина финхоша — «Молотовн коктейлаш»). 1942-чу шеран хьаьттан беттан 16-гӀа дийнахь Молотовн даржехь вара Халкъан Комиссарийн Советан председателан хьалхара заместитель. Цо дакъалецира ТехӀеранан а, Ялтан а, Потсдаман а конференцешкахь, тӀом чекхбаьлча машар дӀахӀотторан бух кхоьллина.
Шен дипломатин болх бина ца Ӏаш, Молотовс танкаш арахецарна тӀехьожуш хилла[13]. Йуьхьанца иза Молотов вара, 1942 шарахь, советан «атоман проектан» куьйгалла дан тешийнарг — ССРС-хь атоман герз кхолларан болх. Амма академикан И. В. Курчатовн дагалецамашца, шен рогӀера ойла йар бахьана долуш, Молотовн цкъа а аьтто ца баьлла оцу проектан йерриг деталех кӀорггера кхета, иза бахьана долуш, бомба тӀехь бина массо а болх «билгалдаьккхина хан», цуьнан жамӀехь масех шо дайира.
ТӀеман гӀуллакхаш доцург, Молотовс шен тергонехь латтош хилла Ӏилманан гӀуллакхаш, шайна йукъахь МПУ болх а болуш.
Молотовн инициативица 1944 шеран эсаран беттан 14-гӀа дийнахь МПУ дуьненайукъара йукъаметтигийн факультетан бух тӀехь кхоьллина Москох пачхьалкхан дуьненайукъара йукъаметтигийн институт, ССРС дипломатин институташна кадраш кечйархьама.
ТӀом дӀабаьлла мур
ТӀом дӀабирзинчул тӀаьхьа хьалхарчу шерашкахь Молотов, Советан пачхьалкхан арахьара политикан куьйгалхо хиларе терра, кест-кеста лелара дозанал арахьа: цо дакъалоцура Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организаци кхоьллинчу Сан-Францискон конференцехь. Иштта Молотовс куьйгалла дира советийн делегацешна арахьарчу гӀуллакхийн министрийн кхеташонан дукхахйолчу сессешка — ССРС а, АЦШ а, Йоккха Британи а, Франци а, Китай а, 1946 шарахь Парижехь хиллачу машаран конференце, цигахь цо жигара ларйира Албанин а, Болгарин а, Югославин а территорин интересаш.
1946 шеран бекарг беттан 19-гӀа дийнахь Халкъан Комиссарийн Совет хийцира Министрийн Совете; цуьнца догӀуш, Молотов хилира ССРС Министрийн Советан председателан хьалхара заместитель[10][34]. Оцу даржехь дешаран а, Ӏилманан а, ницкъаллин а органашна тӀехьожуш вара иза.
Молотов кест-кеста воьдура АЦШ, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин балха тӀехь дакъалаца, ткъа шен компромиссе йоцу позици бахьана долуш, ткъа иштта кест-кеста вето хӀотто бакъо лелор бахьана долуш, цунна дипломатин гонашкахь «Мистер ХӀан-хӀа» аьлла ник йелира[12] (вариант «Мистер Но» (ингл. Mr. No, Mr. Nyet); тӀаьхьо и ник «ирс» елира А. А. Громыко)[35].
1947 шарахь Молотовга дӀайелира Сталинан бакъонаш атоман проектан хьокъехь: 1947 шеран чиллин беттан 8-гӀа дийнахь ВКП(б) ЦК-н Политбюрон кхеташонехь сацам бира, АЦШ-н лерринчу министрийн Кхеташонан Кхеташонан куьйгаллехь йолчу балхаца доьзна хаттарш дӀакхачор ду аьлла. Министрийн Советан председатель И. В. Сталин йа цуьнан хьалхарчу заместителе В. М. Молотовга[34]. 1947—1949 шерашкахь Молотовс куьйгалла дира Советан арахьарчу къайлахчу сервисийн, ССРС Министрийн Кхеташонехь йолчу информацин комитетан председатель санна.
1949 шарахь иза вара Советан пачхьалкхан ханна дӀалаьцначу территори тӀехь советан бахархошна дуьхьал къизаллаш лелорна бехке биначу немцойн эскаран а, немцойн таӀзаран органийн а хиллачу декъашхойн уггаре а мехала гӀуллакхашна тӀехь йиллина кхелаш дӀайахьаран даималерчу комиссин декъашхо. Цо дакъалецира немцойн а, японхойн а тӀеман зуламхошна тӀехь кхелаш вовшахтохарехь.
1949-чу шеран кхолламан беттан 29-чу дийнахь лаьцна Молотовн хӀусамнана Жемчужина Полина, оццу шеран бекарг беттан 4-чу дийнахь иза дӀаваьккхира арахьарчу гӀуллакхийн министран даржера (цуьнан меттиг дӀалаьцна Вышинский Андрейс). З. Медведевс билгал ма-даккхара, «Молотовна дуьхьал дина заговор вуно говза кечйина йара, амма иштта вуно къиза а йара. къиза 1949-гӀа шо чекхдолуш Маленковс а, Берияс а шайна Ӏедале боьду некъ буьззина бохург санна цӀанбина бара».
1952 шеран эсаран беттан ЦК-н съезд чекхъйаьлча (КПСС-н XIX съезд) пленумехь Молотов, ЦК-н президиуме хаьржинехь а, цуьнан урхаллин бюро йукъа ца ваьккхира; оццу ЦК пленумехь цунна а, Микоян Анастасна а Сталина ирча критика йира[12][36]. Партин уставо билгалйаьккхина йоцу къайлаха Президиуман бюро хиларх лаьцна зорбанехь хаам ца бира[37]. Официалехь Молотов кхидӀа а гойтура Сталинан уггаре а гергара бертахо санна; къаьсттина 1952 шеран букварехь чаккхенгахь дара Ленинан а, Сталинан а, Молотовн а портреташ а, биографеш а[38].
Сталинна тӀаьхьа
1953 шеран бекарг беттан 5-гӀа дийнахь, Сталин веллачул тӀаьхьа, Молотов йуха а хӀоттийра арахьарчу гӀуллакхийн министран даржехь а, цхьана хенахь ССРС Министрийн Советан председателан хьалхара заместитель а[21]. ЦК Президиуман бюро дӀайаьккхира, ЦК Президиуман хӀоттам хаъал лахбина, декъашхо висира Молотов, цуьнан жамӀехь иза мехкан лакхарчу куьйгалле йухавирзира[37].
1953 шеран асаран беттан цо гӀо дира Маленковн а, Хрущёвн а Берия лацаран инициативана, цул тӀаьхьа, 1954—1955 шерашкахь, цо гӀо дира Хрущёвн Маленковца дуьхь-дуьхьал нисваларан[6].
1955-чу шарахь Молотов хӀоттийра тӀеман куьйгалхойн йиллина кхелаш а, дӀакъевлина кхелаш а толлучу комиссин куьйгалхо.
Цул тӀаьхьа дуккха а хаттаршкахь барт ца хила буьйлабелира Молотов а, Хрущёв а. Молотов дуьхьал вара советан эскарш Австрера дуьззина арадахарна, шек вара Югославица йукъаметтигаш нисйарехь, оьшуш хетара Югославин куьйгаллин советашна дуьхьал дина дӀахьедарш критика йан, резадацарш иштта хьакхалуш дара Украинин КСР тӀехсов а, нуьцкъала а кхиор дика хиларх, цуо Молойн КСР-н латтанаш дӀадахар дика хиларх, ларлуш вара.
1956-чу шеран бекарг беттан Тбилисехь цхьа могӀа демонстрацеш хилира «Хрущев охьавосса!» и «Молотов КПСС коьртехь». Демонстрацеш дӀасалаьхкира эскаро. 1956 шеран асаран беттан 1-гӀа дийнахь Молотов дӀаваьккхира арахьарчу гӀуллакхийн министран даржера, Югославин политика нийса ца хилар бахьана а дина[39], делахь а лахьанан беттан 21-гӀа дийнахь, «компенсаци санна», иза хӀоттийра ССРС пачхьалкхан контролан министр[13].
1957-чу шарахь Молотов коьртехь вара Хрущевна дуьхьал «партина дуьхьал йолу тоба» олучу тобанна. Каганович Лазарца а, Маленков Георгийца а цхьаьна а кхетта, Молотов гӀоьртира Хрущёв дӀаваккха. ЦК-н президиуман кхеташонехь Молотовн тобано критика йира Хрущевн ЦК-н хьалхарчу секретаран даржехь бечу балхана. Коьрта латкъамаш бара Хрущевс «коллективан куьйгаллин» бакъонаш йохорах, ткъа иштта гучуевллачу экономикан а, арахьарчу политикин а проблемашца доьзна девнаш. Тобанна гӀортор йира лакхарчу партин органан декъашхойн дукхахболчу декъо (Ворошилов Климент а, Булганин Николай а, Первухин Михаил а, Сабуров Максим а, Шепилов Дмитрий а). Цигахь кховдийра Хрущёв йуьртабахаман министран дарже хӀоттор, ткъа хьалхарчу секретаран дарж Молотовга дӀадалар йа иза йерриг а дӀайаккхар.
Амма Хрущёвн агӀончийн аьтто белира сихонца ЦК-н Пленум кхайкхо, цигахь «партина дуьхьал йолчу тобано» эшам лайра. КПСС ЦК-н йерриг аьлча санна президиум а, берриге а пачхьалкхан лакхара куьйгалхой а Хрущевна дуьхьал арабевлла хиларх кхеттачу Пленумо сацам бира Министрийн Советан хьалхара заместительш — Маленков а, Каганович а, Молотов а, арахьарчу гӀуллакхийн министр Шепилов а даржера дӀабаха. 1957 шеран асаран беттан 29-гӀа дийнахь Молотов дӀаваьккхира массо а даржера «партин дуьхьал йолчу тобанна йукъавогӀуш хиларна», дӀаваьккхира КПСС ЦК Президиумера а, КПСС ЦК йукъара а. Цуьнан сий деш цӀе тиллинчу кхаа гӀалин цӀе хийцира 1957-чу шарахь.
1957 шарахь Молотов Вячеслав хӀоттийра ССРС-н Монголехь векал. 1960—1961 шерашкахь Венехь ЦКъО атоман энергетикан агентствон (МАГАТЭ) штабехь йолчу советан миссин коьртехь вара иза. 1961 шеран эсаран беттан хиллачу КПСС 22-гӀа съездехь Хрущёвс а, цуьнан бертахоша а дуьххьара дӀакхайкхийра Молотовн а, Кагановичан а, Маленковн а ма-дарра лично жоьпалла Сталинан заманахь лелийначу низам дохорна, тӀедожийра уьш партера арабахар[40]. 1961-чу шеран лахьанан йуккъе баьлча Молотов Венера схьакхайкхина, шен даржера дӀаваьккхира, партера араваьккхира. 1963 шеран товбецан беттан 12-гӀа дийнахь Молотов пенсе вахийтира[41].
«Известия» газетан коьртачу редакторан Аджубей Алексейн дагалецамашкахь йаздина ду, КПСС-н 22-гӀа съезд чекхйаьллачул тӀаьхьа Молотовн зудчун аьтто баьлла Хрущёвца аудиенци йан. «Шен майра парте йухаверзор динчу дехарна жоп луш, Никита Сергеевича гайтира цунна Косиоран а, Потышевн а, Украинин кхечу лакхарчу хьаькамийн а зударий байарх лаьцна Молотовн резолюци тӀехь долу документ, цул тӀаьхьа хаьттира, шена хетарехь, йиш йуй Молотан б зеран?»[42].
ТӀаьххьарчу шерашкахь
Шен йуьхьӀаьржо хиллехь а, жигара дахар дӀахьош вара Молотов, хаддаза цӀахь йа библиотекехь болх беш. Цо дагалецамаш ца йазбора, амма йукъараллин хиламашка шен хьежамаш КПСС ЦК-на дӀахьажийначу запискашкахь билгалбохура. Масех шарахь иза лоьхура шен партин декъашхо хилар йухаметтахӀотто, ткъа 1984 шарахь «Коммунист» журналан коьрта редакторан Р. И. Косолаповн гӀоьнца Молотов йуха а парте дӀахӀоттийра. Инарла секретара К. У. Черненкос шен лаамехь совгӀат дира цунна партбилет[10][15]. Амма Молотов парте йухаверзорах сацам бина, партин зорбанехь дӀахьедар а ца деш. 1906 шарахь дуьйна шен партин декъашхо хилар латторца парте йухаметтахӀотторца иза хилира цуьнан уггаре а воккха декъашхо. 1986 шарахь цуьнан аьтто белира «Московские новости» газетана интервью йала, цу тӀехь цо элира: «Сан ирсе къоналла йу. Суна лаьа 100 шо кхаччалц ваха».
Маленковн а, Кагановичан а цӀераш санна йоцуш, Молотовн цӀе, иза даржера дӀа а ваьлла, партера араваьккхинчул тӀаьхьа а, кхидӀа а паргӀат хьахош йара литературехь а, зорбанехь а, кинохь а, цуьнах лаьцна йаззамаш энциклопедешна йукъайахийтира. Молотовн васт йух-йуха а гучуделира исбаьхьаллин фильмашкахь, коьртачу декъана иза ловзош вара Засухин Николай (хьалха, 1940-гӀа шерашкахь, Штраух Максим).
Молотовн 1970-80-чуй шерашкахь хилла историн дагалецамаш гучубевлира МолотовгӀеран хӀусамехь кест-кеста лелачу поэтан, яздархочун Чуев Феликсан книгашкахь — «Сто шовзткъе разговоров с Молотовом»[14] а, «Полудержавный властелин» а[43].
1986 шеран асаран беттан Москох Йуккъера клиникан дарбан цӀийнехь Ӏуьллу Молотов, цигахь велира лахьанан беттан 8-гӀа динайхь, шен йехачу дахарехь Молотов 7 миокардан инфаркт хилира, амма 96 шо кхаччалц вехира. Москохарчу Новодевичин кешнашкахь дӀавоьллина ву Москох шен зудчунна уллехь (1-ра дакъа)[13].
1986-чу шарахь лахьанан беттан 11-гӀа динайхь «Известия» газето хаам бира пачхьалкхан гӀуллакххо валарх лаьцна[12]. Цхьа могӀа артиклаш зорбане йаьхна Малхбузерчу прессехь. Албанехь пачхьалкхан сингаттам кхайкхийна цу сингаттамечу хиламца доьзна. Молотовн весет тӀехь долу конверт схьайиллинчул тӀаьхьа цу чохь карийна сберкнижка, цуьнан банкан чоьта тӀехь 500 сом ду аьлла йаздина[17].
Дахар а, доьзал а
1921 шарахь Молотов Вячеслава йалийра Жемчужина Полина[44]. МолотовгӀеран цхьа йоӀ йара Светлана (1929—1989), Йукъара историн институтан Ӏилманан белхахо.
Хьалхара нуц ву лётчик-испытатель В. С. Авиаконструктора кӀант С. В. Илюшинан.
ШолгӀа нуц — Никонов Алексей Дмитриевич (1917—1992) НКВД-н эпсар, МГИМО-хь профессор, дуьненан экономикан а, дуьненайукъара йукъаметтигийн а институтан белхахо, «Коммунист» журналан редактор вара.
Берийн бераш: Лариса Алексеевна Скрябина-Королева (Илюшина) а, Любовь Алексеевна Никонов а, Вячеслав Алексеевич Никонов (вина 1956) — Российн политолог а, «Политика» фонд кхоьллинчарех цхьаъ а.
Шен амалш
Молотовн васт а, цуьнан личностни аматаш а тайп-тайпанчу хьостанашкахь тайп-тайпана тидадо. Цуьнан къинхьегам а, офисехь болх баран говзалла а цхьана озаца билгалйоккху[45]. Уинстон Черчилла Молотовх лаьцна аьлла: «Суна цкъа а ца гина стаг, кхузаманан роботан концепци цул дуьззина гойтуш»[46].
Медведев Жоресас дийцарехь, Молотов субъективни хьанал вара, башха къинхьегамхо вара, хьекъале вара, хаалуш вон агӀонаш а йацара цуьнан. цензуран массо а ницкъ хилар[47]. Цул сов, Медведевс билгал ма-даккхара, иза «Сталин воцург цхьаъ бен воцу Политбюрон декъашхо вара, халкъана йукъахь а, къаьсттина интеллигенцина йукъахь а гӀараваьлла». Молотов «дуьненайукъара цхьаьнаболхбар шордан а, цензуран массо а ницкъ лахбан а гӀоьртира». Кхочушдаран а, декхарийлахь а, къинхьегаман а белхахо санна цӀе йолуш, луьра партин дисциплинина муьтӀахь волу Молотов «дерриг а Сталинан лаамна тӀетевжина вара, цундела цуьнан дерриге а омранаш а, директиваш а кхочушйора Ӏаламат ханна а, сихаллица а»[47].
СовгӀаташ
- Социалистийн къинхьегаман турпалхо (1943 шеран товбецан бутт 30-гӀа де) — халачу хьелашкахь танкаш арахецар алсамдаккхаран декъехь леррина гӀуллакх дарна[48];
- Йиъ Ленинан орден (08.03.1940; 30.09.1943, 05.11.1945; 08.03.1950)[49];
- «Сийлаллин билгало» орден (30.10.1954);
- Мидалш;
- ЦӀен Байракхан орден (МНР, 1943)[50];
- ССРС Ӏилманийн Академин сийлахь академик (1946 шеран лахьанан бутт 29-гӀа де).
Эс
Молотовн кхиамаш боцца сийлахь бира иза коммунистийн партин гӀараваьлла стаг волуш вехачу хенахь. 1957-чу шарахь «партин дуьхьал йолу тоба» эшийначул тӀаьхьа, урамашна а, кхечу географин меттигашна а цӀераш йахар дихкинчул тӀаьхьа[51], цуьнан цӀарах дуккха а объекташна цӀераш хийцина.
Музей
- 2005-чу шарахь Советан Ӏедалан куьйгалхочун тӀаьхьено Нолинскехь шайн деден тишделла цӀа а эцна, 2006-чу шарахь капиталан ремонт йинчул тӀаьхьа схьайиллина В. М. Молотовн цӀийнан музей йу цу чохь. Музей схьайелларан инициаторех цхьаъ вара Молотовн кӀентан кӀант, вевзаш волу политолог, Российн Йукъараллин палатин декъашхо Никонов Вячеслав[52][53].
Филателехь
.jpg)
Кинокхиор
- 1943 — Миссия в Москву — Джин Локхарт;
- 1949 — Падение Берлина; Сталинградская битва — Максим Штраух;
- 1973 — Семнадцать мгновений весны — Валерий Даньшин;
- 1974 — Выбор цели — Николай Засухин;
- 1983 — Красный монарх — Найджел Сток;
- 1985 — Битва за Москву — Николай Засухин;
- 1990 — Война на западном направлении — Николай Засухин;
- 1991 — Ближний круг — Виктор Балабанов;
- 1993 — Ангелы смерти — Николай Засухин;
- 2004 — Московская сага — Павел Ремезов;
- 2007 — Сталин. Live — Сергей Вершинин;
- 2017 — Смерть Сталина — Майкл Пейлин;
- 2017 — Власик. Тень Сталина — Виктор Балабанов;
- 2022 — Начальник разведки — Станислав Курач.
В. М. Молотовн къамелийн дӀайаздмна аз
Билгалдахарш
- ↑ Архив изобразительного искусства — 2003.
- ↑ Vyacheslav Mikhaylovich Molotov // Encyclopædia Britannica (инг.)
- ↑ Wjatscheslaw Michailowitsch Molotow // Filmportal.de — 2005.
- ↑ Deutsche Nationalbibliothek, Staatsbibliothek zu Berlin, Bayerische Staatsbibliothek, Österreichische Nationalbibliothek Record #11873461X // Gemeinsame Normdatei (нем.) — 2012—2016.
- ↑ Чешская национальная авторитетная база данных
- ↑ 1 2 3 Молотов / Аксютин Ю. В. // Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс]. — 2017.
- ↑ 1 2 Vyacheslav Molotov(ингалс.), Encyclopedia Britannica. Дата обращения: 4 майхь 2026.
- ↑ Любимов Владимир Александрович. Вглядываясь в лица домов : Опусы краеведческой публицистики. — Киров: Волго-Вятское книжное издательство : Кировское отделение, 1995. — С. 214. — 223 с. — ISBN 5-7420-0592-X.
- ↑ Никонов, 2005, с. 26.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Вячеслав Михайлович Молотов (Скрябин). Хронос. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
- ↑ Тихомирнов Виктор Александрович // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Медведев Р. А. Об одном московском долгожителе (В. М. Молотов) // Они окружали Сталина. — М.: Время, 2012. — С. 6—45.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Николай Уфаркин. Молотов Вячеслав Михайлович. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
- ↑ 1 2 3 4 5 Феликс Чуев. Сто сорок бесед с Молотовым. Из дневника Ф. Чуева. — Букинистическое издание. — М.: Терра, 1991. — 624 с. — ISBN 5-85255-042-6.
- ↑ 1 2 3 4 Вячеслав Никонов. Молотов вспоминает. Из домашнего архива. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
- ↑ «Мой дед, Вячеслав Молотов, не платил Ленину гонораров». web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
- ↑ 1 2 3 4 Чуев Ф. И.. Член политбюро ЦК ВКП(б) Молотов(оьр.) // Герои и антигерои Отечества : сборник / Сост. В. М. Забродин. — М.: Инфорэкспресс, 1992. — ISBN 5-87220-001-3.
- ↑ 1 2 Седьмая (Апрельская) Всероссийская конференция РСДРП (большевиков). Протоколы. www.militera.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
- ↑ Список Делегатов-участников «VII-й (Апрельской) Всероссийской конференции РСДРП/б/» (24 29. 04 (7-12. 05) 1917 года). Петроград. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
- ↑ Нижегородск. истпартотд. Губкома ВКП/б/. Очерки по истории Октябрьской революции в Нижегородской губернии = Октябрьская революция в Нижегородской губернии / Нижегородск. истпартотд. Губкома ВКП/б/. — Нижний Новгород: б. и., 1927. — С. 47—54. — 123 с.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 В.М. Молотов. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
- ↑ Совет Труда и Обороны при Совете Народных Комиссаров СССР и подведомственные учреждения | База данных «Путеводители по российским архивам». web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
- ↑ Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991. www.knowbysight.info. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
- ↑ Доклад В. М. Молотова об итогах первой и целях и задачах второй пятилетки. www.hrono.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
- ↑ Минаев В.Н. Подрывная деятельность иностранных разведок в СССР / Минаев В.Н., И. Ерухимович. — Воениздат, 1940.
- ↑ Политбюро. Механизмы политической власти в 30-е годы. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
- ↑ В. М. Молотов. Доклад Председателя Совета Народных Комиссаров СССР и Народного Комиссара Иностранных дел тов. В. М. Молотова о внешней политике Правительства. 31 октября 1939 года. www.doc20vek.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
- ↑ Речь Молотова. www.heninen.net. www.heninen.net. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
- ↑ Доклад Молотова. www.heninen.net. heninen.net. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
- ↑ Молотов, Вячеслав Михайлович. www.hrono.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
- ↑ Фельштинский Ю. Оглашению подлежит: СССР — Германия. 1939—1941: документы и материалы
- ↑ М. Иокипии. Братство по оружию: от Барбароссы до вступления Финляндии в войну. — Фрагмент из книги «Финляндия на пути к войне: исследование о военном сотрудничестве Германии и Финляндии в 1940—1941 гг.» ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
- ↑ Лубянка : отечественные спецслужбы вчера, сегодня, завтра : [историко-публицистический альманах / учредитель и издатель: Клуб ветеранов госбезопасности] / над выпуском работали: Киселева Т. В. [и др.]. — Вып. 8.
- ↑ 1 2 В.В. Полунин. Становление центральных органов управления атомной промышленностью СССР (1945 – 1953 гг.) // Российский государственный гуманитарный университет Журнал российского государственного гуманитарного университета : журнал. — М., 2007. — № 2 (16)н. www.nivestnik.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 сентябрь. Архивйина 2014 шеран 16 августехь
- ↑ Иванян Э. А. Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII-XX века. — Москва: Международные отношения, 2001. — 696 с. — ISBN 5-7133-1045-0.
- ↑ Симонов К. М. 2 апреля 1979 года // Глазами человека моего поколения: Размышления об И. Сталине / Сост., автор предисл. (с. 5—22) и подгот. текста Л. Лазарева. — М.: Издательство Агентства печати «Новости», 1988. — С. 240—243. — 478 с. — ISBN 5-7020-0024-2.
- ↑ 1 2 Павлов М. Ю. Анастас Микоян. Политический портрет на фоне эпохи. — М.: Международные отношения, 2010. — С. 249—250. — 414, [1] с. — ISBN 978-5-7133-1364-7.
- ↑ Воскресенская А. И. Букварь. М. Учпедгиз, 1952.
- ↑ Страничка преподавателя гуманитарной кафедры СУНЦ. Кириллов А.К. alkir.narod.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 19 сентябрь.
- ↑ Коэн С. Жизнь после ГУЛАГа: Возвращение сталинских жертв. — М.: АИРО-XXI, 2011. — С. 60. — (Серия «АИРО — первая публикация в России»). — ISBN 978-5-91022-150-9.
- ↑ Молотов Вячеслав Михайлович. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
- ↑ Аджубей А.И. Те десять лет: Воспоминания О Н.С. Хрущеве. — Москва: Сов. Россия. — 333 с. — ISBN 5-268-00881-1.
- ↑ Феликс Чуев. Полудержавный властелин. — М..: " Олма-Пресс «, 2000.
- ↑ Газета «Бульвар Гордона» | Внук бывшего председателя Совнаркома СССР, человека № 2 после Сталина Вячеслава Молотова политолог Вячеслав Никонов: "Дед признавал, что в 37-м дров… ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
- ↑ Медведев Р. А. Они окружали Сталина. — Москва: М.: Политиздат, 1990. — 351 с. — ISBN 5-250-01341-4.
- ↑ Winston Churchill quotes on his friends, enemies and aquaintances (инг.). web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
- ↑ 1 2 Медведев, Жорес. Соломон Лозовский, Полина Жемчужина и Вячеслав Молотов. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 май.
- ↑ Молотов Вячеслав Михайлович. www.warheroes.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 май.
- ↑ Новодевичье кладбище .. Вячеслав Михайлович Молотов. Политик. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
- ↑ Козлов А. В., Савёлов И. И., Салихов А. Ш. Монгольский орден генерала армии Н. Ф. Ватутина. // Военно-исторический журнал. — 2022. — № 10. — С. 94.
- ↑ Об упорядочении дела присвоения имен государственных и общественных деятелей краям, областям, районам, а также городам и другим населенным пунктам, предприятиям, колхозам, учреждениям и организациям. www.pravo.gov.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 май.
- ↑ Дом-музей Молотова. © Нолинский краеведческий музей. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 май.
- ↑ Кирилл Ольков. Дом-музей Молотова, ГТРК «Вятка» (2010, 18 январь). Дата обращения: 5 майхь 2026.
- ↑ Russian-Records.com (инг.). Мир русской грамзаписи. The World of Russian Records. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 май.
- ↑ Russian-Records.com (инг.). www.russian-records.com. Мир русской грамзаписи. The World of Russian Records. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 май.
- ↑ Russian-Records.com (инг.). Мир русской грамзаписи. The World of Russian Records. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 май.
Литература
- История Гражданской войны в СССР / под ред. М. Горького, В. Молотова, К. Ворошилова и др.. — Москва: "История гражданской войны", "Образцовая" тип., 1935. — Т. 1.
- Молотов, Вячеслав Михайлович / Аксютин Ю. В. // Меотская археологическая культура — Монголо-татарское нашествие. — М. : Большая российская энциклопедия, 2012. — С. 697. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 20). — ISBN 978-5-85270-354-5.
- Медведев Р.А. Окружение Сталина. — изд. 2-е. — Москва: Молодая гвардия, 2010. — (Жизнь замечательных людей : Сер. биогр.: Основана в 1890 г. Ф. Павленковым и продолж. в 1933 г. М. Горьким). — ISBN 978-5-235-03370-2.
- Молотов В.М. Отчетный доклад о работе правительства. Об изменениях в советской конституции / В. М. Молотов ; VII съезд Советов СССР. — Тифлис: Заря Востока, 1935.
- Никонов, В. А. Молотов: молодость. — М.: Вагриус, 2005. — 765 с. — ISBN 5-475-00082-4.
- Никонов В. А. Молотов. Наше дело правое. В 2 книгах (комплект). — Москва: Молодая гвардия, 2016. — ISBN 978-5-235-03945-2.
- Никонов В.А. Молотов. — Москва: Молодая гвардия, 2017. — 630 с. — (Жизнь замечательных людей. Серия биографий). — ISBN 978-5-235-03703-8.
- Феликс Чуев. Сто сорок бесед с Молотовым. Из дневника Ф. Чуева. — Букинистическое издание. — М.: Терра, 1991. — 624 с. — ISBN 5-85255-042-6.
- Чуев Ф. И. Полудержавный властелин. — Москва: М.: Олма-Пресс, 2000. — 736 с. — 13 000 экз. — ISBN 5-224-00482-9.
- Чуев Ф. И. Из бесед в В. М. Молотовым // От оттепели до застоя. — Москва: М.: Советская Россия, 1990. — 36 — 77 с. — 50 000 экз.
- Медведев Ж.А. Сталин и еврейская проблема: Новый анализ. — Москва: Права человека, 2003. — 288 с.
Хьажоргаш
- Вячеслав Михайлович Молотов (Скрябин). Хронос. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 май.
- Молотов (Скрябин) В.М. - Общая информация. ras.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 май. Архивйина 2020 шеран 15 июнехь
- Вячеслав Никонов. Молотов вспоминает. Из домашнего архива(оьр.) // Независимая газета : газета. — 2000. — № 8(8) 4 марта.(ТӀе цакхочу хьажорг)
- «Пощадите же родину и нас»… Переписка академика И. П. Павлова с председателем СНК В. М. Молотовым. pavlovmuseum.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 май.
- Ратификация Договора между Союзом Советских Социалистических Республик и Соединённым Королевством в Великобритании о союзе в войне против гитлеровской Германии и её сообщников в Европе и о сотрудничестве и взаимной помощи после войны / доклад Народного комиссара иностранных дел тов. В. М. Молотова в Верховном Совете СССР 18-го июня 1942 г. — Москва: ОГИЗ. Государственное издательство политической литературы, 1942. docs.historyrussia.org/ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 май.
- Телеграмма наркома иностранных дел СССР В. М. Молотова в зарубежные представительства СССР о нападении Германии: рукописный вариант. 22 июня 1941. prlib.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 май.
- Большевик: Орган Моршанского горкома и райкома ВКП(б), горсовета и райсовета депутатов трудящихся. — Г. 17 1946, № 138 (4088) 13 июля. — Типография издательства газеты «Большевик», 1946. prlib.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 май.
Кхин дӀа темана тӀехь
Российн а, ССРС а правительствийн куьйгалхой | |
|---|---|
| Российн империн министрийн комитет | |
| Российн империн Министрийн кхеташо | |
| Хенан правительство | |
| РСФСР | |
| ССРС | |
| Российн Федераци | |
¹ Президент волуш правительствон куьйгалхо хилла | |
| Векалийн омаран куьйгалхой | |
|---|---|
| Арахьара гӀуллакхийн Коллегин Президенташ | Головкин • А. Остерман • Черкасский • Бестужев-Рюмин • Воронцов • Панин • И. Остерман • Безбородко • Ростопчин • Панин • Кочубей |
| Арахьара гӀуллакхийн министраш 1917 шо кхачале | |
| Российн правительствон Арахьара гӀуллакхийн министраш 1918—1920 | |
| РСФСР Арахьара гӀуллакхийн халкъкомаш а, министраш а 1917 — 1991 | |
| ССРС Арахьара гӀуллакхийн халкъкомаш а, министраш а 1923 — 1991 | |
| Арахьара гӀуллакхийн министраш 1991 шерал тӀаьхьа | |
Украинин ЦК Компартин куьйгалхой (1918—1991) | ||
|---|---|---|
 |
| |
Партин Москохан обкоман хьалхара секретараш (1929—1991 шерашкахь) | |
|---|---|
 Российн Монголехь векалш  | |
|---|---|
| РСФСР 1922—1923 |
|
| ССРС 1923—1991 |
|
| Российн Федераци с 1991 |
|
Венерчу дуьненайукъарчу организацешкахь Российн гуттара а болх беш болу векалш | |
|---|---|
| ССРС 1957—1991 |
|
| Российн Федераци с 1991 |
|
| Толаман парадаш |
| ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Юбилейш | |||||||||
| Акцеш а, проекташ а |
| ||||||||
| Культурехь толаман де | |||||||||
| Кхидерг | |||||||||
 | ||||
|---|---|---|---|---|
| Дошамаш а, энциклопедеш а | ||||
| Генеалоги а, некрополитика а | ||||
| ||||
