Толаман де
Толаман де — Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь советан халкъо фашистийн Германина тӀехь толам баккхар дагалоцуш долу Ӏида. Кхоьллина СССР Лакхарчу Советан Президиуман Указаца 1945 шеран 8-гӀа май[1], хӀора шарахь билгалдоккху хутоссург беттан 9-гӀа дийнахь. 1945—1947 шерашкахь а, 1965 шарахь дуьйна Толаман де болх беш доцу деза де ду[2].
ХӀутоссург бутт 9-гӀа де Россин тӀеман сийлаллин денойх цхьаъ ду.
Толаман дийнахь Россиехь дуккха а гӀаланашкахь тӀеман парадаш а, даздарийн салюташ а йо; Москох вовшахтоьхна дуьйладалар дӀахьо Вевзаш воцчу салтичун коша тӀе, кочар дӀайуьллуш; йаккхийчу гӀаланашкахь дӀахьо даздарийн дуьйладаларш а, фейерверкаш а.
Иштта Толаман де даздо гергарчу а, генарчу а дозанал арахьарчу пачхьалкхашкахь, цхьа могӀа пачхьалкхашкахь иза Ӏида ду.
2010-чу шерашкахь шуьйра даьржира ветеранийн суьрташ тӀехь долу дуьйладеларш, «Лийрйоцу полк».
ТӀеман тӀаьххьара денош
Берлинехь тӀелетаран операци
1945 шеран оханан беттан ЦӀен эскар Берлинна герга кхаьчна. Операци йолалуш советан эскарийн терахь дара 149 кхийсархой а, 12 кавалерийн дивизи а, 13 танкан а, 7 механизированни а корпусаш, 15 къаьстина танкан а, ша-шех лела бригадаш а, йерриг ницкъ бара 1 900 000 сов стаг. Операцехь дакъалаьцначу Польшин эскаран 1-ра а, 2-гӀа а эскарш дара 10 гӀашсалтийн а, 1 танкийн а дивизи, ткъа иштта 1 къаьстина кавалерийн бригада, йерриг ницкъ бара 155 900 стаг. Верриг а цу операцехь дакъалоцуш вара 2 миллион сов салти а, эпсар а[3]. 6250 танкаш а, ша-шех лела тоьпаш а, 41600 тоьпаш а, минометаш а, 7500 кема а.
Немцойн эскарша дӀалаьцна Одер а, Нейссе а хин малхбузера бердашца ларъйаран позицеш. Берлинна тӀегӀертачу некъаш тӀехь а, ша гӀалахь а гулйира эскаран тоба, цу йукъахь йара 62 дивизи (шайна йукъахь 48 гӀашсалтийн а, 4 танкан а, 10 моторан а), 37 къаьстина гӀашсалтийн полк а, 100 гергга къаьстина гӀашлойн батальонаш а, ткъа иштта дикка дукхалла йолу подразделени а, артиллерийн а дакъош. Оцу тобанан терахь дара миллион гергга стаг, 1500 танкаш а, 10400 топаш а, миномет а, 3300 тӀеман кеманаш а. Ша Берлин а хийцира чӀогӀа чӀагӀйинчу меттигах, урамашкахь тӀемаш бан кечйира. Берлинна гонаха кхоьллина ларъйаран кхо ринг, ткъа гӀалина чуьра 400 сов аьчка-бетонан йехачу хенахь цӀе латто меттигаш йира, эзар стаг кхаччалц гарнизонаш а йолуш. Ша Берлинерчу гарнизонехь 200 эзар гергга стаг вара.
Берлинехь операци йоьдуш ЦӀен Эскаран 78 291 стаг вайра йухадерза йиш йоцуш, 274 184 стаг медицинан эшам хилира[3]. Аьлча а, дийнахь 15 эзар сов эскархо а, эпсар а, низамехь доцуш хилла. Кхин а 8892 стаг вайра Полшин эскарша, царех 2825 стаг йухаверза йиш йоцуш.
Немцойн оборонан Ӏаткъам дӀаболучу хенахь, цу йукъахь гӀалахь тӀом бан а, шуьйра лелайора танкаш. ГӀалин хьелашкахь церан аьтто ца хилла шайн массо а аьттонех пайдаэца, дукха хьолахь немцойн танкашна дуьхьал герз лело аьтто болуш Ӏалашо хуьлура. Цуо а баккхий эшамаш бира: шина кӀиранах тӀом барехь ЦӀен эскарна дайира Берлинерчу операцехь дакъалаьцначу танкийн а, САУн а, а кхоалгӀа дакъа, уьш бара 1997 дакъа. Иштта цара дайира 2108 топ а, миномёт а, 917 тӀеман кеманаш а, амма советан эскарша кхочушйира операцин коьрта Ӏалашо йуьззина: цара эшийра мостагӀчун 70 гӀашсалтийн эскар, 12 танка а, 11 моторизованни а дивизи, дӀалаьцна 480 эзар гергга йийсарехь хилира а[4], Германин коьрта шахьар схьайаьккхира, капитуляци йан декхаре йира.
1945 шеран хӀутоссург беттан 1-чу дийнахь Ӏуьйранна хьалххе, Рейхстаг штурм йеш, сержант Егоров Михаила а, жимахволчу сержанто Мелитон Кантарияс а, жимахволчу лейтенант А. П. Берест коьртехь а волуш, Рейхстаган гӀишлонан тхов тӀехь Толаман байракх хьалаайира[5].
Капитуляцина куьйгаш йаздар
Советан информацин бюроно Германин капитуляцех лаьцна хаам бина. Текст йоьшу Левитан Юрийс. Йухакхоллар. ДӀайазйина 1950-чу шерашкахь[6]
1945 шеран хӀутоссург беттан 1-чу дийнахь Ӏуьйранна 3 сахьт 50 минот йаьлча куьйгаллин пункт 8-гӀа тӀе гвардин эскаран схьавалийра гӀаш эскарийн хьаькам а, генерал гӀашлойн Кребс, шен бакъо йу машар хьокъехь дагавала. Амма Сталина омра дира, бехкам боцуш дӀадалар доцург, кхин дийцарш ца дан. Немцойн командованина ультиматум йелира: нагахь санна 10 сахьт далале бехкам боцуш дӀадала барт ца хилахь, советан эскарша онда тохар дийр ду. Цхьа а жоп ца луш, 10 сахьт 40 минот йаьлча советан эскарша онда герз диттира Берлин йуккъехь оборонан йисинчу меттигашна. Йалх сахьт даьлча хиира, дӀадаларан дехарш йухатоьхна хилар. Цул тӀаьхьа тӀаьххьара штурм йолийра гӀалин йуккъерачу декъехь, цигахь йара императоран канцеляри. Канцелярин къийсам лаьттира йерриг буьйсанна хӀутоссург беттан 1-чу дийнахь дуьйна 2-чу дийне кхаччалц, Ӏуьйре тӀекхачале йерриг а хӀусам советан эскархоша дӀалецира.
ХӀутоссург беттан 2-чу дийнахь Ӏуьйранна 1 сахьт 50 минот йаьлча радиохула кхаьчна хӀара хаам: «Оха тхан векалш дӀахьажош бу Бисмарк Штрассан тӀай тӀе. Оха тӀеман операцеш чекхйохуш йу». ТӀаьхьо пропагандин министран гӀовс доктор Фрицше Советан командованега тӀевеара, Берлинерчу гарнизонан немцойн эскаршка дуьхьало йар сацаде аьлла, радиохула кхайкхам бан бакъо йеха аьлла. 3 сахьт даьлча Берлинера гарнизонан йисина меттигаш (134 эзар сов стаг) йийсар хилира.
ХӀутоссург беттан 7-чу дийнахь 2 сахьт 41 минот йаьлча, Ӏуьйранна, (йуккъера Европан хенаца) Реймсехь куьг йаздира Германи бехкам боцуш дӀайаларан актана, иза ницкъ болуш хилира кху беттан 8-чу дийнахь 23:01 сахьт даьлча ( хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь Москохан хенаца 00:01 сахьт даьлча). Германин Лакхарчу командованица протоколна куьг йаздира инарла Йодла, инарла Уолтер Смитаса (бертан экспедицин ницкъийн цӀарах), инарла Суслопаров Иван (Советан лакхарчу командованин цӀарах), иштта Францин эскаран инарла Севез Франсуа а волуш, цо теш санна куьг йаздира актана. Амма инарла Суслопаровн бакъо йацара Москохара Германийн капитуляцин актана куьйгаш йаздан; Советан паччахьо чӀагӀдора кхин цхьана аьккхана куьйгаш йаздар.
ХӀутоссург беттан 8-чу дийнахь 22:43 йуккъера Европан хенаца (00:43 хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь Москохан хенаца), инарла-фельдмаршал Вильгельм Кейтель, иштта люфтваффан инарла-полковник Штумпф а, адмирал Кригсмарин фон Фридебурган а, цуо иштта догӀу бакъо йелира Дёцктан капитализацица, кхин а авторитет, ницкъ болуш хилира хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь Москван хенаца 00:01.
Капитуляци тӀе а эцна, Советан пачхьалкхо Германица барт ца бира, вуьшта аьлча, иза Германица тӀеман хьолехь йисира. Германица тӀом де-юре чекхбелира 1955 шеран 25 январехь, ССРС Лакхара Советан Президиумо цуьнца богӀу сацам тӀеэцарца.
Немцойн штабера тӀаьххьара хаам
ХӀутоссург беттан 9-чу дийнахь Германски ставкано, советан эскарша дӀалаьцначу Цоссенехь кхин йоцчу шен тӀаьххьара хаам арахийцира:
Гросс-адмирал Дёниц ставкера
Лакхарчу тӀеман ницкъийн главнокомандующис хаам бо:
Малхбалерчу Пруссехь германер эскарша шинаридийнахь тӀаьххьара мӀаьрго кхаччалц латтийра Вислин хин йист а, Фрише Нерунг хин малхбузера меттиг а. Къаьсттина къаьсташ йара 7-гӀа гӀашсалтийн дивизи. Цуьнан масаллин гӀуллакхашна дивизин инарла фон Заукенна совгӀат дира ножа шаьлтанашца а, бриллианташца а, Эчиган жӀаран рыцарийн жӀарна.
Коьрта ницкъаш тхан тобийн Курландехь эскаран тобанаш дуккха а беттанашкахь лакхарчу инарли Хильпертан Советан лакхарчу танкийн а, гӀашсалтийн а дакъошна чӀогӀа дуьхьало а йина, майрра йалх боккха тӀом ловш, лийр доцучу сийлаллица дӀакъевлира цара. Оцу эскаран тобано йухатоьхна муьлхха а хенал хьалха капитуляци йар. Дийна дисинчу кеманаша масаллин низамехь Малхбузе дӀакхачийра чевнаш хилларш а, доьзалийн дай а. Эпсарш а, штабанаш, а шайн эскаршца бисира. Буьйса йуккъе йаьлча, оха тӀеэцначу хьелашца а догӀуш, массо а тӀеман акцеш а, массо а эскарш дӀасалелар а сецира.
Шина баттахь массо а советан тӀелетарш йухатохуш хилла Бреслау ларъйархой, турпалаллин дуьхьало йинчул тӀаьхьа, тӀаьххьарчу минотехь мостагӀчун тоьлла хиларна къарбелира.
Къилба-Малхбалер а, Малхбалер а фронташкахь Дрездене кхаччалц коьртачу дакъойн массо а штабашна омра кхаьчна герз деттар сацаде аьлла. Йерриг аьлча санна Богемехь а, Моравехь а, хиллачу гӀаттаман аьтто белира капитуляцин хьелаш а, оцу регионехь вайн зӀенаш а кхочушъйарна дуьхьало йан. Штабан Лакхарчу главнокомандующи хӀинца а информаци ца кхаьчна Лёран а, Рендуличан а, Шёрнеран а, эскаран тобанех лаьцна.
Атлантикан океанаца йолу чӀагӀонаш ларъйархоша а, Норвегехь эскарш а, Эгейн хӀордан гӀайренаш тӀера гарнизонаш а, Даймахкана генахь тӀом беш, муьтӀахьалла а, низам а лардеш, германер салтичун сий лардеш хилла.
Цундела, буьйса йуккъе йаьлча дуьйна, массо а фронташкахь герз тийна дисира. Гросс-адмиралан омрица вермахто сацийра хӀинца маьӀна доцу тӀом. Иштта чекхбелира 6 шо гергга турпалаллин тӀом. Цо вайна баккхий толамаш баьхна, амма хала эшамаш а баьхна. Эххар а немецкин вермахто сий деш дӀайелира мостагӀчун ницкъашца инзаре лакхара хиларна. Немцой салтичо, шен дуйна тешаме а волуш, шен халкъан дуьхьа чаккхенга кхаччалц ша дӀа а луш, кхочушдира бӀешерашкахь цкъа а дицлур доцу хӀума. Тыл шен ницкъаца тӀаьххьара мӀаьрго кхаччалц гӀортор йира цунна, уггаре а даккхий зенаш а ловш. Фронтан а, тӀехьара а шатайпа кхиамаш шайн тӀаьххьара мах хадор карор бу историн тӀаьхьарчу нийсонан кхел йан.
МостагӀчунна а харцдан йиш йац немцойн эскархоша лаьттахь а, хи тӀехь а, хӀаваэхь а сийлахьчу гӀуллакхашна а, сагӀанашна а шен ларам бар. Цундела хӀора тӀемалочун йиш йу хьанал а, дозаллица а шен герз дӀа а дитина, вайн историн уггаре а халачу хӀокху сахьташкахь майра а, тешна а вайн халкъан даима дахарехь къахьега верза.
Оцу сахьтехь вермахто сий до шен беллачу эскархойн дагалецамаш. Веллачо вай декхаре до Даймахкана бехкам боцуш тешаме хилар, муьтӀахь хилар, низам хилар, дуккха а чевнех цӀий а Ӏенош.
Дуьхьалонан тӀаьххьара кхерчаш
Капитуляцин хенахь немцойн карахь йара цхьа могӀа чӀагӀонаш Францин Атлантикан бердашца (Дюнкерк а, Ла-Рошель а, Лорьен а), Гернси а, Джерси а, цхьа могӀа кхин а гӀайренаш, Германин къилбаседан дакъа, Йуккъера Европехь территори (Къилбаседа Германин дакъа а, Австри а, Чехословаки а), тӀайш Данцигера малхбалехьа Пуцигер-Нерунг ӀиндагӀехь (Вислин ӀиндагӀ) а, Курландехь (Латвин ССР территори тӀехь), грекийн архипелаган гӀайренаш, Дани а, дукхаха йолу Норвегин а, Голландин хӀордан йистера территорийн цхьа дакъа а. Йуккъера Европехь долу немцойн эскарш, советан фронтана дуьхьал лаьтташ, дӀадала омра кхочуш ца дира, малхбузехьа йухадовла долийра, ингалс-американ оккупацин зоне дехьадовла лууш.
ХӀутоссург беттан 10-чу дийнахь советан эскарша дӀалаьцна гӀалица цхьаьна Пуцигер-Нерунган тӀехь чӀаба а, ткъа хӀутоссург беттан 11-чу дийнахь Курланди шен Ӏуналлехь йира. ХӀутоссург беттан 14-чу дийнахь де тӀекхачале Йуккъерчу Европехь малхбузехьа йухадоьдучу немцойн эскаршна тӀаьхьабовлар чекхделира. 9-чу дийнера 14-чу дийне кхаччалц хӀутоссург беттан массо а фронташкахь Советан эскарша йийсаре лаьцна 1 миллион 230 эзар сов немцойн салти а, эпсарш а, 101 инарла а. 15-чу майх Советски информацин бюро дӀакхайкхийра массо а фронташкахь йийсархош тӀеэцар чекхдаьлла аьлла[7].
Дездеран истори
Толаман де хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь даздар йукъадаьккхира ССРС Лакхарчу Советан Президиуман 1945 шеран хӀутоссург беттан 8-чу дийнахь арадаьллачу Указаца, цу тӀехь билгалдаьккхина и де белхан доцу де лара деза[8].
1945 шеран хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь
ХӀутоссург беттан 9-чу дийнахь Ӏуьйранна Лакхарчу коьртачу командующис (И. В. Сталина) 369 номер йолу омра делира[9]:
ОМРА
Лаккхара коьрта командующис ЦӀен эскаран эскаршна тӀехь а,
ТӀеман хӀордан флотага а.
1945-чу шеран хӀутоссург беттан 8-чу дийнахь Берлинехь немцойн Лакхарчу командованин векалша куьг йаздира немцойн герзахойн ницкъаш бехкам боцуш дӀалуш хиларан актана.
Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом, Советан халкъо фашистийн тӀелатархошна дуьхьал толамца чекхбаьлла, Германи йуьззина эшийна.
Накъостий ЦӀечу Эскаран салтий а, краснофлотцаш а, сержанташ а,старшинаш а, эскаран а, флотан а эпсарш, инарлаш, адмиралаш, маршалаш, ас декъалбо шу Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом толамца чекхбаккхарца.
Германина тӀехь буьззина толам баккхар дагалоцуш тахана, хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь, Толаман дийнахь, 22 сахьт даьлча вайн Даймехкан коьртачу столице Москвас, Даймехкан цӀарах, эзар тоьпан ткъе итт тоьпан тоьпашца салам ло оцу къегина толам баьккхинчу ЦӀен Эскаран майрачу эскаршна а, кеманашна а, ТӀеман-ХӀордан флотан дакъошна а.
Вайн Даймехкан маршонехьа, маршонехьа лаьттинчу тӀемашкахь кхелхинчу турпалхойн гуттаренна а сийлалла! Дукха йехийла толам баьккхина ЦӀен Эскар а, Теман-ХӀордан Флот а!
Советан пачхьалкхан Лаккхара коьрта командующи Маршал И. Сталин
1945 шо хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь
Цул сов, оцу дийнахь арадаьлла ССРС-н Лакхарчу Советан Президиуман «Мидал кхолларх лаьцна цӀе йолу указ» 1941-1945-чу шерашкахь Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь Германина тӀехь толам баккхарна.
1945-чу шеран хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь хилла дуьххьарлера даздар дӀадирзира йоккхачу салютаца. Иза советан нехан иэсехь йеххачу хенахь йисира. Германина тӀехь толам баккхар даздарехь чаккхенан аккорд йара Толаман парад, иза хилира 1945 шеран асаран беттан 24-чу дийнахь.
1945 шарера 1964 шаре кхаччалц хилла даздарш
1945—1947 шерашкахь Толаман де белхан доцу де дара[1], амма ССРС Лакхара Советан Президиуман 1947 шеран гӀуран беттан 23-чу дийнахь динчу омраца мукъа де дӀадаьккхира: Толаман ден метта Керла шо белхан доцу де дира[10]. 17 шо даьлча бен, хӀинцале а Брежневн заманахь, 1965 шеран юбилейн шарахь, Толаман де йуха а белхан де ца хилира[11][12].
ХӀинца йевзаш йолу дезчу дийнан атрибуташ цхьана дийнахь гучу ца йевлла. Масала, тӀом дӀабирзинчул тӀаьхьа хьалхарчу 20 шарахь цхьа парад бен ца хилира Толаман сий деш — 1945 шеран асаран беттан 24-чу дийнахь. Оцу 20 шарахь даздарийн барамаш дозаделла бара, доккхачу декъанна, салютаца, амма йерриг пачхьалкхо, дӀабаханчу тӀеман ветеранашца цхьаьна, билгалдаьккхира Толаман де[13].
Сталинан а, Хрущёвн а, заманахь дезде даздарехь «сценарий» цхьаъ йара: центран газеташкахь зорбане йохура даздарийн редакцеш, гала-суьйренаш йора, ССРС массо а йаккхийчу гӀаланашкахь 30 тоьпан салют лора. Хрущевн заманахь хилла башхаллаш йара йа Сталин а, йа тӀаьххьарчу тӀеман баьчча а, цаьрца дуккхаъчаьрца Хрущёв воьжна, хестош ца хилар[13].
Къаьсттина, Толаман хьалхара шо кхачар, 1955 шеран хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь, могӀарера белхан де дара, тӀеман парад йоцуш, мехкан гӀаланашкахь церемониальни гуламаш дӀахьош белахь а. Иштта билгалдаккха мегар ду майданашкахь а, паркашкахь а концерташ а, массо а йукъараллин даздарш а. Цул сов, Москох а, Союзни республикашкарчу коьртачу гӀаланашкахь а, турпалхойн гӀаланашкахь а 30 тоьпийн залпах салют йира[14].
1958 шарахь дуьйна ССРС цхьана а къоман дезчу дийнахь ЦӀен майданна тӀехула авиапарадаш ца йора[15].
1965 шарера 1991 шаре кхаччалц хилла даздарш
Советан Ӏедал долчу хенахь 1965, 1975, 1985 шерашкахь юбилейн шерашкахь ЦӀечу майданахь хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь Толаман де даздора.
Толаман де хилира шолгӀа уггаре а мехала къоман дезде (Сийлахь-йоккхачу Октябрьски социалистически революцин кхачар дӀадаьлча) Германи эшийна 20 шо кхаьчначу дийнахь бен. Брежневс баккхий хийцамаш бира Толаман де даздаран ламастехь, уьш тахана а лардеш ду[13]:
- ЦӀен майданахь тӀеман парад хилира, Кремлан цӀийнехь тӀеэцар хилира;
- Толаман де йуха а белхан доцу де хилла дӀахӀоьттина.
1965 шеран хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь хилира Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь толам баккхарна лерина шолгӀа парад[14].
ХӀетахь дуьйна даздарийн барам алсамбаьлла. 1967-чу шеран Толаман дийнахь Брежневс шен лаамехь дакъалецира «Вевзаш воцчу салтичун каш» мемориалан комплекс схьайоьллуш. 1975 шеран хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь хиллачу юбилейн барамашна йукъахь дара Ленинан мавзолейна а, Вевзаш воцчу салтичун кашна а тӀехь венок дӀахӀоттор (35 минот) а, 13:00 сахьт даьлча ЦӀен майданахь хилира Москох кегийрхойн церемониальни демонстраци (45 минотехь)[16] а, 15:00 — дездеран тӀелацар, 18:50 — тийналлин минот а, ткъа 21:00 — синкъераман салют а[13].
Цул совнаха, шовзткъалгӀачу шерашкахь дуьйна ССРС-н дуккха а гӀаланашкахь дӀайахьа йолийра хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь хьалхара тӀеман парадаш. Оцу дийнахь тӀеман дакъош а, тӀеман училищаш а, гӀаланийн урамашкахула тӀеман мемориалашна йа дӀакхелхинчу эскархойн хӀолламашна тӀе лелара, цигахь дӀахьора митингаш а, зезагаш дӀахӀиттор а[17].
1985 шеран хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь кхоалгӀа парад хилира (Толаман 40 шо кхачарца)[18]. ЙоьалгӀа парад хилира 1990 шеран хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь, леийна Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман тӀеман техника[18].
Вай хенан даздар Россехь
ССРС йоьхначул тӀаьхьа хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь тӀеман парадаш ца хилира ЦӀен майданахь юбилейн шо кхаччалц 1995. Цул тӀаьхьа Москохь ши парад хилира: ЦӀен майданахь (гӀаш) а, Поклонная гу тӀехь (эскарийн а, тӀеман техникан а дакъалоцуш). ХӀетахь дуьйна ЦӀечу майданахь хӀора шарахь дӀахьош йу парадаш, амма йуьхьанца тӀеман гӀирс а боцуш.
ХӀутоссург беттан 9-чу дийнахь, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом чекхбаьлла де, Россин тӀеман сийлаллин денойх цхьаъ ду[19].
1997 шарахь дуьйна мехкан урхалхоша парад тӀеэца Мавзолей тӀе хьаладовлар сацийна, иза дан долийна Мавзолейна хьалха хӀоттийначу ханна лехамашна тӀера.
2005-чу шарахь дуьйна Ленинан мавзолей парадаш дӀахьочу хенахь фанерех йина кечъйина йу, цу фонехь хӀетахь дуьйна мехкан куьйгалло парадаш дӀахьош йу. Кху шарахь Москох хиллачу парадехь дакъалоцуш бара лаккхара даржашкахь болу арахьара хьеший, шайна йукъахь Ӏамеркан президент Буш Джордж а, Францин президент Ширак Жак а, КНР-н президент Ху Цзиньтао а, Италин премьер-министр Берлускони Сильвио а волуш, иштта Германин канцлер Шредер Герхард а.
2006-чу шарахь Россин Федерацин президентан указца «ТӀеман сийлаллин гӀала» аьлла сийлахь цӀе кхоьллина.
2007-чу шарахь дуьйна Георгийски ленташ шуьйра лелайо даздаршкахь къоман барт хиларан а, даздарийн а, дагалецаман а, ветеранаш лараран билгало санна а[20].
2008-чу шарахь дуьйна йуха а дӀахьош йу и парад, тӀеман техника, шайна йукъахь тӀеман авиаци а йолуш, дакъа а лоцуш.
2010-чу шарахь Москох дӀайаьхьначу парадехь дакъалаьцна Россин бертахойн Гитлерна дуьхьал йолчу коалицерчу: Францин а, Англин а, Ӏамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн а, Полшин а эскарш. Кху шарахь Россин 72 гӀалахь цхьана хенахь дӀайаьхьира Толаман парад.
Толаман ден сий деш даздарийн дуьйладеларш а хуьлу массо а турпалхойн гӀаланашкахь, тӀеман округашкахь, Россин а, СНГ-н пачхьалкхийн а, цхьа могӀа йаккхийчу гӀаланашкахь. Оцу дийнахь ламастехь ма-хиллара, фронтовикашна дуьхьалкхета, вевзаш воцчу салтичун коша тӀе венок дӀайуьллу, сийлаллин а, тӀеман доьналлин а хӀолламаш бо, синкъераман салюташ йетта.
2012-чу шарахь Томскехь дуьххьара дӀайаьхьира «Лийрйоцу полк» цӀе йолу барам, цигахь дакъалацархоша колоннехь марш а йина, тӀом биначу шайн дайша: дай-нанойн а, дедайн а, деден-ненан а суьрташ леладора[21]. 2013 шарахь дуьйна и ламаст даьржина йерриг Россехь а, цул арахьа а, хӀора шарахь цо чулоцу алсамйовлуш йолу гӀаланаш а, пачхьалкхаш а[22]. 2015 шарахь цу бараме 12 миллион гергга стаг дакъалецира йерриг а Россин дӀайаьхьначу маршонехь[23]. Йеккъа цхьана Москох цу барамехь дакъалоцуш вара 500 эзар декъашхо , шайна йукъахь Россин президент В. В. Путин санна[24].
Толаман парад Москох
- 1995 шо – Толаман 50 шо кхачар. Поклонная гу тӀехь мемориалан комплекс а, маршал Г. К. Жуков Манежни майданахь схьайиллина. Ветеранийн парад ЦӀечу майданахь, Поклонная гу тӀехь тӀеман техника.
- 2000 шо – Толаман 55 шо кхачар. ТӀаьххьара ветеранийн парад хилира ЦӀечу майданахь.
- 2005 – Толаман 60 шо кхачар. Парад шина декъах лаьтташ йара: историн а, кхузаманан а. Парадан кульминаци йара 2600 ветеран цхьа тонна ах тонна мах болчу машенашца чекхвалар. «Георгийски лента» акци йолайалар.
- 2008 шо – Толаман 63 шо кхачар. Парад йоьдуш, кхузаманан Россин исторехь дуьххьара лелайора ЦӀен майданахь хала тӀеман техника[25].
- 2009 шо – Толаман 64 шо кхачар[26].
- 2010 шо – Толаман 65 шо кхачар. Парадехь дакъалецира 11335 Россин Герзан ницкъийн эскархочо, иштта 13 кхечу пачхьалкхашкара а, 161 тӀеман техникан дакъа а, 127 кеманаш а, вертолёташ а[27].
- 2011 шо – Толаман 66 шо кхачар. РФ герзан ницкъийн персонал йоцург, парадехь дакъалоцуш йара 106 бронетехниканан дакъа[28].
- 2012 шо – Толаман 67 шо кхачар. Парадехь дакъалоцуш вара 14 эзар эскархо а, тӀеман техника а, кеманаш а[29].
- 2013 шо – Толаман 68 шо кхачар. Деза дийнахь дуьйладерехь дакъалоцуш вара 11 эзар тӀеман белхахо, дуккха а тӀеман техника, ткъа иштта 68 кема а, вертолёт а[30].
- 2014 шо – Толаман 69 шо кхачар. Верриг а тӀеман парадех дакъалоцуш вара 11 эзар эскархо, 151 тӀеман текхан дакъа, 69 кема а, вертолёт а[31].
- 2015 шо – Толаман 70 шо кхачар. ЦӀен майданах хиллачу парадех дакъалоцуш вара 15 эзар сов эскархо, 194 дакъа латтан тӀеман техника, шайна йуккъехь тӀаьхьакхъйара «Армата» танк а, 143 кема а, вертолёт а йолуш[32].
- 2016 шо – Толаман 71 шо кхачар. Парадехь дакъалоцуш вара 10000 гергга стаг а, 130 тӀеман техникан дакъа а[33].
- 2017 шо – Толаман 72 шо кхачар. Парадехь дакъалоцуш вара 10000 сов стаг а, 114 техника а, шайна йукъахь «Тайфун-К» а, «Тайфун-М» а бронемашинаш а йолуш[34].
- 2018 шо – Толаман 73 шо кхачар. 13 эзар сов стаг а, тӀеман техникан 150 масал а марш йира ЦӀечу майданехула. 75 кема а, вертолёт а лелара хӀаваэхула. Парадехь дуьххьара гайтира «Терминатор» тӀеман машен а, «Уран» роботаш а, «Катран» а, «Корсар» а, беспилотникаш а[35].
- 2019 шо – Толаман 74 шо кхачар. Парадехь дакъалоцуш вара 13 эзар стаг а, 130 дакъа тӀеман техника а. Технически инновацешна йукъахь йара Aurus машенаш, ткъа иштта дукха хан йоццуш тӀеэцна АК-12 автоматаш; Москох Толаман парадан хӀаваан-десантан дакъа йукъахдаьккхира хенан хьелаш бахьана долуш[36].
- 2020 шо – Толаман 75 шо кхачар. ХӀутоссург беттан 9-чу дийнахь COVID-19 эпидеми бахьана долуш парадан хӀаваан-десантан дакъа бен ца хилира, дисина мероприятеш дӀатеттира асаран беттан 24-чу дийнахь, парадехь дакъалецира 14000 сов эскархо, 200 сов тӀеман техникан дакъано, 75 кемано а, вертолёто а[37].
- 2021 шо – Толаман 76 шо кхачар. Москох ЦӀен майданахь хиллачу парадехь дакъалоцуш вара 12 эзар эскархо а, эпсар а, 191 тӀеман машен а, 76 кема а, вертолёт а[38].
- 2022 шо – Толам баьккхина 77 шо кхачар. ЦӀен майданахь хиллачу парадехь дакъалецира 11 эзар эскархочо а, 131 дакъа кхузаманан герзан а, тӀеман техникан а[39].
- 2023 шо — Толаман де 78 шо кхачар. 8 эзар стаг вара парадехь дакъалоцуш. ТӀеман техника йукъахь йара чкъургаш йолу тӀеман машенаш а, масала, «Тайфун» а, «Тигр» а, «БМП-2М» а, ткъа иштта тайп-тайпана ракетийн системаш, масала: «С-400» а, «Искандер-М» а, «Ярс» а, ткъа иштта Т-34-85 танкаш. Кеманаш дакъалоцуш дацара.
- 2024 шо – Толам баьккхина 77 шо кхачар. Парадехь дакъалоцуш вара 9 эзар эскархо а, 61 тӀеман техника а. Исторехь дуьххьара ло диллинчу хенахь дӀайаьхьира Толаман денна лерина парад.
- 2025 шо – Толам баьккхина 78 шо кхачар. Парадехь дакъалоцуш вара 11 500 сов эскархо, шайна йукъахь 1500 сов Украинехь тӀеман операцеш хилла ветеранаш а болуш. ГӀашлойн колоннан декъашхо санна, ЦӀен майданна тӀехула дӀайахара 55 парадан дакъа, шайна йукъахь 13 кхечу пачхьалкхашкара берш а болуш. Украинехь дӀайаьхьначу лерринчу тӀеман операцехь дакъалаьцначарна йукъахь вара 20 Россин Турпалхо а, 44 Георгий орденан лауреат а, 54 Доьналлин орденан лауреат а. Толаман денна леринчу парадехь дуьххьара дакъалецира пилот воцчу кеманийн (БПЛА) колонна.
Символика
ССРС-хь хиллачу Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь толам баккхаран коьрта билгалонаш йара Даима йолу цӀе, турпалхойн гӀаланашкахь мемориалаш, Даймехкан тӀеман орден а, гвардейн лента а, цӀен гвоздика а, салтичун седа болу пилотка, кхин а. ТӀаьхьо цунах дӀакхетта РФ дӀахьош йолу «Георгиевски лента» кампани а, цуьнан эквивалент СНГ-н кхечу пачхьалкхашкахь дӀахьош йолу кампани а.
ССРС хиллачу пачхьалкхашкахь дездерш
Толаман де даздеш а, белхан доцу де ду йерриг аьлча санна СНГ-н территори тӀехь: Азербайджанехь а, Эрмалойчоь а, Беларусехь а, Кхазакхстанехь а, ГӀиргӀазойчоь а, Молдовехь а, Россехь а , Таджикистанехь а, Туркменехь[40][41] а, Узбекистанехь а, Грузехь а, цхьана декъехь къобалйина Абхази[42], Къилба ХӀирийчоь[43] къобал ца йина Приднестровье. ХӀора шарахь, Россотрудничествон векалаллаша гӀо а деш, Толаман денна лерина даздарш дӀахьо махкал арахьа. ХӀора шарахь цу денна лерина мероприятеш дӀахьо дуьненан тайп-тайпанчу маьӀӀехь. Балтикерчу мехкашкахь а, Украинехь а йукъахдаьккхина йа тӀаьхьатеттина оцу деношкахь леррина даздарш[44][45].
Азербайджан
Азербайджанехь къаьсттина тидам тӀебохуьйту хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь а, Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман ветеранашна а. Азербайджанан президентан Алиев Гейдаран сацамца, 1994 шарахь дуьйна Азербайджанехь хӀора шарахь Толаман де санна билгалдоккхуш ду хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь, иза белхан доцу де ду. Ламастехь ма-хиллара, хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь Азербайджанан президент Алиев Ильхам цхьаьнакхетар хуьлу тӀеман ветеранашца шозза Советан пачхьалкхан Турпалхочун Асланов Хазин коша тӀехь лаьттачу хӀолламехь, хӀолламна зезагаш ло[46], Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь кхелхинчу Азербайджанера массо а эскархойн иэс сийлахь до[47][48][49].
2016-чу шарахь дуьйна хӀора шарахь Бакох дӀахьош йу Азербайджанан казакийн йукъаралло гӀо а деш вовшахтоьхна «Лийрйоцу полк» цӀе йолу мероприяти. Мероприяти йоьдуш декъашхой гулло Бакохан Наримановн кӀоштахь лаьттачу Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь беллачу паргӀатбаьхначу эскархойн массо а кошан мемориалехь, зезагаш а дохку, фашизмна тӀехь толам баккхарехь шайн синош дӀаделлачу турпалхойн иэс сийлахь до[46][50][51].
Эрмалойчоь
Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман турпалхойн а, зе хиллачеран а иэс хьакхалуш доцуш дуьсу кхузаманан Эрмалойчохь, ткъа Толаман де «шен маьӀна лардина, эрмалойн халкъ турпалаллин а, дендаран а, де санна»[52].
Толаман де тӀекхачале хӀора шарахь йаккхийчу гӀаланашкахь дӀахьо «Георгиевски лента» цӀе йолу патриотически акци[53][54][55]. 2016 шарахь дуьйна «Лийр йоцу полк Эрмалойчоьнан» йукъараллин патриотан организацино хӀора шарахь дӀахьо «Лийр йоцу полк» а, «Иэсийн некъ» а барамаш Ереванехь а, Гюмрехь а[56][57][58]. 2020-чу шарахь иштта йолийна онлайн-акци «Сан турпалхочун дийцар», цу тӀехь махкарчу хӀора вахархочун аьтто бу тӀамехь дакъалаьцначу шен гергарчу стагах лаьцна дийца[59].
Шен рогӀехь, эрмалойн Ӏедалан лакхарчу даржхоша чӀагӀдо нацистийн Германица къийсам латторехь советан халкъан коьрта дакъа историн иэс мехала хилар, иза галдаккха гӀертарх лардо[52].
Узбекистан
1999 шарахь дуьйна хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь Узбекистанехь билгалдоккху къоман дезде санна — Дагалецаман а, сийлаллин а де[60].
Украина
1991-чу шарера 2015-чу шаре кхаччалц Украинехь Толаман де леррина билгалдаьккхира «Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь толаман де» аьлла[61]. Амма 2015-чу шеран оханан беттан 9-чу дийнахь Украинин Лакхарчу Радано тӀеийцира «1939-1945-чу шерашкахь хиллачу ШолгӀачу Дуьненан тӀамехь нацизмна тӀехь толам баккхар дахдарх» низам, хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь цу низамна куьйгаш йаздира президенто, ткъа хӀутоссург беттан 21-чу дийнахь иза болх бан доладелла[62].
Леррина даздеш ду Дагалецаман а, маслаӀатан а де (хӀутоссург бутт 9-гӀа де) а, Дуьненан ШолгӀа тӀамехь нацизмна тӀехь толам баккхаран де а (хӀутоссург бутт 9-гӀа де)[63][64]. Иштта, 2015 шарахь дуьйна Украинехь дихкина советан символаш, пачхьалкхан декоммунизацин декъехь[65], шайна йукъахь Толаман байракх а болуш[66].
Деза де хийцаделлехь а, шен классикан кепехь Толаман де официалехь доцуш даздеш ду. Къаьсттина, 2017 шарахь Украинин цхьа могӀа регионан центрашкахь дӀайаьхьира «Лийр йоцу полк» маршонаш, уьш чекхйевлира церан декъашхошна а, националистийн вовшахтохараллашна векалшна а йукъахь тасадаларшца. 2018 шарахь оцу акцин гурашкахь марш дӀайахьарца цхьаьна Киевехь дов а хилира. Цул сов, Украинехь Толаман де даздар билгалдаьккхира дихкина символаш лелорна лецаршца (йоллучу пачхьалкхехь лаьцна 14 стаг).
2023 шарахь дуьйна хӀутоссург беттан 9-гӀа дийнахь даздеш долу Дуьненан ШолгӀачу тӀамехь (1939—1945) нацизм дагалецаман а, толам баккхаран а де леррина деза де ду. ХӀутоссург беттан 9-гӀа де ду Европан де, иза лерина ду континентехь барт хиларна а, машарна а[67].
ССРС хиллачу пачхьалкхашна арахьа дездерш
Исраил. Исраило а даздо Толаман де[68]. Оцу пачхьалкхехь хӀутоссург беттан 9-гӀа де къоман дезде хилира 2000 шарахь Дуьненан ШолгӀа тӀеман ветеранех а, гонах дийна бисинарш а хьокъехь низам тӀеэцар бахьана долуш; и дезде шайца деана ССРС-ра репатрианташа (иза йохале а, йохале а), пачхьалкхан тӀегӀанехь Толаман де даздарехь аьтто баьлла[69]. Даздарийн парадаш дӀахьо Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман ветеранаш дакъалоцуш, Германи эшорехь церан инзаре доккха дакъа цу сохьта ца хилла, амма Исраилан пачхьалкхо къобалдина[69][прим. 1]. 2017-чу шеран мангалан беттан Исраилан парламенто леррина низам тӀеийцира нацистийн Германина тӀехь толам баккхаран де хӀутоссург беттан 9-гӀа дийнахь даздеш[70][71].
Серби. ХӀутоссург беттан 9-гӀа дийнахьпачхьалкхан дезде ду мукъа де ду махкахь.
ФРГ. Германехь леррина билгалдоккху хӀутоссург беттан 8-гӀа де Маршонан де санна. И де къоман деза де дацахь а, дукхахьолахь йерриг пачхьалкхехь тайп-тайпана дагалецаман барамаш дӀахьо, къаьсттина горгачу юбилейшкахь. Цул совнаха, кху беттан 9-чу дийнахь Берлинерчу Трептоверан паркехь мемориалан барамаш дӀахьо, тӀемало-маьршаваьккхинчун хӀолламна хьалха зезагаш дуьллу, вовшахтуху йукъараллин даздарш, цу йукъахь уггар хьалха дакъалоцу оьрсийн мотт буьйцучу бахархоша[72].
Йоккха Британи. 2007-чу шарахь дуьйна хӀора шарахь Лондонехь (Йоккха Британехь) Толаман де даздарш дӀахьош ду. Цигахь тидам тӀебохуьйтуш бу Британино доккха дакъа лаьцначу Къилбаседанан колоннашна. Даздар дӀахьо хӀутоссург беттан 8-чу дийнахь, лаьтта церемонех «Белфаст» крейсер тӀехь (Темзан къилбаседа бердаца дӀахӀоттийна музей), цигахь дакъалоцуш бу Британин а, Россин а ветеранаш, Британин паччахьан доьзалан декъашхой, Россин а, Британин а дипломаташа. 2012 шарахь дуьйна даздар шордина Паччахьан филармонин оркестран йиллина спектакльца, декхаре йукъайаьккхина Чайковский Пётран 1812 шеран увертюра, цуьнца цхьаьна крейсеран тоьпан залпаца цхьана.
Болгарехь. 1945-чу шарера 1989-чу шаре кхаччалц Болгарин Халкъан Республикано хӀора шарахь даздора Толаман де. 1989 шеран лахьанан беттан 10-чу дийнахь дӀайаьллачул тӀаьхьа Толаман де дӀадаьккхира махкахь официалан дезачу денойн тептарера[73]. Амма русофилийн организацешна а, аьтто-политикан партешна а, кхиъна керстан динан а, славянийн а ша-шех кхетам болчу наха а декъашхой болчу болгараша хӀора шарахь даздо Толаман де. 2005-чу шарахь дуьйна Толаман де даздеш болчу болгархоша лелош йу символан Георгийски ленташ[74].
Словаки. Словакехь пачхьалкхан тӀегӀанехь лаккхара мах хадабо Дуьненан ШолгӀа тӀом боьдуш Чехословаки а, Малхбален Европа а мукъайаккхарехь ЦӀен Эскаран ролан. 63 эзар советан эскархочо шайн синош дӀаделла Словаки маьршайаккхархьама. Нацизмна тӀехь толам баккхаран де махкахь къоман дезде ду, иза билгалдоккху хӀутоссург беттан 8-чу дийнахь, оцу дийнахь президент а, премьер-министр а ламастехь тӀеман мемориалашка воьду, маьрша баьхначу эскархойн хӀолламашна тӀе зезагаш дӀахӀиттадо. Халкъан вевзаш волчу Словакин политико, дуккхаза а премьер-министр хиллачу Фико Роберта шен йукъараллин къамелашкахь доккха дакъа лоцу Словаки маьрша йаьккхинчу нехан иэс чӀагӀдарехь[75].
Толаман денна лерина совгӀаташ
ССРС
Орден «Толам»
Мидал «Берлин схьайаккхарна»
Мидал «Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь Германина тӀехь толам баккхарна 1941-1945 шерашкахь»
Юбилейни мидал «Ткъо шо кхачарна Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь толам баккхаран 1941-1945 шерашкахь»
Синан значок «25 шо толам баьккхин Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь»
Юбилейни мидал «Ткъе итт шо кхачарна толам баьккхина Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь 1941-1945 шерашкахь»
Юбилейни мидал «Шовзткъа шо толам баьккхина Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь 1941-1945 шерашкахь»
Болгари
Мидал «Даймехкан тӀом 1944-1945 шераш»
Мидал «Антифашистийн къийсамехь дакъалацарна»
Мидал «30 шо толам баьккхина фашистийн Германина тӀехь»
Мидал «40 шо толам баьккхина фашизмна тӀехь»
Югослави
Партизанийн дагалацаман знак 1941 шарахь дуьйна
Мидал «30 шо толам баьккхин фашизмна тӀехь»
Мидал «Фашизмана Ӏожалла – халкъана маршо»
Росси
Мидал «50 шо толам баьккхина Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь 1941–1945 шерашкахь»
Мидал «55 шо толам баьккхина Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь 1941–1945 шерашкахь»
Мидал «60 шо толам баьккхина Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь 1941–1945 шерашкахь»
Мидал «65 шо толам баьккхина Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь 1941–1945 шерашкахь»
Мидал «70 шотолам баьккхина Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь 1941–1945 шерашкахь»
Азербайджан
Мидал «75 шо толам баьккхинчу Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь 1941–1945 шерашкахь»
Белорусси
Мидал «60 шо кхачар мукъайаьккхина Беларусь Республика немецкин фашистийн тӀелатархойх»
Мидал «65 шо кхачар мукъайаьккхина Беларусь Республика немецкин фашистийн тӀелатархойх»
Мидал «70 шо кхачар мукъайаьккхина Беларусь Республика немецкин фашистийн тӀелатархойх»
Мидал «75 шо кхачар мукъайаьккхина Беларусь Республика немецкин фашистийн тӀелатархойх»
Мидал «75 шо толам баьккхина Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь 1941–1945 шерашкахь»
Украина
Дагалецаман знак «50 шо кхаьчна Украина маьрша йаьккхина»
Юбилейни мидал «60 шо кхачар Украина фашистийн тӀелатархойх мукъайаьккхина»
Мидал «70 шо кхаьчна Украина фашистийн тӀелатархойх мукъайаьккхина»
|Юбилейн мидал «70 шо толам баьккхина Нацизман тӀехь»
Богдан Хмельницкин орден
Казахстан
Мидал «60 шо толам баьккхина Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь 1941–1945 шерашкахь»
Мидал «65 шо толам баьккхина Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь 1941–1945 шерашкахь»
ЛНР
Юбилейни мидал «Толаман 70 шо»
Молдова
Республикан орден
Туркменистан
Юбилейни мидал «60 шо толам баьккхина Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь 1941–1945 шерашкахь»
Юбилейни мидал «75 шо толам баьккхина Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь 1941–1945 шерашкахь»
Исраил
Мидал «Нацизма дуьхьал»
Культурехь Толаман де
Музыка
- Толаман де (илли)
Телевидени
- «Толаман салют» (ССРС Йуккъера телевиденин 7 концертан программа (режиссёр Черкасов Виктор), 1983—1985 шераш);
- «ХӀутоссург бутт 9-гӀа де. Шен хьежамаш» (теле-альманах, 2008-2010).
Кино
- Толаман де (документалан фильм Лозницин Сергейн, 2018 шо)
Филетали
Толаман де Оьрсийн керстан динан килсехь
1945 шарахь шен Пасхин хаамехь Москохан а, Йерриг Русин а патриархо Алексей I-чо йаздина[76].
Пасхин хазахетар Денваларан Христовин леррина хӀинца цхьаьнакхетна ду, вайн майрачу эскарийн а, вайн бертахойн эскарийн а цхьаьнакхетначу ницкъаца вайн бӀаьргашна хьалха дӀатоьхначу немцойн фашизман харцонна а, боданна а тӀехь гергарчу хенахь бакъдолчун а, серлонан а толам баккхаран сирлачу сатийсамца.
Фашизман боданечу ницкъашна дуьхьало йан а, новкъарло йан а йиш йацара Дала леррина Христовина серлонна а, ницкъана а, ткъа Делан массо а ницкъ хилар гучуделира адаман дагахь лаьттачу ницкъана тӀехула.
Ӏибадат даран башхаллаш
Оханан беттан 26-чу дийнахь (хӀутоссург бутт 9-гӀа де), Толаман дийнахь, Оьрсийн керстан динан килсано дӀахьо белла эскархой дагалецамаш – билгалдаьккхина хан а йолуш, белларш леррина дагалоцуш цхьаъ бен доцу де. Литурги дӀайаьллачул тӀаьхьа килсашкахь дӀахьо дагалецаман Ӏадат, дӀакхелхинчу салташна[77]. Толаман дийнахь хӀора шарахь «Ийманна а, Даймахкана а, халкъана а дуьхьа шайн дахар дӀаделлачу салташна а, 1941-1945-чу шерашкахь хиллачу Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь гӀазотехь беллачу массо а нахана а» дагалецамаш кхоьллина Оьрсийн Керстан динан Килсан Архиерийски Соборано 1994-чу шарахь[78].
2010-чу шеран Толаман де тӀекхачале, Москохан а, Йерриг Русин а патриарха Кириллс декъалдира Оьрсийн керстан динан килсан массо а килсаш, «вайн халкъ инзаречу, леш волчу мостагӀчух, вайн Даймахкана исторехь ца бевзаш хиллачу кхерамах кӀелхьардаккхар дагалоцуш доӀанаш дӀадахьа» шен кху дийнахь. Патриарха оцу гӀуллакхна лерина доӀа хӀоттийра, оьрсийн эскаро Наполеонна тӀехь толам баккхаран сий деш йаздина Москохрчу сийлахьчу Филаретан доӀа бух а эцна[79].
Мах хадорш хилчунна
Толаман тема кхидӀа а дӀахьош, патриарха Кирилла кхайкхам бира, иза «Делан лаамца дакъалоцуш хилла» хилар дагахь латторе, ткъа тӀом, цо дийцарехь, Везачу Делера зер ду, иза дохкодовларца тӀеэца дезаш ду[79].
Ткъа цунна жоп луш, Дело тамашийна хӀуманаш дийр ду, Москох кӀелхьара а йаьккхина, вайн мохк а, йерриг Европа а кӀелхьарайаккхаран тамашийна хӀума санна. — Интерфакс. Толаман денна леррина доӀа йаздина патриарха Кириллас[79].
Патриарх Кирилла дийцарехь, Москохан Филаретан заманахь (аьлча а, XIX бӀешарахь) Оьрсийн килсо тӀеоьцура Наполеонан эскарна тӀелатар, дерриге а къоман «къиношна таӀзар» санна. Цо дагалоьцура, нийсса шо хьалха (аьлча а, 2009-чу шарахь) ша кхайкхам бина хилар, халачу кхелехь, иштта адамийн къинош бахьана долуш хиллачул тӀаьхьа, Толам халкъана Делан къинхетам санна тӀеэца беза аьлла, ткъа цу минотехь ша «цецваьлла хиларх» мукӀарло дира, светски прессан реакцех[79].
Амма, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом халкъан къиношна «Делан пурба» хилла бохуш, мах хадорш хьалха а гайтина. Къаьсттина, архимандрит Кирилл (Павлов), 1990-гӀа шераш йуккъе дахча, «боккха инзаре Даймехкан тӀом, хьаха, Делан пурбанан тӀаьхье йара» Дела воцуш ваха гӀертарна, дин дерриге а дӀадаккха а, буьззина атеизм дӀахӀотто а[80][81].
Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀамехь «Толаман де» терминан истори
Оьрсийн литературехь «Толаман де» боху дош дуьххьара лелор гучуделира Москвахь тӀом боьдуш, ЦӀен Эскаро дуьххьара сацам болуш контрнаступлени йолийна кӀира даьлча. 1941 шеран гӀуран беттан 12-чу дийнахь йаздархочун Эренбург Илья «Толаман кхоллам» цӀе йолчу «Московский Железнодорожник» газетехь зорбане йаьккхинчу, болат автомагистралаш тӀехь белхалошна лерина йолчу статья тӀехь аьлла, къаьсттина[82][83].
«ЦӀерпошташ – мехкан цӀий чухула лела харапхенаш йу: снарядаш а бепиг а, бомбанаш а мехкадаьтта а. Вайн аьчканекъан белхалоша шаьш майра тӀемалой хилар гайтира. Летчикашца а, танкисташца а, артиллеристашца а, хӀордахошца а, цхьаьна дерриг а до цара Толаман дуьхьа. Суна Брянскехь гира цӀерпоштнекъан белхахоша цӀергахь болх муха бо. Бомбанаш йеттара, амма майрачу наха тийна-таьӀна тӀеман гӀирсашца долу вагонаш дӀасакъаьстира... Толаман де тӀекхаьчча, уггаре а хьалха аьчканекъан белхахой дагалоьцур бу вайн салтий...» [82][84]
Литература
"Здесь был в день Победы...": надписи советских солдат на стенах Рейхстага, 1945: [фотоальбом] / фот. П. А. Киселева; сост.: Президентская б-ка им. Б. Н. Ельцина. — 2010. — 103 цв. фот.- Дунаев, Виктор Александрович (1936-). Великая Отечественная. Предвестники победы: [сборник] / Виктор Дунаев. — Санкт-Петербург, 2010. −368 с.: ил
- Лица нашей Победы: сборник статей о родных и близких, сделавших все для Победы в годы Второй Мировой войны / Краевое государственное бюджетное общеобразовательное учреждение Хабаровского края Центр психолого-педагогической, медицинской и социальной помощи. — Хабаровск, 2017. −64 с.: ил., портр.
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 8 мая 1945 г. «Об объявлении 9 мая праздником победы». ТӀекхочу дата: 2020 шеран 11 май. Архивйина 2019 шеран 17 июлехь
- ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 26 апреля 1965 г. «Об объявлении 9 мая нерабочим днём». www.base.garant.ru. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 21 август.
- ↑ 1 2 Россия и СССР в войнах XX века. Потери вооружённых сил. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 10 апрель.
- ↑ «За Берлин» в Учительской газете. ТӀекхочу дата: 2014. Архивйина 2008 шеран 3 майхь
- ↑ Также существуют альтернативные версии того, кто же на самом деле водрузил советский флаг над рейхстагом. См. подробнее Штурм Рейхстага.
- ↑ Солдат эфира Интервью А. Шереля с Н. Левитаном. Московский Комсомолец. (2.10.2004).
- ↑ Сводка Совинформбюро за 15 мая 1945 года. ТӀекхочу дата: 2008 шеран 8 май. Архивйина 2007 шеран 24 августехь
- ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 8 мая 1945 г. «Об объявлении 9 мая праздником победы». ТӀекхочу дата: 2015 шеран 10 апрель. Архивйина 2012 шеран 18 январехь
- ↑ Татьяна Воронцова. Юбилеи Победы Архиван копи 2015 шеран 21 майхь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Проект «Уроки истории. XX век», 26 мая 2009 г.
- ↑ 70-летие Великой Победы. Дата обращения: 5 майхь 2026.
- ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 26 апреля 1965 г. № 3478-VI «Об объявлении 9 мая нерабочим днём». ТӀекхочу дата: 2016 шеран 7 май. Архивйина 2015 шеран 23 ноябрехь
- ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 26 апреля 1965 г. № 3479-VI «О признании утратившей силу статьи 1 Указа Президиума Верховного Совета СССР от 23 декабря 1947 г.» ТӀекхочу дата: 2015 шеран 16 май. Архивйина 2015 шеран 22 майхь
- ↑ 1 2 3 4 Денис Бабиченко. Эти дни Победы. Итоги, № 19/465 (2005 шеран 10 май). ТӀекхочу дата: 2011 шеран 17 март.
- ↑ 1 2 История парадов Победы на Красной площади — Биографии и справки — ТАСС. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 8 январь. Архивйина 2021 шеран 10 январехь
- ↑ История парадов Победы на Красной площади — Биографии и справки — ТАСС. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 8 январь. Архивйина 2021 шеран 10 январехь
- ↑ «Этот День Победы»: когда 9 мая стало выходным и как отмечали праздник в СССР и России — ТАСС. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 13 май. Архивйина 2021 шеран 13 майхь
- ↑ Денис Бабиченко. Эти дни Победы. Итоги, № 19/465 (2005 шеран 10 май). ТӀекхочу дата: 2011 шеран 17 март. Архивйина 2019 шеран 19 декабрехь
- ↑ 1 2 История парадов Победы на Красной площади — Биографии и справки — ТАСС. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 8 январь. Архивйина 2021 шеран 10 январехь
- ↑ Федеральный закон от 13 марта 1995 г. № 32-ФЗ «О днях воинской славы и памятных датах России». Kremlin.ru. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 9 февраль. Архивйина 2021 шеран 26 ноябрехь
- ↑ «Георгиевская ленточка»: история акции, РИА Новости (2007, 24 апрель). Дата обращения: 9 майхь 2024.
- ↑ Бессмертный полк. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 10 апрель. Архивйина 2015 шеран 16 апрелехь
- ↑ Акция «Бессмертный полк» пройдёт 9 мая в 800 городах 12 стран мира Архиван копи 2015 шеран 6 апрелехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // «РИА Новости», 2 апреля 2015 г.
- ↑ В шествии «Бессмертного полка» участвовали 12 миллионов россиян(оьр.), РИА Новости (20150509T2224). Дата обращения: 5 майхь 2026.
- ↑ Путин с портретом отца-фронтовика присоединился к шествию «Бессмертного полка» Архиван копи 2015 шеран 11 майхь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // ТАСС, 9 мая.
- ↑ Военный парад в честь 63-й годовщины Победы в Великой Отечественной войне. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 2 май. Архивйина 2022 шеран 2 майхь
- ↑ Военный парад на Красной площади. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 2 май. Архивйина 2022 шеран 2 майхь
- ↑ На Красной площади состоялся парад в честь 65-й годовщины Великой Победы. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 2 май. Архивйина 2022 шеран 2 майхь
- ↑ Военный парад на Красной площади. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 2 май. Архивйина 2022 шеран 2 майхь
- ↑ Военный парад в честь 67-й годовщины Великой Победы. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 2 май. Архивйина 2022 шеран 2 майхь
- ↑ Военный парад в честь 68-й годовщины Великой Победы. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 2 май. Архивйина 2022 шеран 2 майхь
- ↑ Парад Победы на Красной площади. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 2 май. Архивйина 2022 шеран 2 майхь
- ↑ Парад в честь 70-летия Великой Победы. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 2 май. Архивйина 2022 шеран 2 майхь
- ↑ Военный парад на Красной площади. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 2 май. Архивйина 2022 шеран 2 майхь
- ↑ Военный парад на Красной площади. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 2 май. Архивйина 2022 шеран 2 майхь
- ↑ Военный парад на Красной площади. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 2 май. Архивйина 2022 шеран 2 майхь
- ↑ Парад Победы — 2019. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 2 май. Архивйина 2021 шеран 9 майхь
- ↑ Парад в честь 75-летия Великой Победы. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 2 май. Архивйина 2022 шеран 8 апрелехь
- ↑ Чем запомнился Парад Победы 2021 года. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 2 май. Архивйина 2021 шеран 31 декабрехь
- ↑ Парад военной техники и авиации 9 мая // www.kp.ru. — 2022. Архивйина 2022 шеран 19 майхь.
- ↑ Национальные праздники - «Туркменистан: золотой век». web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 май.
- ↑ В Туркменистане утверждён новый перечень праздничных и памятных дат - Новости Туркменистана. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 май.
- ↑ Государственные праздники Республики Абхазия. ТӀекхочу дата: 2014. Кху чуьра архивйина оригиналан 2012 шеран 18 мартехь
- ↑ В Южной Осетии утверждён календарь праздничных дней и памятных дат. ТӀекхочу дата: 2014. Архивйина 2012 шеран 30 ноябрехь
- ↑ День Победы в странах бывшего СССР. Досье. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 29 апрель.
- ↑ В ряде стран постсоветского пространства проходят торжества по случаю 80-й годовщины Победы, Anadolu. Дата обращения: 29 апрелехь 2026.
- ↑ 1 2 В России и Азербайджане отмечают 76-ю годовщину Победы в Великой Отечественной войне. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 10 май. Архивйина 2021 шеран 18 июнехь
- ↑ Ильхам Алиев и Мехрибан Алиева посетили могилу Ази Асланова. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 10 май. Архивйина 2022 шеран 10 майхь
- ↑ Ильхам Алиев и Мехрибан Алиева посетили могилу Ази Асланова. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 10 май. Архивйина 2022 шеран 10 майхь
- ↑ Ильхам Алиев посетил могилу Ази Асланова. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 10 май. Архивйина 2022 шеран 10 майхь
- ↑ Победа объединяет: акция «Бессмертный полк» прошла в Баку. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 10 май. Архивйина 2022 шеран 10 майхь
- ↑ Мы их помним, значит, они живут вечно: как в Баку отметили День Победы — фото. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 10 май. Архивйина 2022 шеран 10 майхь
- ↑ 1 2 Енокян А.В. Историческая память о Великой Отечественной войне в Армении // Постсоветские исследования. — 2020. — Т. 3, № 5. — С. 403—408. Архивйина 2022 шеран 19 февралехь.
- ↑ В Ереване стартовала акция "Георгиевская ленточка", РИА Новости (28.04.2019). Архивировано 28 апрелехь 2022 года. Дата обращения: 11 майхь 2022.
- ↑ В Армении прошла акция «Георгиевская ленточка» с участием военнослужащих ЮВО и юнармейцев, МО России (06.05.2019).
- ↑ В Ереване дан старт акции «Георгиевская ленточка», Армянский музей Москвы (01.09.2021).
- ↑ К шествию «Бессмертный полк» в Ереване присоединился и президент Армении Армен Саркисян, panorama.am (09.05.2018). Архивировано 26 мартехь 2022 года. Дата обращения: 10 майхь 2022.
- ↑ Бессмертный полк Армении пройдет по Еревану в четвёртый раз, rusarminfo.ru (09.04.2019). Архивировано 12 апрелехь 2021 года. Дата обращения: 21 апрелехь 2022.
- ↑ Безмолвная акция «Бессмертный полк» прошла в Ереване // https://ru.armeniasputnik.am/. — 2022. — 9 майхь. Архивйина 2022 шеран 19 майхь.
- ↑ «Бессмертный Полк Армении» запускает онлайн акцию «История моего героя», newsarmenia.am (22.04.2020). Архивировано 10 майхь 2022 года. Дата обращения: 21 апрелехь 2022.
- ↑ maksad. День Памяти и Почестей в Узбекистане – как он возник(бил-боцу.). Новости Узбекистана сегодня: nuz.uz (2022 шеран 8 май). ТӀекхочу дата: 2023 шеран 8 апрель.
- ↑ Текст закона. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 20 август. Архивйина 2016 шеран 24 мартехь
- ↑ Текст закона. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 20 август. Архивйина 2016 шеран 24 мартехь
- ↑ Закон України «Про увічнення перемоги над нацизмом у Другій світовій війні 1939—1945 років» // Голос України: газета Верховної Ради України. — 2015. — 20 травня (№ 87).
- ↑ В Украине отменили «Великую Отечественную войну» Архиван копи 2015 шеран 15 апрелехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // «Вести-Репортёр», 9 апреля 2015 г.
- ↑ Порошенко велел отказаться от понятия «Великая Отечественная война»(оьр.), Взгляд.РУ. Дата обращения: 5 майхь 2026.
- ↑ День без Победы Как Киев борется с праздником 9 Мая(оьр.), Lenta.RU. Дата обращения: 5 майхь 2026.
- ↑ Mail', Редакция 'ВФокусе. Парад Победы: в каких странах СНГ отказались от 9 мая, ВФокусе Mail (2025, 9 май). Дата обращения: 29 апрелехь 2026.
- ↑ В Израиле отмечают День Победы Архиван копи 2015 шеран 18 майхь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // «Первый канал», официальный сайт, 9 мая 2012, среда, 09:22.
- ↑ 1 2 Эла Котлер. (Израиль)Израиль отмечает День Победы над нацистской Германией Архиван копи 2015 шеран 18 майхь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Международное французское радио, 9 мая 2013 г.
- ↑ Парламент Израиля утвердил празднование Дня Победы 9 мая Архиван копи 2018 шеран 29 мартехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ(оьр.)
- ↑ Закон о Дне победы над нацистской Германией (2017) Архиван копи 2018 шеран 9 майхь дуьйна Интернетан архив#Проекташ(жуьгт.)
- ↑ Gedenken am «Tag des Sieges» — Tausende Menschen am Ehrenmal in Treptow Архиван копи 2016 шеран 2 ноябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ(нем.)
- ↑ Росица Младенова. 9 МАЙ- ДЕН НА ПОБЕДАТА, ДЕН НА ПОЧИТ КЪМ ЗАГИНАЛИТЕ ЗА ОТЕЧЕСТВОТО (болг.). Национальное движение «Русофилы» (Болгария) (2014 шеран 12 май). ТӀекхочу дата: 2015 шеран 15 октябрь. Архивйина 2014 шеран 20 июлехь
- ↑ Мирослав Ганчев. Георгиевска лента – символ на Победата (болг.). Национальное движение «Русофилы» (Болгария) (2015 шеран 4 май). ТӀекхочу дата: 2015 шеран 15 октябрь. Архивйина 2016 шеран 4 мартехь
- ↑ Росица Младенова. 9 МАЙ- ДЕН НА ПОБЕДАТА, ДЕН НА ПОЧИТ КЪМ ЗАГИНАЛИТЕ ЗА ОТЕЧЕСТВОТО (болг.). Национальное движение «Русофилы» (Болгария) (2014 шеран 12 май). ТӀекхочу дата: 2015 шеран 15 октябрь. Архивйина 2014 шеран 20 июлехь
- ↑ Божиею милостию смиренный Алексий, Патриарх Московский и всея Руси преосвященным архипастырям, пастырям и верным чадам Православной Русской церкви // «Журнал Московской Патриархии». — 1945. — № 5, май.
- ↑ Родительские субботы(оьр.), Православный журнал «Фома» (11 мартехь 2026). Дата обращения: 5 майхь 2026.
- ↑ Месяцеслов, 26 апреля по старому стилю / 9 мая по новому стилю Архиван копи 2015 шеран 18 майхь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Русская Православная Церковь. Православный календарь на 2016 год.
- ↑ 1 2 3 4 Патриарх Кирилл написал специальную молитву для Дня Победы Архиван копи 2015 шеран 18 майхь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Интерфакс, новости, 6 мая 2010 года, 12:42.
- ↑ 1 2 Проповеди схиархимандрита Кирилла (Павлова) Архиван копи 2015 шеран 3 апрелехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // «Азбука веры», портал.
- ↑ 1 2 Архимандрит Кирилл (Павлов). Проповеди Архиван копи 2011 шеран 24 июлехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Православие и современность. Информационно-аналитический портал Саратовской епархии Русской Православной Церкви.
- ↑ 1 2 Харланович И. В. Они везли победу на запад! // Евразия Вести. — 2005. — IV. Апрель. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 1 апрель. Архивйина 2019 шеран 1 апрелехь
- ↑ Провидение Эренбурга. Гудок (2019 шеран 8 май). ТӀекхочу дата: 2019 шеран 8 май.
- ↑ Московская железная дорога: 55 лет движения вперёд / Под ред. В. В. Мягкова. — М., 2014. — С. 19—20.
Билгалдахарш
- Комментарнш
- ↑ В частности, министр абсорбции Израиля Софа Ландвер в 2013 году отметила: «сейчас впервые в Израиле осознали, что без той роли, которую эти люди сыграли в разгроме гитлеровской Германии, не было бы, наверное, и нашего еврейского государства» (см. цитируемый источник Архиван копи 2015 шеран 18 майхь дуьйна Интернетан архив#Проекташ)
- Хьосташ
Хьажоргаш
- Официальный сайт празднования 70-летия Победы. www.may9.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 май.
- Государственные архивы, хранящие фотодокументы о Великой Отечественной войне. www.victory.rusarchives.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 май.
Кхин дӀа темана тӀехь
| ТӀеман сийлаллин денош |
| ||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Дагалецаме хан |
| ||||||||||||||||||||
| Толаман парадаш |
| ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Юбилейш | |||||||||
| Акцеш а, проекташ а |
| ||||||||
| Культурехь толаман де | |||||||||
| Кхидерг | |||||||||