Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Пасха

Па́сха (желт. πάσχα, ивр. פֶּסַח‎ [ˈpʲesəx]), Ӏийса пайхамаран денвалар (желт. Ἡ Ανάστασις τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ), Сирла Ӏийса пайхамаран денвалар — уггар шира а, коьрта а керстанан Ӏида. Иза лерина ду Ӏийса пайхамар денвар сийлахьчу дагалецамашна. Керста динехь Пасха кхетадо жуьгтийн Пасха Ӏида символан а, типологин а йухатидар санна, иза доьзна ду Мисарара Арадовларца[1][2][3].

2026 шарахь Пасха даздийр ду бекарг баттахь 30-гӀа дийнахь (оханан бутт 12-гӀа де) Малхбален Пасхин рузманца, ткъа оханан бутт 5-гӀа де Малхбузера Пасхин рузманца. Йерриг православин килсаш (Финляндин килс йоцург), иштта Коптски килсаша а лелайо малхбален пасхалиеш. Католикийн килс а, дукхах йолу протестантскийн конфессеш а ларйо малхбузера пасхалин рузманца. Эрмалойн апостолийн килсо шен бакъонаш лелайо Пасха хьесапдарехь, уьш дукха хьолахь (амма даима а дац) нисло Малхбузерачу бакъонашца[4].

Ӏидан истори

Керлачу кхачам боллуш бух ца ло, хьалхарчу керста нехан къаьсташ Пасхин Ӏида а, Ӏамал дар а хилла хиларх тешна чӀагӀдан. Дукха хьолахь, жуьгтийн керста наха кхидӀа а лардора жуьгтийн дезчу денойн ламасташ, цунна тоьшалла до векал апостол Павел Къудс-ГӀала зийарте вахарх а, цо жуьгтийн дино билгалдаьхна ламасташ кхочушдарх а лаьцна дийцарша.

Пасха Керла хь

Керлачу весетан тептаршкахь жуьгтийн Пасха Къудс-ГӀалахь коьрта динан хилам бу, цу дезчу денна гӀала зийарт дар жуьгтийн Ӏаламан гӀиллакх санна хетало (Лк 2:41-43; Ин 2:23; 11:55). Библин йаздинчу кехат тӀехь дуьйцу Мусан Пасхин дех а, цӀеношна тӀе цӀий хьакхарх а, хӀаллакдархочо хьалхара бер ца тохархьама (жуьктешка йаздина кехат 11:28). Синоптикан Инжилашкахь гойту Хьуламе суьйре Пасхин кхача (седер) санна.

Иоаннас дийцарехь, Песаха Ӏийса пайхамар хӀинцале а жӀарах дӀатоьхна хилла Суьйре долалуш. Ткъа тӀаьххьара даар хир ду цул хьалха де хьалха. Цу кепара, Синоптикан ламастехь, Пасхин кхачанна тӀаьхьадогӀу Пасха, ткъа Иоаннан ламастехь, иза кхетадо, гергадогӀучу Пасхин перспективехь. Дала леррина къобалвинчун Ӏожалла йусту Пасхин Ӏахар дайарца, хӀунда аьлча Ӏийсан пайхамар дегӀах лаьцна аьлла ду: «Цуьнан цхьа а даьӀахк кегйийр яц» (Инж. 19:36)[1]. Апостало Павел лелайо «Пасха» боху термин метафорически, сагӀина лерина Ӏахар хьахош, Дала леррина къобалвинчух «вайн Пасха» олу. Теза долчу бодан а, датор а, сурт кхиош, цо иза дузу килсан йукъараллин оьздангаллин цӀеналлаца, бакъдо къинош летийнарг ​​дӀаваккха дезар, керста йукъараллин дезалла а, нийсо а ларъйархьама (1 Кор. 5:1—8)[1].

Доникейски килсехь Пасха даздар

Амма дийца йиш йац I бӀешарахь леррина керста Пасхин де хиларх — йа шеран кӀирандийнех цхьаннан кепехь, йа билгалъйаьккхинчу ден кепехь — хьостанаш ца хилар бахьана долуш. Оццу хенахь апостол Павел а, векал Иоанн а вирзира ветхозаветан Пасхин суьрташна тӀе, ткъа II бӀешарахь керста авторша ма-дарра тидира ветхозаветан Пасхин Ӏийса пайхамаран динан хӀаллакьхиллар[5]. Иераполисерчу Аполлинарис йаздина 167 шо гергахь, «14-гӀа де» [нисан] бакъдолу Делан Пасха ду, цу чохь Пасхин Ӏахарийн меттиг дӀалоцуш ву Делан КӀанта, иза Ӏазап ловш ву, жӀарах дӀатоьхна ву, цуьнан агӀо Ӏуьрг доккхуш ву, Пасхин дийнахь дӀавоьллина ву[5]. В «Диалоге Трифонца жуьгтеца» Ӏазапхоца Иустин Философа старозаветан Пасха йух-йуха а доьзна ду Дала леррина къобалвинарг жӀарах дӀатохарца, ткъа автора шен жуьгтийн къамелхошна билгалдоккху, Дала леррина къобалвинарг нийсса Пасхачу хенахь дӀа а эцна, жӀарах дӀатоьхна хилар. Оццу автора, Пасхин Ӏахар билгалдоккху, Иеремин а, Исаиин а Ӏазап ловш волчу Мессин суьрташца, мессиан пайхамаралла Пхиа тептаран Пасхин низамца уьйр йолуш[3]. Диогнете йаздинчу кехат тӀехь, Дала леррина къобалвинчуьнца карадерзийначу хаарийн а, керлачу дахаран а хьал дуьйцу «Делан Пасха цкъа а ца соцу» аьлла[6].

Ветхозаветан Пасхин суртхӀотторан маьӀна къаьсттина детальца гучудолу Сардисерчу Мелитон «Пасхехь» цӀе йолчу произведенехь, иза жӀарах валарх а, Дала леррина къобалвинчун денваларх а лаьцна экспрессивни хьехам бу, шен кепехь Ӏамалехь кхочушдаран гимнна герга йу[2]. Мелитонан трактатан хьалхара дешнаш — «Жуьгтийн арадовларан Йоза дешна…» — бахьана ло теша, и произведени йеша мегар ду аьлла, Сардинин килсехь Пасхин ламастехь йешначу старозаветан дакъошна тӀетохар санна[2]. Иза гойту III—V бӀешерашкахь керста папирусаш тӀехь «Исход» тептар тӀера тексташ шуьйра йаржар а, дукха хьолахь литургин произведенешца цхьаьна[7]. Псевдо-Ипполитан «Сийлахьчу Пасхехь» хьехам а тера бу темаца а, цхьана барамехь стиланца а: шина а тексто гойту церан литургикан пайдаэцар. Иштта масийттазза хьахийна йу Причащенин къайле а. Цундела, II-гӀачу бӀешарахь дуьйна, хетарехь, Ӏамалан керста нехан Пасхин ламаст хилла, цу йукъахь хилла Евхаристи а, Арадовлар тептар тӀера йешар а[2][8].

Апокрифашкахь, Малхбузехь «Ӏийса-пайхамаран диалогаш» йа канонехь доцу «Апостолийн кехаташ» (лат. Epistula apostolorum) аьлла йевзаш йолчу, Дала леррина къобалвинчо омра до векалшна Шен Ӏожалла дагалецамаш дазбар, вуьшта аьлча, Пасха. Ӏамалан Ӏида гойту буьйсанан гӀуллакх санна, Ӏуьйранна агапе а йолуш, боргӀалаш эшар локхуш[9].

Керста Пасха даздар ламаст хилар, цуьнца цхьаьна леррина Пасхин гӀуллакх хилар, уггаре а дика гойту II бӀешарахь хиллачу Пасхин къовсамаша. Царех хьалхара хьалаиккхира 155 шарахь гергахь Римехь, Смирнан Поликарпа къийсамаш бира папаца Аникетца цхьа могӀа хаттаршна тӀехь, шайна йукъахь Пасхин де а долуш. Жимачу Азин ламастаца (Смирнехь а, Эфесехь а, римхойн Азин провинцин кхечу гӀаланашкахь а), Иоанн динан Ӏилманхо заманахь дуьйна, билгалдаьккхина Ӏийса-пайхамар жӀарах дӀатоьхна Ӏожалла дагалецамаш нисан беттан 14-чу нисахь, Пасхин дийнахь, цуьнца цхьаьна луьра марха кхабар а долуш. Риман керста наха лардеш ца хилла и тайпа Ӏадат[10][11]. Амма Виктор I-чун понтификатехь хӀинцале а массанхьа а, дукхахйолчу регионашкахь кӀирандийнахь даздора Пасха[11]. II-гӀа бӀешо чекхдолуш Азин провинцин епископаш, коьртехь Эфесан Поликрат а волуш, хӀинцале а кӀезиг бара, ткъа масех регионан векалша — ПиластӀинан а, Осроенан а, Грецин а, Галлин а, Риман а — гӀо дира кӀирандийнахь Пасха даздарна[11]. Жима Азин Ӏазап Ӏазап Римхойн Ӏазап Ӏазапца цхьаьнатоьхча, Дала леррина къобалвинчун Ӏазап дагалецамаш дӀабахара Пасхин кӀирандийнан хьалхара пӀераскан дийне, иза тоьшалла до «Апостолийн Дидаскали» тӀехь, III бӀешеран хӀоллам, цу тӀехь дуьйцу Пасхин Ӏадат а, цул хьалха хилла марха а[12].

Празднование Пасхи в церкви IV—V веков

Пасхин денца доьзна къийсамаш чекхбевлира Хьалхарчу Вселенски кхеташонехь, жуьгтийн Пасха дӀадаьлча, хьалхарчу беттан 14-чу дийнан беттан баттахь, иза даздан сацам барца[13].

IV бӀешо долалуш тайп-тайпанчу меттигерчу ламасташкахь Пасхин лелар лахделира хӀокху рогӀаллехь: Ширачу Весет йешарш а, Хих чекхдовлар а, Инжил дешар а, Евхаристи а[14][15]. Леррина Пасхин кӀирандийнахь Хих чекхвалар даран Ӏадат шуьйра тоьшалла до тайп-тайпанчу регионашкара хьостанашкахь. Римехь а, Миланехь а хих чекхдовлар Пасхин кӀирандийнахь бен ца дора[16][17].

Къаьсттина мехала хаамаш бо IV бӀешо чекхдолуш Дезачу махкахь хиллачу зияртхочо Эгерияс. Цо билгалдоккху, Къудс-ГӀалан Пасхин буьйсатакхар дукхахьолахь Малхбузерачу гӀиллакхца лелаш хилар, амма цхьа могӀа меттигера башхаллаш йолуш хилар. Килсехь стогарш латийна, цхьа могӀа йешарш диначул тӀаьхьа, Крещени йира, цул тӀаьхьа керла Крещени йина нах, даздарийн духарш а доьхна, дӀабигира Денваларе, вуьшта аьлча, Дезачу кошан ротонде, цигахь епископо царна тӀехула доӀа доьшура. Цул тӀаьхьа иза йухавеара Мартириуме, цигахь дӀайаьхьира буьйсатакхар, шен чаккхе хилира Евхаристин литургица а, Дезачу кошахь доцца гӀуллакх дарца а. Пасхин Ӏуьйранна йуха а Мартириумехь дӀайаьхьира Литурги, цул тӀаьхьа зийартхоша некъ бира Денваларан Ротонде. Иштта цо дуьйцу Сирлачу седмица дӀахьочу шуьйрачу Пасхин циклан гӀуллакхех лаьцна, цу йукъа йогӀура денна литурги ерриг гӀалин тайп-тайпанчу килсашкахь, цу заманна типа йоцуш. Цул сов, оцу бархӀ дийнахь, денна суьйранна Елеон тӀе хьаладовларш хилла, доӀанаш а деш, псалмопениш а деш, гӀала йухаберзаш[15]. Цу гӀуллакхашца йоьзна йолу, керла хих къайлахьа чекхбевллачарна лерина къамелийн цикл, хетарехь, Къудс-ГӀалан Кириллан йу[18].

undefined

V бӀешо йуккъе даьлча гергахь чекхъйаьллачу Къудс-ГӀалан Лекционарин эрмалойн матте гочдаро аьтто бо, Эгерин хаамаш тӀетоха а, къасто а. Оцу текстаца а догӀуш, Пасхин сбуьйсатакхар дӀадоладелира Денваларан ротондехь серло латторан ламастаца, цул тӀаьхьа коьртачу килсехь хилира вечерня, шийтта ветхозаветаца йешарца. Йешаран рогӀаллехь дара, кхин долчу хӀуманашца цхьаьна, дуьне кхоллар а, къалатор а, Исхьакх сагӀа даккхар а, 12-гӀачу тептар арадовлар тӀера Пасхин низам а, Ионан дийцар а, ЦӀен хӀордах дехьавалар а, Исаиин Къудс-ГӀалан Керлачу Весетан серлонах лаьцна пайхамаралла а, Илиин стигал хьалаваларх лаьцна дийцар а, Иезекиилян пайхамаралла даьӀахкаш а, Вавилонан кӀентийн дийцар а. Кхаа кӀанта илли олуш, епископ керла хих чекхбаьхначаьрца килсана чувелира, цул тӀаьхьа литурги дӀайаьхьира. Леккционари къаьстина декъехь а дуьйцу къайлаха хьехаран ламастах лаьцна, амма V бӀешо йуккъе далале, и ламаст, схьагарехь, хӀинцале а гӀеллуш хилла, хьалхе бераш хих чекхдахар даржар бахьана долуш[19].

Къудс-ГӀалан арахьа, Пасхин синкъерамехь йешаран терахь, дукхахьолахь, йалх йа ворхӀ хилла[17].

II—VI бӀешерашкара Пасхин гомилиш а, йозанаш а

Пасха коьрта меттиг дӀалоцуш йу хьалхарчу керста динан литературехь. Оцу дезчу дийнахь бинчу хьехамаша хӀиттийра историн а, динан Ӏилманхойн а, оьздангаллин а некъаш, Ӏийса-пайхамаран кӀелхьарваккхаран гӀуллакхах кхета, ткъа иштта типологин тидар, Керлачу Бартан хаамийн серлонехь ветихозаветан Пасхин низамаш. Пасхин хьехамийн жанро хьалхадоккху текстах Пасхин буьйсанан гӀуллакхдарехь пайдаэцар, цуьнан коьрта тидам дукхахьолахь сотериологин Ӏаламан бу. Ишттачу произведенешкахь дукха хьолахь гучуйовлу Делан коьрта муьраш — дуьне кхоллар а, къалатор а, къинойх кӀелхьарвалар а, цуьнан тӀаьхьалонаш а — ткъа ветхозаветан истори тидаме оьцу КӀелхьардохург вогӀуш хиларца йолчу образни йукъаметтигехь. Дукхаха йолу Пасхин хьехамийн билгало йу риторически йина антитетикан ширачу а, керлачу а весетан дустар, иза цхьаьна доӀанашца ойла йеш йу Дала леррина къобалвинчун денваларан къайленан. Пасхин буьйсатакхарехь чекхдовларан ламаст йукъадаьккхинчул тӀаьхьа, цу тайпа тексташкахь чӀагӀйо ЖӀара олларан а, Евхаристин а къайлен тема, ткъа тӀаьхьара Пасхин проблематикан дакъа дӀадоьду Пасхин циклан кхечу деношна лерина хьехамашка[20][21][22].

Сийлахь-Веза Мелитон Сардисан «Пасхах лаьцна» трактат, хетарехь, йазъйина 160—170 шерашкахь, иза йукъара лоруш йу бакъ хилар. Оцу текстан суьрташца Ӏаткъам бира византин Ӏамалан ламастана а, цул тӀаьхьа Пасхин низамийн типологин экзегезана а[23].

Оригенан, цуьнан произведенийн корпусехь йу «Пасхин хьокъехь» трактат, чӀогӀа тӀеӀаткъам бина Пасхин керста тидар кхиорехь. Дукха хенахь дуьйна йайна лоруш хилла иза XX бӀешарахь бен йуха ца карийна. Шен дӀахӀоттамца а, чулацамца а и произведени герга йу Пасхин хьехамашна, амма дукхахьолахь кхетадо шина декъах лаьтташ йолу риторически а, поэтически а экзегетически трактат санна: хьалхара — Арадовлар дийцаран комментарий (Ара. 12), шолгӀаниг гучудоккху керста Пасхин синан маьӀна[24]. Оригенан ламастан Ӏаткъам лаха йиш йу III—IV бӀешерашкахь дуккха а авторийн Пасхин хьехамашкахь а, шайна йукъахь Григорий Богослов а, Григорий Нисский а волуш. 380 шо даьлча йазъйинчу сийлахьчу Григорий динан Ӏилманхо «Дезачу Пасхех лаьцна» хьехамехь кхиош ду Оригенас билгалдаьхна ветхозаветан Пасхин низамаш тидаран коьрта могӀанаш[25]. Цуьнца цхьаьна цу тӀехь ду догматически дакъош а, цара, Пасхин контекстехь, гучудоккху Дела хиларх а, Цуьнан экономиках а лаьцна хьехам дуьненна а, адамна а, Делан Дош догӀмашца хиларх а, Цуьнан кӀелхьарваккхаран гӀуллакхийн маьӀна адамна. И хьехам хилира Пасхин маьӀна динан Ӏилманхойн тидаран уггаре а лакхарчу масалех цхьаъ, цо боккха тӀеӀаткъам бира керстан динан Пасхин гӀуллакхаш кхиорехь. Иштта цу тӀехь литургикан дийцар ду Пасхин гӀуллакхан элементех лаьцна, кхин а чӀагӀдо текстан килсан практикица йолу зӀе. Сийлахь-воккхачу Григорий Ниссерчу Пасхин хьехамашкахь дуккха а агӀор Оригене кхаччалц йолу аллегорически экзегеза тӀетоьхна йу гӀиллакх-оьздангаллин чулацамца[25][26].

Иоанн Златоуст цӀарца ларбеллачу Пасхин хьехамех, дукхахболчу талламхоша бакъ лоруш йу «Йезачу Пасхехь» боху хьехам. Византин пост-иконокластически ламастехь шуьйра даьржира «Дезачу Пасхан хьокъехь катехизан хьехам» а, иза хӀинца а Пасхин гӀуллакхан дакъа ду. Иза дукхах дерг бакъ доцуш лоруш ду, цуьнан чулацам дуккха а агӀор тера белахь а, ламастехь Иоанн Златоустца боьзна болчу кхечу хьехамех[1].

Александрин Кирилл йаздина ткъе исс «Пасхин кехатан» йа «Пасхин гомелех» лаьтта корпус, уьш йу шарахь арайолу кехаташ, гойтуш йу Сийлахь марха а, Пасха а, Пятидесятница йолалуш йолу хан а, шайна чохь догматикан а, оьздангаллин а чулацам болу хьехамаш болуш[27].

Латинан Малхбузехь сийлахь Августина боккха тӀеӀаткъам бира Пасхин доктрина кхиарехь. Цуьнан корпусехь дуккха а йу Пасхин хьехам, темане а, дӀакхачоран хене а хьаьжжина тобане йерзийна. И хьехамаш коьртачу декъана бу дина Ӏамош а, сакраментийн а, оьздангаллин а хьехамашца, уггаре а хьалха катехуменашна хьажийна[28].

Кхин а Малхбузера керста ламастан Пасхин лерина произведенеш йу Бриксин Гауденциан итт Пасхин хьехам[29] а, Веронан Зинонан йийтта хьехам а, Аквилейн Хроматин кхо гомилин[1].

V бӀешо йуккъе даьлча Целий Седулиус пхеа тептар тӀехь кхоьллина «Пасхин стихотворени» цӀе йолу поэма. Коринфяхошка йаздинчу Хьалхарчу кехатан дешнашна тӀе а тевжаш, цо теллина шина Весетан архетипаш, шина бартан историн цхьаьнатоьхначу, йерриге а планан гурашкахь. Иштта цо шен произведенин прозин вариант хӀоттийра, «Пасхин кхоллар» цӀе йолуш[30]. Иштта ткъе итт гергга дийна йисина йу Сийлахь-Везачу Левс дина Пасхин хьехам, Ӏийса-пайхамаран баланаш а, Цуьнан денвалар а дагалоцуш[31].

V бӀешеран шолгӀачу кварталехь хӀоттийра Пётр Хрисологан хьехамийн гулар, царна йукъахь къаьсташ йу «Пасхин дезачу дийнахь хьехам» а, «Дела денваларан хьокъехь» итт хьехам а, хаддаза дуьйцу Пасхин хиламех лаьцна Инжилан дийцар[22].

Гомилетикан литература йоцург, втхозаветан Пасхин дийцаран типологин маьӀна а гойту экзегетикан комментарешкахь Исход а, Терахьаш а, Второзакони тептаршна, уьш догӀу, къаьсттина, Александрин Кириллан а, Киран Феодоретан а[1].

Пасхин Далла гӀуллакх дар Малхбалехь VI бӀешерашкара XII бӀешерашка кхаччалц

ХӀинцале а IV бӀешарахь Риман империн малхбузера а, малхбалехьа а регионашкахь Пасха билгалйоккхуш йара шоьтан дийь дуьйна кӀирандийне кхаччалц буьйсанан м санна, амма цул тӀаьхьа хиллачу византин практикехь и сема катехуменаш хих чекхбахарца а, Евхаристица а йоьзна йара Дезачу шоьтан дийнца, ткъа Пасха хилира Дала леррина къобалвинчун денвалар сийлахьдаран де шакъаьстина ламастехь, керла, дукхах дерг библин арахьара а, гимнографех дуьзна а, иштта хьехам йешарца. Иштта кхиаран хьалхара хьелаш хӀинцале а хаало IV бӀешеран 80-гӀа шерашкахь Къудс-ГӀалахь хиллачу практикехь, иза йевзаш йу Эгерин «Паломничество» тӀера, цигахь Пасхин дийь рогӀера Евхаристин литурги дӀахьора, амма даздарийн литурги хӀинцале а Пасхин буьйсатакхар хиларан дакъа дара. Эгерияс и шатайпаналла, Къудс-ГӀалахь бен ца лоруш хиларна, цу тера гӀиллакх Малхбузехь а хилла аьлла, жамӀ дан йиш йу. Гуьржийн гочдарехь Къудс-ГӀалин Лекционарехь, VI—VII бӀешерашкахь хилла практика гойтуш, Пасхин буьйсатакхар хӀинцале а йукъайаьккхина йу Дезачу шоьтан дийнан гӀуллакхашна йукъахь, ткъа Пасхин денна йоца утреня, Делан литурги, вечерни йийцина йу[14][32]. Шира Пасхин Ӏибадат ша Пасхин гӀуллакхах дӀакъастаран йуьхь гуш йу сийлахьчу Григорий Богослован «Дезачу Пасхех лаьцна» хьехамехь, иза йешна хила тарло 383 шарахь Нацианзехь[33][25]. V бӀешарахь дуьйна Къудс-ГӀала а, Константинополь а хилира Малхбален Пасхин гӀуллакх кхиоран ши центр[15][34].

Къудс-ГӀалахь

Иерусалиман ламастехь Пасхин буьйсатакхар кхузза кхерчана гоа леларца, каждениш а йеш, забур олуш а, цул тӀаьхьа ектениш а, доӀанаш а, машаран барт а, чӀурамаш латор а. Цул тӀаьхьа дӀадахара гӀуллакх, суьйренан забурш а, стихаш а, Исайи байтаца: «Светися, светися, Иерусалиме…». Цул тӀаьхьа «Свете тихий», 147-гӀа Забуран байт чувола а, синкъераман илли ала а: «Похвали, Иерусалиме, Господа…», ткъа ектени а, доӀа а диначул тӀаьхьа — прокимен «Воскресни, Боже…». Цул тӀаьхьа епископ эгӀийча санна жӀаре дерзош дӀавахара, ткъа килсехь диаконаша кхойтта паремия йоьшура[14].

Паремеш а, цул тӀаьхьа ектени а дӀайаьлча, керла хих чекхбевлла килсана чубаьхкира «Дала леррина къобалвинчух Елицехь» илли олуш, тӀаккха дӀайолайелира векалан Иакован Делан литурги. «Христос Воскресе веллачуьра денвелла…» цӀе йолу тропарион лекхира. Инжил дӀадаьлча, кхин а Пасхин эшарш локхуш хилла, «Аллилуия» локхуш хилла херувимийн йишлакхар санна[14].

Ширачу гуьржийн хьостанашкахь «дуьззина» йа «кхочушдаран» де аьлла цӀе тиллинчу Пасхин дийь, рогӀера Делан Литурги дӀахьош хилла, векалан Иакован ламастца, Мартриумехь (Дезачу кошан килсан коьртачу сагӀа доккхучу кхерча тӀехь)[14]. Оццу дийь сарахь дӀайаьхьира стационаран далла гӀуллакх дар: Елеонски лам тӀехь Эммаусе ваханчу шина некъахочун Инжил дийшира, илли дӀаолуш дара, цул тӀаьхьа кортеж Сионе дӀайахара, цигахь Вечерни даздира, Инжил дийшира[14]. ТӀаьхьо и Къудс-ГӀалан низам гайтира Деза каш Типикон олучу меттигехь, цигахь шира буьйсатакхар кхин а хьалха дӀадоладелира — делкъал тӀаьхьа исс сахьт даьлча, ткъа цу гӀуллакхехь йара Константинополан ламастан а, керлачу ПиластӀинан ламастан а элементаш[35][36].

Константинопольски ламаст

Константинополехь Пасха а йуьхьанца кхетайора коьртачу декъана буьйсанан буьйсатакхар, цу йукъахь Деза Йозанаш тӀера йешарш а, Крещени а, Евхаристи а. Амма Сийлахь-Сезачу Софи килсехь Пасхин далла гӀуллакх даран дийцарш дӀадолало иконокластикан заманал тӀаьхьа. Йоккхачу килсан Типиконо дийцарехь, Пасхин буьйсатакхар хилла Дезачу шоьтан сарахь, хӀинца а цу йукъадогӀуш хилла катехуменийн Крещени, бераш хьалха хих чекхдевллехь а, Лазаран шоьтан дийь. Кхаа антифонца схьайиллина буьйсатакхар, цул тӀаьхьа Инжилца чуволар, цул тӀаьхьа дӀадоладелира Ширачу Бартан йешарш. Шийтта йешар йукъадогӀуш долу Къудс-ГӀалан ламастах къаьсташ, Йоккхачу килсан Типиконехь листадо пхийтта пареми. Царех цхьадерш къаьсттина чӀагӀдо: цхьадолчу йешаршна тӀаьхьа прокейменонаш хилла, ткъа хьалхара а, шолгӀа а, тӀаьххьара паремеш йоьзна хилла патриархан хих чекхваларца, иза хих чекхваккхаран метте дӀавоьдура, Крещени кхочушдора, тӀаккха керла крещени килсе йухавогӀура[34][36].

Паремеш йешначу хеь, патриарх кӀайн разашна духаршца хийцавелира, хи а, даьтта а декъалдира, катехуменаш хих чекхбаьхна, керла жӀаре дерзошца килса чу а вахана, цигахь чаккхенан пареми чекхъйелира. Цул тӀаьхьа дӀадоладелира «Елицы во Христа крестистеся» иллиалар, цул тӀаьхьа йешархочо дешна римхошка йаздина кехат, ткъа хьалха санна йолчу Аллилуин меттана «Воскресни, Боже…» локхура, Денваларан а, Крещени а темаца доьзна. Матфейн Инжил тӀера дешначул тӀаьхьа, дӀайаьхьира Делан Литурги[34].

Йоккхачу килсан Типиконехь Пасхин дийь утреня доцца дуьйцу: цу йукъа йогӀу антифонаш нартексехь, кхерчан чувоьдучу меттехь, иштта гойту дерриг кхоллар лестош хиларх лаьцна тропарионан илли алар, вавилонхойн кегийрхойн иллеш а, цул тӀаьхьа кӀирандийнан тропарион а «Днесь спасение миру…». Утреня чекхъйаьллачул тӀаьхьа динан дай дӀабахара патриархалан резиденце, Пасхин салам даран ламаст схьаэца а, Григорий Богослован хьалхара Пасхин хьехаме ладогӀа а. Цул тӀаьхьа, сийлахь Литурги йуха а дӀайаьхьира Сийлахь-Везачу Софи килсехь, император а волуш. ГӀуллакх чекхдаьлча, патриархо символан кепехь таж дӀахӀоттадора императорна тӀе, цу кепара цуьнан Ӏедал чӀагӀдеш йа карладоккхуш. Чин къаьсташ йара Пасхин антифонашца, Трисвятой хийцаро «Елицы во Христа…», прокимен Забурера 117, Апостол Деянера, аллилуиарий Забурера 101 Иоаннан Инжил тӀера пролог. Херувийн эшар кхузза локхура, литурги чекхъйаьллачул тӀаьхьа цигахь хилира императоран сагӀа даккхар а, анафора а, кхетам а, динан дай сийлахь тӀеэцар, патриархатехь синкъерам чекхбаккхар[37][34].

Хьалхара эзар шо чекхдолуш, Константинополехь, кафедралан ламастаца цхьаьна, шуьйра даьржина «святоградцан чин» олуш долу хӀума — студитан ламастан Ӏедал, иза гойтура Константинополан а, ПиластӀинан а монашески ламанан ламастийн синтез. Цуьнан бух тӀехь хилла ПиластӀинан Сахьтийн тептар (гӀуллакхан денна циклан хийцалуш йоцу тексташ), ткъе кафизмане декъаделлачу Къудс-ГӀалан Псалтир, иштта гимнографи — канонаш а, стихираш а, кхоллайелла ПиластӀинехь VII—VIII бӀешерашкахь. Библи йешаран система, иштта Делан литургина а, кхин ламасташна а доӀанаш дар, оцу ламастехь цхьатерра йара, Константинополан кафедралан ламасташкахь санна. ПасхехьКрещени кхин цу ламастаца деш ца хилла[1].

Студионан ламастан «Ипотипосису» тӀехь (842 шо) дийцарехь, Пасхин утреняхь дӀадолало буьйсанна йуккъехь: вежарий самабевлира, массо а гулло килсан притворехь. Килса чу а вахана, каждени а, Пасхин тропарион а йинчул тӀаьхьа, йеара Пасхин канон библин эшаршца, Григорий Богослован хьалхара Пасхиндешан йешарца, «Воскресение Христово видевше» кондакион локхуш, 50-гӀа Забур локхуш. Утреня дерзийра Пасхин бартбаран ламастца, цу тӀехь дакъалоцура массо а монахаш, тӀаьххьара а, Иоанн Златоуст Пасхин проповедь йешна, дӀаваккхар дӀадаьхьира. Литурги тӀехь «Ипотипосис» билгалйоккху Пасхин антифон. Изза рогӀалла карлайоккху бохург санна 1034 шарахь йазъйинчу Студите-Алексеевскийн Типиконехь а[35][38].

Пасхин Далла гӀуллакх дар XI бӀешарахь дуьйна

Хьалхара Пасхин буьйсатакхар

Хьалхара Пасхин буьйсатакхар, Дезачу шоьтан дийнахь нислуш долу, сийлахь вечерни ламаст ду, 15 паремий йешар а долуш. Ветхозаветан йешарш дӀадаьхначул тӀаьхьа, «Елицы во Христа крестистеся» локху, цул тӀаьхьа доьшу апостол, цул тӀаьхьа локху «Воскресни Боже, суди земли» боху илли. Оцу хенахь эххар а синкъераман васт лоцу гӀуллакхо, иза билгалдоккху духарш сирлачу духаршца хийцаро. Цул тӀаьхьа доьшу Инжил, йаьссачу кошахь малик гучудаларх лаьцна, цуьнца цхьаьна Къудс-ГӀалера херувийн эшар «Да молчит всякая плоть человеча», цул тӀаьхьа Сийлахь-Везачу Василийн литурги. Кхета дӀайаьллачул тӀаьхьа, кхачанна бепиг а, вино а, чагӀар а декъалдо, иза нийсса килсехь хила деза, цигахь тӀаккха вежарий буьсу Хьуманийн тептаре ладогӀа. ТӀаьхьарчу литургин практикехь вечерни а, Йоккхачу шоьтан литурги а массо а агӀор лелайо Ӏуьйранна, ткъа Йоккхачу шоьтан каннон иллиалар хьалха йешарца Апостолийн гӀуллакхаш суьйрене дӀадоьду, кхин тӀе ца оьцу Йоккхачу шоьтан литурги дӀайахьар санна, амма ма-дарра Малхбален литурги кечъйар санна, амма Йоккхачу шоьтан литурги санна[1][39].

Буьйсанан утреняш а, литурги а

Буьйса йуккъе йаханчу хенахь дӀайолало жӀарашца буьйлабалар. Грекийн практикехь цунна хьалха леладо Пасхин цӀеран ламаст: килсан чохь серлонаш дӀайоху а, динан да сагӀа доккхучу кхерчара араволу латийна чӀурам а долуш, цунах Ӏибадат деш болчара шайн лаамаш латтабо.

undefined

Цу ламастца цхьаьна дӀахьо Инжилан ворхӀалгӀа стих а, «Схьавола, серло схьаэца» боху эшар а локхуш[40]. Оьрсийн ламастехь динан дас цуьнан метта кхузза го боккху сагӀа доккхучу кхерчана Пасхин кхаа гаьннаш долу лаамашца а, кадилаца а, стихерон локхуш «Воскресение Твое, Христе Спасе», цул тӀаьхьа фонарьца кортеж, сагӀа доккхучу кхерчан жӀар а, Делан Ненан икон а, хоругваяйаш а, Инжилан, Денваларан Христосан сурткилсара дӀавоьду. Цул тӀаьхьа, оьрсийн ламастехь, кортеж йоьду кхерчана гонаха, ткъа грекин ламастехь иза йоьду леррина кечъйинчу метте, цигахь доьшу Маркан Инжил 16:1—8[41]. Византин монахойн ламастан массо а ламастехь Пасхин утреня юйукъайогӀу вежарий килсан нартексехь гулбалар, сагӀа доккхучу кхерчана а, килсана а, нартексана а цензаш йар, килсана чу сийлахь чувалар, Пасхин тропарион илли алар, 67 −11 а Забурийн стихашца — Пасхин йуьхь олуш дерг — , Пасхан канон ектений вставкашца, йоьца эшарш а, святоотечески йешарш йукъадахарца, хвалитан а, стихийн а стихерашца а, христосовани а, святоотечески дош дешарца, гӀуллакх дерзорца а. Цу Ӏидан коьрта эшарлакхар кест-кеста карлайоккхуш йолу Пасхин тропарь:

«Христос воскресе денвелла, Ӏожалла Ӏожаллица поправ, кешнашкахь болчарна дахар луш»[40].

Пасхин канонан «Дендаран де» авторалла дӀалоцу Иоанн Монахан, дукхахьолахь иза цхьаьнатоьхна ву Дамаскинан Иоаннца[1]. Канонан текстехь йу ма-дарра схьаэцна сийлахьчу Григорий Богослован Пасхин стихаш тӀера, дуккха а аллюзиш йу ветхозаветан шоьтан дийнахь йешаршна. Канонан кхоалгӀачу одан тӀаьхьа, массо а уставашкахь, дагахь йу Пасхалан ипакои, йалхачунна тӀаьхьа Икосца Кондакан а, иссалгӀачу одан тӀаьхьа Эксапостилярион[40].

Пасхин стихера, «Еза Пасха гучуйелира вайна тахана», канон санна, йуьззина йу сийлахьчу Григорий Богослован цитаташца. Цул тӀаьхьа, йеза жӀаран йукъара хийцам билгалбоккху. Утреня дерзадо Пасхин хьехам йешарца, дукха хьолахь «Сийлахьчу Пасхин хьокъехь дӀакхайкхоран хьехам», сийлахьчу Иоанн Златоустна лерина[40].

Пасха схьайоьллуш, «Христос Воскресе!» дуьххьара хезаш ду, цунна халкъо жоп ло: «Воистину воскресе!» И салам цул тӀаьхьа дуккхаза а карладолу массо а Пасхин ламасташкахь[1].

ХӀинцалерачу практикехь Сахьташ а, Литурги а даздо утренни дӀадаьлча сихха, йукъах ца долуш. Литурги, массо а Пасхин а, Сирлачу седмица, дӀахьо Паччахьан неӀарш йиллина а йолуш, Пасхин хьалхарчу дийнахь Артос декъала йо. Оьрсийн ламастехь тайп-тайпанчу меттанашкахь Инжил доьшу Пасхин литургехь, аьтто белахь; грекийн практикехь и йешар дукхахьолахь дӀасадоьду Пасхин хьалхарчу дийнахь вечерне, иза дукхахьолахь сарахь а доцуш, делкъанна гергахь даздо[1].

Студитехь а, Къудс-ГӀалахь йолчу Пасхин сахьташ тӀехь йац назманаш, гойту Пасхин йишлакхар жима корпус[40]. Литурги тӀехь массо а Типиконаша антифон билгалйоккху «Дала леррина къобалвинчунна тӀе Елицехь», ткъа библин йешарш догӀу Йоккхачу Килсан Типиконан низамца[1]

Пасхальни вечерня

Пасхин дийнахь Вечерня, Утреня санна, дӀайолало Пасхин тропарион йух-йуха а локхуш, леррина псалмийн стихашца (Пасхин йуьхь олу). Цул тӀаьхьа йогӀу Машаран ектени а, «Дела, воззвах» стихираца а, «ХӀай кӀеда серло» а, Инжилца чуволар а, прокейменон, сакъдар доккхучу кхерча тӀера Иоаннас Инжил дешар а, ектениш а, «Сийде, Дела» а, Пасхин стихера а, дӀакъовларан доӀа а[1].

Малхбузехь

Римхойн ламастехь Пасха йуьхьанца йоьзна йара шоьтан буьйсатакхар дуьйна кӀирандийнан Ӏуьйре йа буьйса йуккъе йаллалц сема хиларца. Пасхин ламастехь ейшна Ширачу Весетан кийсакаш, хих крещени а баптистерехь н меттигехь. Цул тӀаьхьа Керлачу Бартан йешарш дешна, Евхаристи дӀайаьхьира. IV бӀешо чекхдолуш, хетарехь, лелаш хилла Пасхин лаа декъалдаран гӀиллакх, иза серладаккхарца а, диаконо Пасхин беркате хаам кхайкхорца а дӀадолош хилла даздар. VI бӀешарахь дуьйна Римехь а дӀахьош хилла Пасхин Ӏуьйранна месса.

undefined

Катехуменат дӀайаларца, хих чекхдовларан ламаст жим-жима дӀадоьдура гӀуллакхна тӀера; шоьтан де чекхдолуш дӀайолаелира сема хилар, коьртачу декъана клирикой а, монахаш а бара цигахь дакъалоцуш. Мирянаш Пасха даздора кӀирандийнахь утренехь а, мессехь а.

Шоьтан дийнахь дуьйна кӀирандийне кхаччалц йолчу буса Риман католикийн килсехь Пасхин сема хиларан шира ламаст йухадерзор дӀадоладелира II-гӀа Ватиканан кхеташо хилале хьалха а, литургин боламан куьйгалхой бахьана долуш[42][43]. 1956 шарахь зорбане йелира меттахӀоттийна Сийлахь кӀира чин (лат. Ordo Hebdomadae Sanctae instauratus), йукъайаьккхина 1962 шарахь арайаьллачу Миссал[44]. II-гӀа Ватиканан кхеташо хиллачул тӀаьхьа реформа дӀайаьхьира, цуьнан чаккхе хилира Деза Пасхин Триденствин даздарехь цхьабосса норманаш кхолларца (лат. Sacrum Triduum Paschale)[45][46].

Буьйсатакхар (вигил) схьайоьллу Серлонан литургица, кхин а йевзаш йу Лампанийн гӀуллакх (лат. lucernarium). Килсан кертахь цӀе латтайо, цу тӀера Пасхин чӀурам (пасхал) латтайо. Пахалан йерриге а боданечу килса чу йеанчул тӀаьхьа, цигахь мел болчара лаамаш латтабо, тӀаккха Пасха кхачар кхайкхадо (Exsultet олу илли).

Стиглахь маликийн эскарш самукъадаьлла лела а, стигалан эскарш самукъадаьлла лела а, кӀелхьардовларан зурмано дӀакхайкхадо иштта сийлахьчу Паччахьан толам! Ишттачу тамашийначу серлонца серладаьлла латта самукъадаьлла, даима хир волчу Паччахьан серлонах дуьзна, дерриге а дуьненна хаийла ша боданера кӀелхьарвалар! Нана-Килс а самукъадаьлла, серлонан сирлаллица хазйина! Ткъа хӀара меттиг халкъан доккхачу озах йуьзийла.

Цундела шу а, хьоме вежарий а, йижарий а, оцу серлонан тамашийначу серлонна хьалха лаьтташ, соьца цхьаьна Сийлахь-Везачу Деле къинхетам баре кхойкху, со хьакъ доцуш Шен лайшна йукъахь хила хьакъ лоруш волчу Цо, Шен серлонан серлонца со вуза а, хӀокху лаамийн сийлаллин чӀурам а аьтто хилийтархьама.

(С. Дела вайца ву. Н. И хьан синца.)

С. Дегнаш хьалаайде вай. Н. Деле дегнаш хьалаайде вай. С. Вайн Везачу Далла баркалла ала вай. Н. Иза хьакъ а, нийса а ду.

Баккъалла а хьакъ а, нийса а ду вайн дерриге а дагца а, синца а гуш воцу Веза-Воккха Да волу Дела а, Цуьнан цхьаъ бен воцу КӀант а, вайн Веза Дела Иисус Христос а сийлахьвар; Цо вайна дуьхьа Адамийн Даима волчу Дена хьалха долу декхар дӀа а делла, Шен ЦӀийца къинхетаме дӀайаьккхина ширачу бехкан билгало.

ХӀунда аьлча хӀинца Пасхин даздарш ду, бакъволу Ӏахар дойуш, Цуьнан цӀийца тешамечу нехан неӀарш йеза йеш.

ХӀара буьйса йу Ахь цкъа тхан дай, Исраилан кӀентий, Мисарара ара а бевлла, ЦӀен хӀордах дехьабаьхна когашца. ХӀара йу къинойн бода серлонан бӀогӀамца дӀасабаржийна буьйса. ХӀара буьйса йу хӀинца дерриге а дуьненахь Христосан тешаш берш, дуьненан вонех а, къинан боданех а паргӀатбевлла, къинхетаме йухаберзош, уьш йезачу нехан йукъаралле гулбеш йолу. ХӀара буьйса йу, Ӏожаллин зӀенаш дӀа а йохуш, Христос, толамхо санна, хьаьжкӀашна тӀера хьалаваьлла.

ХӀунда аьлча, эрна хир дара вай дуьненчу довлар, Цо вай паргӀат ца даьхнехьара! ХӀай, ма тамашийна бу Хьан къинхетам тхоьца! ХӀай, ма дийца йиш йоцуш ду Хьан безаман хьал: лай паргӀатваккхарна, Хьайн КӀант дӀавелира Ахь! ХӀай, баккъалла а оьшуш долу Адаман къа, Дала леррина къобалвинчун Ӏожаллица дӀадаьккхина! ХӀай ирсе бехк, оццул сийлахь Къинхетамхо хьакъ волуш! ХӀай баккъалла а декъала буьйса – иза цхьаъ бен йац, Христос жоьжахатера гӀаьттина хан а, сахьт а хаа хьакъ лоруш хилларг!

ХӀара буьйса йу, цунах лаьцна йаздина: буьйса, де санна, цӀена хир йу, буьйса сан серло хир йу, сан самукъадаларна. ХӀокху буьйсанан йезайаларо вуон дӀадоккху а, бехк дӀабоккху а, охьавоьжначунна бехк боцуш хилар а, дог доьхначунна хазахетар а йухаметтахӀоттадо а, мостагӀалла дӀадоккху а, барт кхуллу а, массо а ницкъ шен куьйга кӀел бо а.

ХӀокху буьйсанан къинхетамца, тӀеэцахьа, Сийлахь Да, суьйренан хастаман сагӀа, йезачу Килсо Хьайн лайша куьйгашца кхочушдеш долу, хӀокху лааман сийлахьчу сагӀанехь - накхаран рогӀехь бинчу къинхьегаман стоьмаш.

Амма хӀинца вайна хаьа, Делан сийлаллина цӀе латош йолчу оцу стогаро хӀун кхайкхадо; ткъа цуьнан серло цкъа а дӀа ца йоьду, цуьнан цӀе йекъалуш йелахь а, серло дӀасайаржош. И мехала стогар кхолла нана-пчела луш йолчу мерзачу балоз кхабадо иза. ХӀай баккъалла а беркате буьйса, шена чохь лаьттан а, стигланан а, адаман а, деланан а цхьаьнакхетар долу!

Цундела, оха доьху Хьоьга а, Веза Дела а, Хьан чӀурам сийлаллина лерина йолу и лаа, дӀа ца луш, дӀа ца йоьйуш, хӀокху буьйсанан бода дӀабаккхархьама. Ткъа иза, мерза хьожа санна тӀеэцна, стигалан серлаллаца цхьаьна хуьлийла.

Цуьнан цӀе лепа, Ӏуьйранна Серло а, чубузуш боцу Малхо а – Христос а, Хьан КӀант а, жоьжахатера гӀаьттина а, Шен маьршачу серлонца адамийн тайпа серладаьккхинчу, гуттаренна а вехаш, паччахьалла деш волу хан кхаччалц. Амин.— Exsultet-н текст

Цул тӀаьхьа йогӀу Дешан литурги: Ширачу а, Керлачу а Весетан тӀера йешарш, шайна йукъахь 14-гӀа дакъан Арадовлар а долуш, йешаршна тӀаьхьа дӀахьо Крещени йа хих чекхдовларан чӀагӀо карлайаккхар, цул тӀаьхьа дӀахьо Пасхин месса, иза чекхдолу буьйса йуккъе йаьлча йа жимма хьалха[47].

Ӏуьйранна утреня (лат. Laudes) даздо, цул тӀаьхьа кӀирандийнахь ламаст до[46].

Пасхан ламасташ

Халкъан ламастехь Пасха йоьзна йу динан гӀуллакхашкахь декхарийлахь дакъалацарца хилла ца Ӏаш, леррина дезчу дийнан кхача кечбарца а, цул тӀаьхьа баарца а: кулич а, пасха а, хӀоаш а[48]. Оьрсийн ламастехь Пасхин кхачанаш ламастехь килсе дӀабохьу, беркат дан; ламастаца, беркат дан деза Пасхин литурги чекхъйаьллачул тӀаьхьа, амма практикехь иза хуьлу Дезачу шоьтан дийнахь а[1].

И тайпа ламасташ даьржина ду керста пачхьалкхашкахь. Дезачу дийнан коьрта тема йуьсуш йу Дала леррина Къобалвинчун Денвалар дагалецамаш, иза гойту керлачу дахаран а, серлонан а тайп-тайпанчу билгалонашца. Нагахь санна дезчу дийнан кулинаран агӀонаш хаъал цхьатерра йелахь (леррина бепиг а, басар дина хӀоаш а), цуьнан даздарийн кепаш мелла а тайп-тайпана йу къоман а, динан а контексташкахь. Кхин цхьа йукъара салам ду «Христос воскрес — Воистину воскрес!»[49].

undefined

Керстан пачхьалкхашкахь халкъан гӀиллакхаш

Россехь а, Беларусехь а, Украинехь а, кхечу малхбален славянийн пачхьалкхашкахь а даьржина ду кулич а, кӀалдан пасха а, басар дина хӀоаш а. Пасхин кхачанан беркат дукхахьолахь хуьлу килсехь а, дукха хьолахь Дезачу шоьтан дийнахь йа Пасхин литурги чекхъйаьллачул тӀаьхьа. Цхьайолчу регионашкахь хӀинца а леладо хӀоьашца ловзарш а, совгӀаташ вовшашца хийцар а, цӀахь Пасхин молебнан даран литургин Ӏадатера дуьйна схьадогӀуш долу Пасхин саламца цӀийнах лелар[50].

Грецехь а, кхечу Балканийн пачхьалкхашкахь а лелаш ду хӀоаш басар дар а, пасхин бепиг дар а, жижиган кхачанаш кечбар а[51].

Малхбузерчу керста пачхьалкхашкахь халкъан гӀиллакхаш

Францехь а, Италехь а, Испанехь а, Португалехь а, кхечу католикийн пачхьалкхашкахь а дукха хьолахь Пасха дӀахьо массо а халкъан шествешкахь. Цхьайолчу меттигашкахь дӀахьо процессеш, декъашхоша шайца леладо Дала леррина къобалвинчун а, Богородицан а, йезачу нехан а суьрташ, ткъа иштта Дезачу кӀиранан хиламаш йуха а гойтуш Страстной седмица. Дукха регионашкахь лаьтташ ду шоколадан хӀоаш а, Пасхин пхьагалаш а, бӀаьстенан а, карладаккхаран а декоративни билгалонаш луш долу Ӏадат. Испанехь а, Италехь а леррина Пасхин бепиг доттуш ду. ЦӀахь кечдина дезчу дийнахь кхача а бу даьржина[49].

Протестантийн пачхьалкхашкахь Пасхин ламасташ дукха хьолахь цӀийнан а, доьзалан а амалехь хуьлу. Германехь а, Йоккхачу Британехь а, Ӏамеркехь а, Скандинавехь а даьржина ду декоративни хӀоаш, Пасхин тӀорказш, берийн хӀоаш лецар ловзаршкахь[52].

ХӀинцалера формаш

XX—XXI бӀешерашкахь дуккха а пачхьалкхашкахь Пасхин ламасташа кхин а культурин а, йукъараллин а барамаш эцна. Ӏамалан гӀуллакхашца цхьаьна доккха дакъа лоцу доьзалан гуламаша а, сагӀадоьхучу барамаша а, фестивалаша а, гӀалин кортежаша а, йукъараллин меттигаш Ӏидан кепехь кечъйаро. Килсан ламасташна чубуьзна боцучу дуккха а нахана Пасха алсам хилира ишколан каникулийн а, туризман а, шеран муьран кулинарин амалийн а хан.

Хьосташ

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Неклюдов, К. В.; свящ. Желтов, М.; Петров, А. Е.; Ткаченко, А. А. Пасха(оьр.) // Православная энциклопедия. — 2019. — Т. 54. — С. 695–731.
  2. ↑ 1 2 3 4 Мелитон Сардийский. О Пасхе / / пер. с греч. А.Г. Дунаева. — Мелитон Сардийский. О Пасхе. — СПб: Алетейя, 1999. — С. 520—694..
  3. ↑ 1 2 Иустин Философ. Диалог с Трифоном иудеем. — пер. и коммент.. — М., 1995.
  4. ↑ Маргарита Васильчук. Почему Пасха выпадает на разные даты? Простое объяснение и расчет календаря. www.aif.ru (2025 шеран 8 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 апрель.
  5. ↑ 1 2 Аполлинарий Иерапольский. Фрагменты. — Патристика и богословие ранней Церкви. — 2003.
  6. ↑ Послание к Диогнету.
  7. ↑ van Haelst, J. Catalogue des papyrus littéraires juifs et chrétiens(франц.). — Paris, 1976.
  8. ↑ Псевдо-Ипполит. На святую Пасху. — Сочинения древнехристианских авторов. — М., 2000.
  9. ↑ Guerrier, L. Le Testament en Galilée de Notre-Seigneur Jésus-Christ(франц.). — Paris, 1913.
  10. ↑ Ириней Лионский. Письмо к Виктору Римскому. — Церковная история Евсевия Кесарийского. Кн. V. — М., 2010.
  11. ↑ 1 2 3 Евсевий Кесарийский. Церковная история / Ввод. ст., коммент. И.В. Кривушина. — СПб: «Изд. Олега Абышко», 2013.
  12. ↑ Дидаскалия, т. е. кафолическое учение двенадцати апостолов и святых учеников нашего Спасителя. — Томск, 1913.
  13. ↑ Книга I, Церковная история - Сократ Схоластик -. Православный портал «Азбука веры». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 апрель.
  14. ↑ 1 2 3 4 5 6 Renoux, Ch. Lectionnaire arménien de Jérusalem(франц.). — Turnhout, 1971. — Т. 1.
  15. ↑ 1 2 3 Паломничество по Святым местам конца IV века. — Православный палестинский сборник. Вып. 20. — СПб, 1889.
  16. ↑ Schmitz, P. Die Taufpraxis der Alten Kirche(нем.). — 1975.
  17. ↑ 1 2 Talley, Th. The Origins of the Liturgical Year(ингалс.). — New York, 1986.
  18. ↑ Кирилл Иерусалимский. Поучения огласительные и тайноводственные. — М., 1991.
  19. ↑ Renoux, Ch. Lectionnaire arménien de Jérusalem(франц.). — Turnhout, 1971. — Т. 2.
  20. ↑ Паломничество Эгерии. — Паломничества раннехристианского Востока. — М., 2000.
  21. ↑ Исихий Иерусалимский. Пасхальные гомилии(франц.). — Homélies pascales: Cinq homélies inédites / ed. M. Aubineau. — Paris, 1972.
  22. ↑ 1 2 Petros Chrysologos. Collectio sermonum(лат.). — Corpus Christianorum. Series Latina. — Turnhout, 1981. — Т. 24A.
  23. ↑ Мелитон Сардийский. О Пасхе. — Мелитон Сардийский. О Пасхе / пер. и коммент.. — М., 1979.
  24. ↑ Ориген. Sur la Pâque(франц.). — Paris, 1979.
  25. ↑ 1 2 3 Григорий Богослов. Слово 45, на Святую Пасху. — Творения : в 2 томах / свт. Григорий Богослов, архиеп. Константинопольский. — М., 2007.
  26. ↑ Григорий Нисский. 8 // Слова на Святую Пасху. — Творения святого Григория Нисского.. — М., 1871. — С. 26–91.
  27. ↑ Кирилл Александрийский. Epistulae paschales. — Patrologia Graeca. — Т. 77.
  28. ↑ Блаженный Августин. Пять пасхальных проповедей - П.С. Озерский, С.А. Степанцов. Православный портал «Азбука веры». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 31 март.
  29. ↑ Gaudentius. Tractatus Paschales(лат.). — Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum. — Wien, 1936. — Т. 68. — С. 18–101.
  30. ↑ Coelius Sedulius. Carmen Paschale; Opus Paschale(лат.). — Sedulii Opera omnia. — Wien, 1885. — Т. 1. — С. 1–303.
  31. ↑ Leo Magnus. Пасхальные проповеди(лат.). — Patrologia Latina. — Т. 54.
  32. ↑ Tarchnischvili, M. Grand Lectionnaire de l’Église de Jérusalem(франц.). — Turnhout, 1959–1960.
  33. ↑ McGuckin, J. A. St. Gregory of Nazianzus: An Intellectual Biography(ингалс.). — Crestwood (NY), 2001.
  34. ↑ 1 2 3 4 Mateos, J. Le Typicon de la Grande Église(франц.). — Roma, 1962. — Т. 2.
  35. ↑ 1 2 Дмитриевский, А. А. Богослужение Страстной и Пасхальной седмиц во св. Иерусалиме IX–X в.. — Казань, 1894.
  36. ↑ 1 2 Дмитриевский, А. А. Древнейшие патриаршие Типиконы: Святогробский Иерусалимский и Великой Константинопольской церкви. — Киев, 1907.
  37. ↑ Bertonière, G. The Historical Development of the Easter Vigil and Related Services in the Greek Church(ингалс.). — Roma, 1972.
  38. ↑ Пентковский, А. М. Студийско-Алексеевский Типикон 1034 года. — М., 2001.
  39. ↑ Служба в Светлое Христово Воскресение - читать, скачать(бил-боцу.). Православный портал «Азбука веры». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 31 март.
  40. ↑ 1 2 3 4 5 Bertonière G. The Historical Development of the Easter Vigil and Related Services in the Greek Church(ингалс.). — Rome: Pontificium Institutum Studiorum Orientalium, 1972.
  41. ↑ Дмитриевский А. А. Богослужение Страстной и Пасхальной седмиц во св. Иерусалиме IX–X в.. — Казань, 1894.
  42. ↑ Acta Apostolicae Sedis(лат.). — 1951. — Vol. 43. — P. 128–137.
  43. ↑ Acta Apostolicae Sedis(лат.). — 1955. — Vol. 47. — P. 838–847.
  44. ↑ Ordo Hebdomadae Sanctae instauratus(лат.). — Roma, 1956.
  45. ↑ Sacrosanctum Concilium; Missale Romanum (postconciliarum editiones)(лат.).
  46. ↑ 1 2 Missale Romanum(лат.). — 1970.
  47. ↑ Пасха Светлое Христово Воскресение – Литургическая Тетрадка. www.claret.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 апрель.
  48. ↑ Агапкина Т. А., Белова О. В. Пасхальные яйца в обрядности и фольклоре славян. — Москва, 2011.
  49. ↑ 1 2 Easter - ReligionFacts (инг.). www.religionfacts.com. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 апрель.
  50. ↑ Easter traditions around the world (инг.). www.commulity.unileoben.ac.at. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 6 апрель.
  51. ↑ Greek Orthodox Easter: Religious Traditions, Customs and Food Habits (инг.). www.mediterraneandietunesco.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 апрель.
  52. ↑ Easter traditions around the world a comparison of Europe and the United States (инг.). www.ejshin.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 апрель.

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш