Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Германи

Дехар «ФРГ» хьажийна йу кхузе; «Малхбузен Германех лаьцна» см. Федеративан Республика Германи (1949—1990).

Герма́ни[10] (нем. Deutschland [ˈdɔʏtʃlant] (i)), йуьззина официалан цӀе — Федерати́ван Респу́блика Герма́ни (нем. Bundesrepublik Deutschland; аббр. ФРГ, нем. BRD)[11] — Йуккъера Европера пачхьалкх, коьрта шахьар — Берлин[12]. Мехкан майда — 357 592 км²[13]. Бахархойн барам 2019 шеран 30 сентябрехь — 83,15 млн стаг. Йоккху 19-гӀа меттиг дуьненахь бахархойн барамца (1-ра меттиг ЕБ), Росси а, Туркойчоь а лаьрчи 3-гӀа Европехь) а, 62-гӀа меттиг дуьненахь (8-гӀа Европехь).

Германи, 357 588 км² майда йолуш, 4-гӀа пачхьалкх ю Европин Бертан Франци, Испани, Швеци пачхьалкхашна тӀаьхьа.[14].

Официалан мотт — немцойн. Ахча — евро. Интермашин къоман домен — .de[15].

Германи — дуккху къаьмнаш долу пачхьалкх шуьйра этнооьздангаллин, динан, расин, къоман дукха кепашца.

Германи йу декъахо Европин барт а, ОЭСР а кхоьллинчех цхьа пачхьалкх, ВКъКх декъахо, «Йоккха ворхӀанна» йукъайоьду.

Пачхьалкхан дӀахӀоттаран кепца федеративан пачхьалкх йу цуьна йукъахь йу 16 административан-территорин дакъош — федералан латтанаш (Бавари а, Баден-Вюртемберг а, Берлин а, Бранденбург а, Бремен а, Гамбург а, Гессен а, Мекленбург-Хьалха Померани а, Лаха Саксони а, Рейнланд-Пфальц а, Саар а, Саксони а, Саксони-Анхальт а, Къилбаседа Рейн-Вестфали а, Тюринги а, Шлезвиг-Гольштейн а). Пачхьалкхан урхалин кеп йу — парламентан республика.

Европин бертан йуккъехь йу, Германин гонахьа бу Балтийн а, Къилбаседа а хӀордаш. Дозанаш ду Даница къилбаседехьа, Польшца а, Чехица малхбалехьа, Австрица а, Швейцариа къилбехьа, Францица а, Люксембургца а, Бельгица а, Нидерландашца а малхбузехьа.

Мехкан этимологи

undefined

Нохчийн цӀе «Германи» схьайолу латинах Germania, иза хьала йоьду I бӀешеран антикаллан сочиненешка, кхолладелла этнонимах «германхой» (лат. Germanus). Дуьххьара цӀе лелийна Юлий Цезара «Галлийн тӀамех лаьцна тептаршкахь» Рейн дехьа дехачу тайпанашна. Ша дешан, хетарехь, латинийн орамаш дац, схьадолу кельтийн gair дешах («лулахо»)[16].

Пачхьалкхан Немцойн цӀе — Deutschland (схьайаьлла герм. хьалх. мотт Þeudiskaz). Deutsch (схьадаьлла герм. хьалх. мотт Þeodisk) йуьхьанца цуьнан маьӀна дара «халкъаца йукъаметтиг йерг», кхетадора хьалхарчу рогӀехь мотт санна[17]. Land дешан маьӀна «латта, мохк» ду. ХӀинца йазйо мехкан цӀеран кеп лелайо XV бӀешарахь дуьйна[18].

«Немцой» боху этноним, «немой» («мотт ца хуу») бохучу дашах схьайаьлла й. Цундела Киевн Русехь цара Оьрсийн мотт ца хууш йа ледара хууш болчу массо а кхечу къаьмнех болчу нахе кхойкхура, цундела дукхахдолчу декъана вист ца хуьлуш Ӏара.[19].

Топонимах Германи цӀе тиллина астероид (241) Германи, иза дӀайиллина 1884 шарахь немцойн астрономо К. Лютера[20] а, химин дакъалг германий муьран таблицин дакъалг, иза карийна 1886 шарахь немцойн химикан К. Винклерна[21].

Географи

Коьрта йаззам: Германин географи

Лаьтта Европин йуккъехь. Бердаш дашадо Балтика а, Къилбаседа хӀордаша. Доза ду Даница къибаседехь, Польшица а, Чехица а малхбалехь, Австрица а, Швейцарица а къилбехахь, Францица, Люксембургца, Бельгица, Нидерландашца малхбузехь[14][22].

Рельеф
undefined

Германин къилбаседа дакъа — Шенан оьмарехь (Къилбаседа Германин лоха аре) кхоллаелла лоха аре йу. Уггар лахара меттиг йу Нойендорф-Захсенбанде Шлезвиг-Гольштейнехь (хӀордан тӀегӀанал 3,54 м лахахь). Германин Къилбаседа дакъа Шенан оьмарехь кхоллайелла чутаьӀна аре (Къилбаседа-Германин аре). Уггаре лахара меттиг — Шлезвиг-Гольштейнера Нойендорф-Заксенбанде (3,54 м хӀордан тӀегӀанал лахахь). Къилбаседа-Германин аренан тӀехоьно Ӏалашйина шенан оьмаран лараш — лоха моренан раьгӀний зӀенашна. Аренан малхбузен дакъа дӀалоцу уьшалан чутаьӀна меттигаш — маршаш, уьш хилла экъа охьатаӀарца. Мехкан йуккъерачу декъехь къилбехьара аренах кхета хьаннаш йолу ламанан кӀажош, къилбехьа дуьйлало Альпаш. Уггаре лекха меттиг Германин махкахь — Баварин лам Цугшпитце (2962 метр)[14][23][24].

Ӏаьмнаш а, эркаш а
Коьрта йаззам: Германин эркаш

Ӏаьмнаш а, хиш а 2 % сов пачхьалкхан майданах лаьтта. Германин Мехкан тӀехула лела дуккха а эркаш, царах уггар даккхийнаш ду: Рейн, Дунай, Эльба, Везер, Одер. Царех уггар деха ду Рейн, цо мехкан къилба-малхбузехь Германин а, Францин а доза кхуллу.[14]. Эркаш вовшахтоьхна ду татолаш, уггар гӀарадаьлла татол ду Киль, цо вовшахтуху Балтикин, Къилбаседа хӀордаш. Киль-татол дӀадолало Килан бухатаКилан-Бухтехь, чекхдолу Эльба эрк чудоьдучу меттехь.[25]. Германин уггаре боккха Ӏам — Боденан бу, цубнан майда 540 км², ткъа кӀоргалла 250 м.[26]

Истори

Коьрта йаззам: Германин истори

Дуьххьара шира германхой хьахийна ширчу грекийн а, румхойн а белхашкахь. Уггаре хьалха хьахийначех цхьаъ ду 98 шо. Иза йаздина руман историко Тацита (лат. Tacitus). ХӀинцалерачу Германин берриг мохк Эльбан малхбале (славянийн Лаба) X бӀешо кхаччалц дӀалаьцна йара славянийн тайпанаша[27]. (уллера хьажа: полабийн славянаш). XII—XIV бӀешерашкахь и латташ доьд-доьдуш йукъадахара тайп-тайпанчу немцойн пачхьалкхийн кхолламашна, оцу хенахь хӀоттаман дакъа Сийлахь-Йоккха Руман Империн. Хан мел йолу меттигерачу славянашна массарна а санна ассимиляци йира немцоша. И процесс йахйелира Йуккъера бӀешерийн чеккхенгара, керла зама йолаяллалц, ткъа меттигашкахь, тӀеххьарчу, хӀинца а йуьззина ассимиляци йанза долчу славянийн къоман — лужичахойн, хӀинци а йоьдуш йу.

Руман импери йоьхначул тӀаьхьа Малхбузан Европехь кхоллайелира Франкийн пачхьалкх, цул тӀаьхьа кхо бӀе шо даьлча, Карл Сийлахь-Воккха волуш, империи хилира (800 шо). Карлан империс дӀалацнера хӀинцалерачу цхьа могӀа пачхьалкхийн мехкаш, царна йукъахь Германи а. Амма Карлан импери дукха ца лаьттира — оцу императоран кӀента бераш йийкъира иза шайна йукъахь, кхоллайелира кхоъ пачхьалла — Малхбуза-Франкийн (тӀаьхьа Франци), Малхбале-Франкийн (тӀаьхьа Германи), Йуккъера паччахьалла (сихха йекъайелира Италин, Провансан, Лотарингин).

Германин пачхьалкх кхолларан ламаст хилла терахь ду 962 шеран 2 февраль: оцу дийнахь малхбаленфранкийн паччахьан Оттон I-чун таж а тиллина Румехь, Сийлахь-Йоккха Руман Империн император хилира; и импери лаьттара мехкийн (нем. Land) конфедерацех, хӀоранна а дара шен эскар, арахоьцура шайн ахча. Сийлахь-Йоккха Руман Импери коьртехь лаьттара император, иза хоржура курфюрстийн кхеташоно, мехкийн векалийн меже йара, — Рейхстаг (нем. Reichstag). ХӀора а махкехь йара сословин монархи ландтаг (нем. Landtag).

Иштта хьал лаьттира 1806 шо кхаччалц, Наполеон I-чун Ӏаткъамца йохийра Сийлахь-Йоккха Руман Импери, ткъа цуьнан император волавелира Австрийн императоран дарж лело. Немцойн пачхьалкхийн барм хаъал охьабелира, кхоьллира Рейнан Союз, иза а йара иштта маьршачу мехкех лаьттачу конфедераци. Рейнан бертан коьртехь лаьттира Федералан Президент (иза вара Французийн Император) а, шеш долу мехкийн меже — Бундестаг (нем. Bundestag) а.

Пачхьалкхан дӀахӀоттам

Бакъонийн система

Суьрташ

Рейхстаг, немцойн парламентан резиденци, Бундестаг Германи
Федеральни канцлеран ведомство (Берлинехь)
Берлин
Майн-тӀера-Франкфурт

Административан йекъайалар

Коьрта йаззам: Германин административан йекъайалар

хьажа иштта Германин латтанаш

Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg

Германи йу — федеративан хӀоттам болу пачхьалкх; цуна йукъайогӀуш йу 16 цхьаттера бакъонаш йолу регионаш — латтанаш (land)

Латта Коьрта гӀала Латтан немцойн маттахь цӀе Коьрта гӀалин немцойн маттахь цӀе
1. Баден-Вуьртемберг Штутгарт Baden-Württemberg Stuttgart
2. Маьрша латта Бавари Муьнхен Freistaat Bayern München
3. Берлин Берлин Berlin Berlin
4. Бранденбург Потсдам Brandenburg Potsdam
5. Маьрша ганзейн гӀала Бремен Бремен Freie Hansestadt Bremen Bremen
6. Маьрша ганзейн гӀала Гамбург Гамбург Freie und Hansestadt Hamburg Hamburg
7. Гессен Висбаден Hessen Wiesbaden
8. Мекленбург-Хьалхара Померани Шверин Mecklenburg-Vorpommern Schwerin
9. Лаха Саксони Ганновер Niedersachsen Hannover
10. Къилбаседа Рейн-Вестфали Дуьссельдорф Nordrhein-Westfalen Düsseldorf
11. Рейнланд-Пфальц Майнц Rheinland-Pfalz Mainz
12. Саар Саарбруьккен Saarland Saarbrücken
13. Саксони (латта) Дрезден Freistaat Sachsen Dresden
14. Саксони-Анхальт Магдебург Sachsen-Anhalt Magdeburg
15. Шлезвиг-Гольштейн Киль Schleswig-Holstein Kiel
16. Маьрша латта Туьринги Эрфурт Freistaat Thüringen Erfurt

Ӏиданаш

Германехь пачхьалкхан а, килсан а Ӏидаша ду. Цхьадолу деза денош йерриг а пачхьалкхехь мукъа денош ду, вуьйш цхьайолчу федералан штаташкахь, регионашкахь бен ца хуьлу, ур-атталла цхьана билгалчу гӀалахь бен ца хуьлу (Augsburger Friedensfest)[28].

Ӏиданаш

Цхьадолу Ӏиданаш мукъа денош дац.

Нохчийн цӀе Меттигера цӀе Терахь BW BY BE BB HB HH HE MV NI NW RP SL SN ST SH TH
Керла шо Neujahr 1 январехь X X X X X X X X X X X X X X X X
Дела вар Heilige Drei Könige 6 январь X X X
Шовкъе пӀераска Karfreitag лелаш долу

апрель

X X X X X X X X X X X X X X X X
Пасха Ostern лелаш долу X X X X X X X X X X X X X X X X
Хьалхара Май Tag der Arbeit 1 май X X X X X X X X X X X X X X X X
Ӏийса пайхамар хьалаваккхар Christi Himmelfahrt лелаш долу

май

X X X X X X X X X X X X X X X X
Сийлахь Син де Pfingstmontag лелаш долу X X X X X X X X X X X X X X X X
Ӏийса пайхамаран ДегӀан а, ЦӀийн а Ӏиданаш Fronleichnam лелаш долу X X X X X X 1) 2)
Аугсбурган машар Augsburger Friedensfest 8 августехь 3)
Марйаман кхиар Mariä Himmelfahrt 15 августехь 5) X
Цхьаалин де Tag der Deutschen Einheit 3 октябрехь X X X X X X X X X X X X X X X X
Реформацин де Reformationstag 31 октябрехь X X X X X
Безачу нехан де Allerheiligen 1 ноябрехь X X X X X
Дохко валаран а, дуӀа даран а де Buß- und Bettag лелаш долу 4)
Рождество 1-ра де 1. Weihnachtstag 25 декабрехь X X X X X X X X X X X X X X X X
Рождество 2-гӀа де 2. Weihnachtstag 26 декабрехь X X X X X X X X X X X X X X X X

Дукха дезденош еха истори йолуш ду, ширачу ламасташна а, динан дезчу деношна а бух тӀехь лаьтташ долу. Цхьа могӀа деза денош гойту рузманашкахь деза денош санна, цундела белхан денош доцуш. Немцойн йукъара деза денош ду Керла шо (1 январь); Пасха; Къинхьегаман де (1 май); Стигла хьалавалар; Троицин де; Немцойн цхьааллин де (3 октябрь); Сийлахь-Веза Николайн де (6 декабрь, Кеп:Ланг-деӀНиколаустаг); Рождество (25-26 декабрь)[29]. Цул сов, хӀора пачхьалкхан а, административан а цхьаьнакхетараллин бакъонаш йу меттигера деза денош билгалдаха, масала Розенмонтаг (Дюссельдорф, Кёльн, Майнц, Нюрнберг), Дела вар, Реформацин де, кхин а.

Спорт

Коьрта йаззам: Спорт Германехь
undefined

Физикин оьздангалла а, спорт а дика кхиъна ю Германехь. Германин Олимпийн спортан конфедерацино (DOSB) бинчу хаамца, Германехь 27 миллион гергга стаг ву тайп-тайпанчу спортан цхьаьнакхетараллин декъашхой, кхин а 12 миллион стаг ша-ша спортах ловзуш ву.[30].

Футболех ловзаран Германин гулйина команда дуьненахь уггаре а чӀогӀа а, кхиаме а тобанех цхьаъ йу: цуьнан йу 12 Дуьненан чемпионатан мидал (4 дашон а, 4 детин а, 4 борзанан а), 8 мидал Европин чемпионатан (3 дашон а, 3 детин а, 2 борзанан а), 2 мидал Конфедерацин Кедан (1 дашон а, 1 борзанан а)[30][31].

Иштта теннис чӀогӀа йевзаш ю Германехь. Оцу спортан немцойн векалийн Борис Бекеран а, Штеффи Графан а аьтто белира дуьненахь чӀогӀа гӀаравала. Иштта, Граф карарчу хенахь исторехь цхьаъ бен йоцу теннисхо йу Дашо Боккха гӀемца совгӀат дина. Цул сов, цо уггар йеххачу хенахь латтийра дуьненахь уггар чӀогӀа теннисхочун статус, 2000 шарахь иза къобалйира Германехь бӀешеран спортхо.[32].

Автоспорт кхин кӀезиг йевзаш йац Германехь. Немцойн гонщик а, Формула-1 къовсамхо а Шумахер Михаэль хилира дуьххьарлера ворхӀазза дуьненан чемпион, хӀинца а лоруш ву планетехь уггаре а гӀарабевллачу гонщикех цхьаъ ву.[33].

Биатлон а йу Германехь дика гӀарайаьлла. Оцу спортан кепехь Германин векал Магдалена Нойнер йу шозза Олимпийн чемпион, кхузза Дуьненан Кедан толамхо, дуьненахь цхьаъ бен йоцу шийттаза биатлонах Дуьненан чемпионref>Deutschlands Biathlon-Königin (нем.). Stiftung Deutsche Sporthilfe. ТӀекхочу дата: 2024 шеран 8 апрель.</ref>.

Галерей

Боннан университет
Суьренан Кёльн
Нойшванштайн гӀап-гӀала
Руман тӀай Трирехь
Шира тӀай Гейдельбергехь
Императоран термаш Трирехь
Хоэншвангау гӀап-гӀала
Цойгхаус Нюрнбергехь
Мюнхенера керла ратуша рождествон каникулаш йолчу хенахь
Саарбрюккенера сийлахь Людовиган килс
Регенсбурган килса
Нюрнбергера Сийлахь Лаврентий килс
концлагерехь Хинцерт кхелхинчеран иэс

Хьажа кхин а

Билгалдахарш

  1. ↑ (not translated to de), Heuss T., Schmid C. Artikel 20 (1) // Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland (нем.) // Bundesgesetzblatt / Hrsg.: Bundesministerium der Justiz — Bonn: Bundesanzeiger Verlag, 1949. — Vol. 1949, вип. 1. — S. 1—20.
  2. ↑ http://www.rfhwb.de/Docs/Februar%20April%202012/FRG%20-%20obschaya%20inf.%2014.04.12.pdf
  3. ↑ "„Die zentralen Worte daraus, „Einigkeit und Recht und Freiheit", waren zum offiziellen Wahlspruch der BRD erhoben worden." - Peter Ebenbauer, Christian Wessely und Reinhold Esterbaue: Religiöse Appelle und Parolen: Interdisziplinäre Analysen zu einer neuen Sprachform, Kohlhammer, 2008, S. 84 Online
  4. ↑ Атлас мира: Максимально подробная информация / Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов. — Москва: АСТ, 2017. — С. 18. — 96 с. — ISBN 978-5-17-10261-4.
  5. ↑ Zensus 2011: Bevölkerung am 9. Mai 2011. Retrieved 1 June 2013.
  6. ↑ Bruttoinlandsprodukt (BIP) nach Kaufkraftparität. ТӀекхочу дата: 2024 шеран 8 апрель.
  7. ↑ Цитатийн гӀалат: <ref> тег нийса йац; кху IMF тIетовжаран йоза йаздина дац
  8. ↑ Human Development Indices and Indicators (инг.). Программа развития ООН (2020). — Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 17 август. Архивйина 2020 шеран 15 декабрехь
  9. ↑ http://rammb.cira.colostate.edu/dev/hillger/driving-customs.htm
  10. ↑ Германия • Большая российская энциклопедия — электронная версия. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 11 ноябрь. Архивйина 2018 шеран 2 февралехь
  11. ↑ Макс Мангольд. Орфографический словарь немецкого языка Дуден. — 6-е изд. — 2005. — С. 271. — ISBN 978-3-411-04066-7.
  12. ↑ Deutscher Bundestag — Grundgesetz. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 14 январь. Архивйина 2021 шеран 17 январехь
  13. ↑ Statistisches Bundesamt (Destatis) — Länder und Regionen
  14. ↑ 1 2 3 4 Geografie und Klima. Tatsachen über Deutschland. ТӀекхочу дата: 2024 шеран 1 апрель.
  15. ↑ Германия. Центр гуманитарных технологий. ТӀекхочу дата: 2024 шеран 1 апрель.
  16. ↑ Этимологический словарь Дугласа Харпера (инг.). Douglas Harper. ТӀекхочу дата: 2024 шеран 1 апрель. Архивйина 2010 шеран 16 октябрехь
  17. ↑ Wilhelm Schmidt, «Geschichte der deutschen Sprache. Ein Lehrbuch für das gemanistische Studium.» 7., verbesserte Aufl., Stuttgart / Leipzig 1996, S. 80 f.
  18. ↑ Германия. Центр экономического анализа и экспертизы. ТӀекхочу дата: 2024 шеран 1 апрель.
  19. ↑ Немец. Грамота.ru. ТӀекхочу дата: 2024 шеран 1 апрель.
  20. ↑ Asteroid (нем.). Encyclopedia of Trivia (2011 шеран 19 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2024 шеран 1 апрель.
  21. ↑ Germanium. Chemie.de. ТӀекхочу дата: 2024 шеран 1 апрель.
  22. ↑ Германия. Большая российская энциклопедия (2023 шеран 31 август). ТӀекхочу дата: 2024 шеран 1 апрель.
  23. ↑ Diercke Drei. Universalatlas. — Westermann Bildungsmedien Verlag GmbH, 2009. — С. 55. — ISBN 978-3-14-100770-1.
  24. ↑ Geografie und Klima (нем.). deutschland.de (2018 шеран 18 январь). ТӀекхочу дата: 2024 шеран 1 апрель.
  25. ↑ Sönke Roever. Nord-Ostsee-Kanal: Ausführliche Anleitung für Sportboote/Yachten (нем.). Blauwasser.de (2024 шеран 31 март). ТӀекхочу дата: 2024 шеран 1 апрель.
  26. ↑ Die größten Seen (нем.). Seen.de. ТӀекхочу дата: 2024 шеран 1 апрель.
  27. ↑ Племена Средней и Северо-Восточной Европы (VI—I вв. до н. э.) Архивйина 2010-04-30 — Wayback Machine
  28. ↑ Gesetzliche Feiertage in Deutschland 2024 (нем.). Deutscher Gewerkschaftsbund (2024 шеран 3 январь). ТӀекхочу дата: 2024 шеран 8 апрель.
  29. ↑ Германия / ле Пти Фюте. Путеводитель. М.: Авангард, 2003. ISBN 5-86394-135-9
  30. ↑ 1 2 Цитатийн гӀалат: <ref> тег нийса йац; кху :27 тIетовжаран йоза йаздина дац
  31. ↑ Die besten Fußballclubs in Deutschland (нем.). Dein Stadtplan (2022 шеран 26 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2024 шеран 8 апрель.
  32. ↑ Steffi Graf und Boris Becker: als selbsternannte Aussenseiter den Tennisboom in Deutschland auslöste (нем.). Andreas Mies (2021 шеран март). ТӀекхочу дата: 2024 шеран 8 апрель.
  33. ↑ Philipp Briel. 7 der größten deutschen F1-Piloten aller Zeiten (нем.). Red Bull (2023 шеран 12 апрель). ТӀекхочу дата: 2024 шеран 8 апрель.

Литература

  • Германия // Восьмеричный путь — Германцы. — М. : Большая российская энциклопедия, 2006. — С. 686—748. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 6). — ISBN 5-85270-335-4.
  • Bernward Castorph. Die Ausbildung des römischen Königswahlrechtes. Studien zur Wirkungsgeschichte des Dekretale "Venerabilem". — Göttingen, 1978.
  • Karl-Friedrich Krieger. König, Reich und Reichsreform im Spätmittelalter (Enzyklopädie deutscher Geschichte 14). — München, 1992. ==

Хьажоргаш


Цитатийн гӀалат: Тобан «прим» йолуш йолу тегашца <ref> йогӀуш йолу тег <references group="прим"/> ца карийна

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш