Украина
Украи́на (укр. Україна [ukrɑˈjinɑ] ) — Малхбален а, кӀеззига Йуккъера Европин а пачхьалкх. Бахархой (2021 шеран хьолехь) — 40 997 699 гуттаренна веха вахархо а, 41 167 336 стаг карара бахархой а (34-гӀа меттиг дуьненахь). Йукъара майда — 467 764 км² (53-гӀа меттиг дуьненахь).
1654 шарахь хилла Украинин Российца вовшахкхетар — Украинин хӀокху заманан мехкан дакъа дехьадала Российн Ӏедалан кӀела. 1795 шарахь дуьйна, Речь Посполити дӀа а йаьккхина, йекъначул тӀаьхьа, 1917 шо кхаччалц Украинин хӀокху заманан мехкан доккхаха долу дакъа йукъадодара Российн империна.
1918 шарахь дуьйна, Советийн Союза (1922—1991) йолчу муьрехь Украинийн ССР мехкан Москохара йуккъерчу союзан Ӏедалшца тӀетуьйхира Донецкан-Кривой Роган советийн республика (автономи РСФСР йукъахь коьрта шахьар Харьков йолуш, тӀаьхьуо Луганск йолуш; цунна йукъа долхара латтанаш Харьковщинин а, Донбассан а; 1918)), Малхбузе Украина (1939), Бессараби а, Къилбаседа Буковина а (1940), Карпаташна дехьара область (1944—1945), ГӀирма (1954).
Ураинин маршо ССРС, цунна йукъа йоьдура Украинийн 1922 шеран декабрехь дуьйна, кхайкхийра 1991 шеран 24 августехь, къобал дира Российно нейтралитет лелайахь алла биллам хӀоттийна[8].
2014 шарахь ГӀирма йухайирзира Россий Федерацин йукъа, ткъа 2022 шарахь Российн йукъа йеира Донецкан Халкъан Республика а, Луганскан Халкъан Республика а, Запорожьен а, Херсонан а областаш. И мехкаш чӀагӀдина Российн Федерацин Конституцица, оцу гӀуллакхо жима бина Украинин мохк.
Коьрта шахьар а, уггаре йоккха гӀала а — Киев. Пачхьалкхан мотт — украинийн. 2024 шеран 26 июнехь дуьйна лелаш ду ингалсан меттан статусах закон, и мотт дуьненайукъара мотт бу[9].
Украина унитаран пачхьалкх а, ийна республика а йу. Президент а, Лакхара рада а хоржу 5 шарна. Президент 2019 шеран 20 майхь дуьйна Зеленский Владимир, премьер-министр 2020 шеран 4 мартехь дуьйна — Шмыгаль Денис.
Доза ду Белоруссица къилбаседехь, Польшица, Словакица, Мажарчоьнца — малхбузехь, Румыница а, Молдавица а — къилба-малхбузехь, Российца — малхбалехь, къилбаседа-малхбалехь, къилбехь.
Дукхаха болу динца берш православи лелош бу, амма, бу желтойн- а, румкатоликалла, йахӀудалла, ислам а лелориш.
Украинин мехкан дакъа дола деш дац цуьнан Ӏедало, украинин законашца, уьш бу цхьаьна ханна оккупации йина мехкаш. 2022 шеран декабран хьелашца Российс факт хилла дӀалецира 18 % гергга Украинин мохк.
2022 шеран февралера 2024 шеран февраль кхаччалц, шина шарахь тӀеман гӀуллакхаша, Украинехь, тайп-тайпанчу экспертийн мах хадорца, вийна 400 000 - 1,1 млн стаг, махкара дӀавахана 10 млн стаг, пачхьалкхо байира 20 % гергга мохк, экономикин кхоалгӀа дакъа, 3,5 млн сов белхан меттиг дӀайелира[10][11][12][13].
2022 шеран ДЧС чухоам, лерина эцадаларан паритетца, иза хилира 441 млрд $ (12660 $ бахархойн цхьаьна синна). Номиналан ДЧС 2022 шарахь хилира 151,5 млрд $ (4350 $ бахархойн цхьаьна синна), ДЧС цхьаьна синан гайтамца (номиналан а, НЭТан а) Европехь тӀаьххьара меттигехь йу[14]. Ахча — гривна (UAH).
Мехкан Советийн Социалистийн Республикийн Союзах маршо, ткъа Украина цуьнан союзан республика йара 1922 шеран декабрехь дуьйна, Маршо кхайкхийна 1991 шеран 24 августехь. Пачхьалкхан-къоман ламастан а, УНР а когаметта йу[15], УССР когаметта йолу пачхьалкх[16], ССРС когаметтайерг[17], ВКъКх, ЛПД, ГУАМ, ӀЭЦКх, кхин дуьненайукъара кхолламаш кхуллуш дакъалаьцна, Европин барт йукъайаха официалан кандидат. Лелаш болчу дуьненайукъара берташца а, конвенцешца а, ӀаьржахӀордан хидоькъешна чухула атта дина лела бакъо йу[18], Антарктидехь Ӏилманан-талламан гӀуллакхаш леладо[19].
Географи
Регионаш
Спорт
Украинашна йукъахь европин спортан тайпанаш даржа доладелла XX бӀешеран йуьххьехь. Маьрша Украинин Ӏедало, доккха маьӀна лора спорт кхиарна а, йаржарна а, кхочушйора йогӀуш йолу пачхьалкхан программаш, масала, Кегийрхойн а, спортан а гӀуллакхийн министраллин структурашкахула.
XXI бӀешо кхочуш махкахь дукха а, кӀезиг а тӀегӀанехь йаьржира йерриг ала мегар долуш аьхкенан спортан тайпанаш — божарийн а, зударийн а дисциплинаш. 2012 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь Украинин командо йаьккхира 6 дешин, 5 детин, 9 борзанан мидал.
2019 шарахь Футболех ловзаран Украинин гулйина команда (20 шо кхачанза) йаьккхира Кегийрхойн командашна йукъара футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2019, доьналлица толам баьккхира Къилба Корейн командегара 3:1 жамӀаца, иштта дуьххьара дуьненан чемпион хилира.
2016 шарахь пляжан футболех ловзу Украинин команда туьйлира пляжан футболех ловзу хӀора шеран европин чемпионатехь, финалехь иэшийра Португали 2:1 чоьтаца.
2009 шарахь 19 шо кхачанза жимахойн Украинийн гулйина командо иэшийра финалехь Ингалсчоь иэшийра чот 2:0 йолуш цӀера Европин чемпионатехь иштта кепара дуьххьира Европин кад баьккхира.
2009 шарахь донецкера «Шахтёр» УЕФА Кеда финалехь Истамалехь иэшийра бременан «Вердер» 2:1 чоьтаца.
Уггаре гӀарайаьлла бахархошна йцукъахь спорт йу футбол, латар, мотоспорт, шахматаш.
Уггаре йоккха стадион — киевн «Олимпийски» (дуккхафункцеш йолу, 70 эз. хьовсархочунна).
Билгалдахарш
- ↑ http://cnig.gouv.fr/wp-content/uploads/2020/02/CNT-PVM_r%C3%A9vis%C3%A9_2020-01-27-1.pdf
- ↑ Атлас мира: Максимально подробная информация / Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов. — М.: АСТ, 2017. — С. 28. — 96 с. — ISBN 978-5-17-10261-4.
- ↑ Постоянное население без учёта Автономной Республики Крым и Севастополя, аннексированных Россией в 2014 году (см. Чисельність наявного населення в Україні, за оцінкою, на 1 січня 2022р. (за оцінкою) (укр.). Архивйина 2022 шеран 8 августехь )
- ↑ 1 2 Источник. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 7 июнь. Архивйина 2021 шеран 16 октябрехь
- ↑ Украина получила кириллический домен «. укр» (укр.). Архивйина 2015 шеран 8 майхь // BBC Ukrainian
- ↑ Country Calling Codes — Telephone Area Codes For Ukraine. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 27 ноябрь. Архивйина 2020 шеран 14 февралехь
- ↑ Перевод часов на летнее время 2017: когда и куда переводят стрелки в Украине. Страна.ua (2017 шеран 24 март). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 20 август. Архивйина 2021 шеран 16 декабрехь
- ↑ ТАСС, 29 июля 2023. Урегулирование и нейтралитет Киева. Путин изложил африканской миссии позицию по Украине
- ↑ На Украине подписали закон об английском как языке международного общения. ТАСС (2024 шеран 26 июнь). ТӀекхочу дата: 2024 шеран 26 июнь.
- ↑ РБК, 20 февраля 2024. Премьер Украины заявил о потере почти трети экономики страны за два года
- ↑ Российская газета, 5 августа 2023. Полковник Макгрегор: ВСУ потеряли 400 тысяч солдат
- ↑ Известия, 1 сентября 2023. В США заявили о случайном раскрытии Киевом реальных потерь ВСУ. Полковник Макгрегор: Киев случайно озвучил данные о гибели 400 тыс. солдат ВСУ
- ↑ Российская газета, 26 ноября 2023. Украинский телеканал: Более 1,1 миллиона военных ВСУ погибли и пропали без вести
- ↑ GDP based on purchasing-power-parity (PPP) per capita (инг.). МВФ (2021 шеран 12 октябрь). ТӀекхочу дата: 2021 шеран 12 октябрь. Архивйина 2021 шеран 27 октябрехь
- ↑ 1992 — президент УНР в екзилі Микола Плав’юк склав повноваження Державного Центру УНР. Архивйина 2021 шеран 16 октябрехь //Украинский институт национальной памяти — Официальное заявление ГЦ УНР: «Складаючи свої повноваження, ми заявляємо, що проголошена 24 серпня і утверджена 1 грудня 1991 року народом України Українська Держава продовжує державно-національні традиції УНР і є правонаступницею Української Народньої Республіки». Закон України «Про громадянство України», ст. 8. Архивйина 2021 шеран 11 февралехь — Украина признаёт право её бывших жителей и их близких родственников на своё гражданство по праву территориального происхождения
- ↑ Закон України «Про правонаступництво України», ст. 1-6. Архивйина 2018 шеран 17 апрелехь — в вопросах: парламента; конституции; законодательства; органов государственной власти и управления, прокуратуры, судов и арбитражных судов (но, только сформированных на основе Конституции УССР); границы; обязательств по международным договорам. Закон України «Про громадянство України», ст. 8. Архивйина 2021 шеран 11 февралехь — Украина признаёт право её бывших жителей и их близких родственников на своё гражданство по праву территориального происхождения
- ↑ Закон України «Про правонаступництво України», ст. 5, 7-9. Архивйина 2018 шеран 17 апрелехь — в вопросах: границы (части бывшей границы СССР, отделяющей Украину от государств не являющихся бывшими республиками СССР); прав и обязательств по международным договорам (не противоречащих Конституции Украины и интересам республики); обслуживания внешнего долга по состоянию на 16 июля 1990 года (в части, определённой отдельным межгосударственным соглашением); гражданства (для граждан СССР, постоянно проживавших на территории Украины на момент провозглашения независимости)
- ↑ Конвенция Монтрё о статусе проливов
- ↑ Договор об Антарктике
Комментареш
- ↑ 2014 шарахь Россис аннекси йинаАР ГӀирмин а, Севастополан а , ткъа кхин а 2022 шарахь Россис аннекси йина Херсонан, Запорожьен, Донецкан, Луганскан областийн мехкийн чоьтаца
Литература
Оьрсийн маттахь
- Украина // Большая советская энциклопедия. — М., 1972. — Т. 10. — С. 539—556.
- Грушевский Михаил. Иллюстрированная история Украины. — К., 1995.
- Захаров В. М. Часть II. «Военные организации постсоветских государств». Глава 3. «Раздел советских вооружённых сил» // «Военное строительство в государствах постсоветского пространства». — М.: Издательство РИСИ, 2011. — С. 42—63. — 380 с. — 300 экз. — ISBN 978-5-7893-0118-0.
Украинийн маттахь
- Андрущенко В. П., Губерский Л. В., Михальченко Н. И. Культура, ідеологія, особистість: методолого-світоглядний аналіз. — Київ: Знання України, 2002. — 577 с. — ISBN 9667999076.
- Енциклопедія українознавства : Словникова частина : [в 11 т.] / Наукове товариство імені Шевченка; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж—Нью-Йорк : Молоде життя, 1955.
- Літопис Руський. — Київ: Дніпро, 1989. — 591 с. — ISBN 5-308-00052-2.
- Історія України : універсальний ілюстрований довідник / В. К. Губарев. — Донецьк : БАО, 2008. — 573 с.
- Ілюстрована енциклопедія історії України : у 3 т. — Вид. перероб., доп. — К. : Спалах, 2004.
- Руденко В. П. Довідник з географії природно-ресурсного потенціалу України — К. : Вища школа, 1993. — 180 с.
- Ингалсан маттахь
- Dalton M. Ukraine (Culture Shock! A Survival Guide to Customs & Etiquette) / Meredith Dalton. — 2001. (англ.)
- Ukraine: A Concise Encyclopedia / ed. by Volodymyr E. Kubijovyc. — University of Toronto Press, 1963. — Vol. 1. (англ.)
- Boshyk Y. Ukraine During World War II: History and Its Aftermath / Yuri Boshyk. — Canadian Institute of Ukrainian Studies, 1986. — ISBN 0-920862-37-3. (англ.)
Хьажоргаш
- Данные (инг.). Кху чуьра архивйина оригиналан 2003 шеран 16 апрелехь в Library of Congress
- Украина (инг.). Кху чуьра архивйина оригиналан 2008 шеран 7 июнехь на UCB Libraries GovPubs