Российн Федерацин Конституци
Российн Федерацин конституци — Российн Федерацин лакхара нормативан бакъонийн акт. ТӀеэцна Российн халкъо 1993 шеран 12 декабрехь, лела яьлла 1993 шеран 25 декабрехь[2]. Конституцин лакхара юридически ницкъ бу, цуо чӀагӀбо Российн конституцин хӀоттаман, пачхьалкхан хӀоттаман, векалан, кхочушдаран, суьдан Ӏедалан меженаш кхолларан, адаман а, гражданийн а бакъонийн а, маршонан а бух, кхин а Конституцин хийцамийн а, цуьнга юхахьажаран а бух[3][4].
2017 шеран декабрехь ЮОТЕЦо дина долу социологин хеттарийн хаамашца, 61 % хеттарш делла россихоша Российн Федерацин Конституци дуьззина йа мехкан а, цуьнан халкъан а хьашташна оьшу документ лору ю[5].
Конституцин истори
1990—1991 шерашкахь йоха йолайелира ССРС. Йерриг республикаш, царна йукъахь РСФСР, тӀеийцира шайн пачхьалкхан суверенитетийн Декларацеш. Республики халкъан депутатийн съездо 1990 шеран 12 июнехь тӀеийцира РСФСР пачхьалкхан суверенитетех долу Деклараци. Цунна чохь дуьххьара Ӏалашо хӀоттийра РСФСР керла Конституци кечъян, цунна чохь кхайкхийна хьесапийн бух тӀехь, цунна йукъахь Ӏедалан геннаш декъаран хьесап а.
Проект кечйар
1990 шеран 16 июнехь кхоьллира РСФСР халкъан депутатийн I гуламан Конституцин комисси, цуо дӀаболийра и болх. Комиссин председатель хӀоттийра РСФСР Лакхара Советан председатель Б. Н. Ельцин, гӀовс — РСФСР Лакхара Советан председателан хьалхара гӀовс Р. Ӏ. Хасбулатов, секретарь — РСФСР халкъан депутат О. Г. Румянцев. Юьхьанца комиссин йукъавахара 102 депутат, амма 1992 шеран ноябрехь цуьнан барам охьабелира 98 стаге, масала, Конституцин комиссин кхоъ декъахо хаьржинера РФ Конституцин Суьде[6].
Амма халкъан депутаташна йукъахь политикин ницкъаш дӀахӀиттар чолхе хиларо, дикка дахдира керла Конституци тӀеэцар. Дукхаха дерг гӀуллакх дӀадодара карарчу РСФСР Конституцин шортта хийцамаш баран новкъа, цуо иза бахьнехь оьцура цхьаьна ца йогӀу амал, цхьа норманаш дуьхьала хуьлура кхечарна. Иза цхьаьна ца яро хуьлийтура законашкхолларан а, кхочушдаран а Ӏедалан геннийн къиза дуьхьалхӀиттарш а, дуьхьалалаттарш дора.
1993 шеран 21 сентябрехь Российскойн Федерацин Президента Б. Н. Ельцина арадаьккхира омар «Российн Федерацехь муьрашца конституцин хийцамаш барех», цуьнца Халкъан депутатин съезд а, Российн Лакхара Совет а шайн болх сацо безаш йара, ткъа иштта 12 декабрехь кечйина яла езара керла Конституци. Масех сахьт даьлча Российн Федерацин Конституцин Суьдо сацам бира «Российн Федерацин Президентан Б. Н. Ельцинан, цуьнан 1993 шеран 21 сентябран „ Российн Федерацин муьрашкара конституцин хийцамех“ долчу Омарах доьзна гӀуллакхаш а, сацамаш а Российн Федерацин Конституцица дарах», цунна чохь дӀаваьккхира Б. Н. Ельцин РФ Президентан даржера[7][8], амма дӀаваккхар къобал ца дора Президенто а, цуьнан гуоно а.
Россин Конституцин авторех цхьаъ волчу, Оьрсийчоьнан Ӏилманийн академин Дуьненаюкъарчу экономикан а, дуьненаюкъарчу юкъаметтигийн а институтан коьртачу Ӏилманан белхахочо Шейнис Виктора дийцарехь, конституцин «президентан проект» кхаа стеган Сергейн куьйга кӀел кхоьллина ю Алексеев, Собчак Анатолий а, Шахрай Сергей а, уьш бара процессан хьалханчаш[15], Амма дерриг а Конституцин конференцехь дакъалецира 800 сов декъашхочо, тайп-тайпана юристаша болх бира. Шахрай Сергейс билгалвоккху конституцин коьрта ши автор — ша а, Алексеев Сергей а[16][17]. АЦШ дуьненаюкъара кхиаран агенталло ахча луш йолчу «Rule of Law», проектан декъашхоша а гӀо дира Конституци кхолла[18]. Цхьаьна болх баран жамӀехь кечйира Россин Конституцин керла цхьаьнатоьхна проект, иза тӀаьхьо Россин Президента дӀакхачийра халкъан кхажтасаре (бакъдерг аьлча, референдуме), цунах хилира хӀинцалера Россин Федерацин Конституци, 1920-чу шеран низамийн бух тӀехь. 1993 шеран 12 декабрехь хиллачу кхажтасаран жамӀаш.
ТӀелацар (1993)
.JPG)
1993 шеран 15 октябрехь президенто Ельцин Бориса куьг яздира Россин Конституцин проектана халкъан кхажтасарх лаьцна омрана, тӀечӀагӀдира «1993 шеран 12 декабрехь Россин Федерацин Конституцин проектана халкъан кхажтасарх лаьцна положение»[19]. Положеница а догӀуш, Конституци къобалйина лоруш яра, нагахь санна кхажтасарехь дакъалаьцначу дукхахболчу харжамхоша иза тӀеэцарна кхаж теснехь, нагахь санна кхажтасарехь дакъалаьцна дӀаязбинчу харжамхойн ах сов терахь хиллехь. Термин «къоман кхаж» (ткъа «референдум» а боцуш) лелайора 1990 шеран 16 октябрехь долчу РСФСР-н референдуман хьокъехь карарчу хенахь долчу Законан низам дӀадаккхархьама, цуьнан 9-гӀа статьяца референдум кхайкха йиш яра 1990 шеран 16 шо кхаччалц бен. халкъан депутатийн съезд я Россин Федерацин Лакхара кхеташо[20], амма оцу законан 1-чу статьяхь и ший а термин цхьатерра ю.
Кхажтасар хилира 1993 шеран 12 декабрехь. 58,43 % кхаьжнаш тесна конституци тӀеэца, 41,57 % дуьхьал кхаьжнаш тесна. Керла конституци тӀеэцна, болх бан йолаелира иза «Российская газетехь» зорбане яьллачу дийнахь дуьйна - 1993-чу шеран декабрь-беттан 25-чу дийнахь дуьйн
Структура
ХӀинцалера Оьрсийчоьнан Конституци лаьтта Преамбулех а, шина декъах а. Преамбуло дӀакхайкхийна, Оьрсийчоьнан халкъо къобалйо и Конституци; демократин а, гуманистически а мехаллаш чӀагӀъяр; Кхузаманан дуьненахь Оьрсийчоьно дӀалоцу меттиг къастийна ю. Хьалхара дакъа 9 глава юкъа а лоцуш, 141 статьях лаьтташ ду (2020-чу шеран 14-чу мартехь арадаьллачу Россин Федерацин Конституцина хийцамаш барх лаьцна Россин Федерацин Законца нийса а догӀуш N 1-ФКЗ «О улучшении регулирования некоторых вопросов 2020 г. юкъараллин власть вовшахтохар а, болх бар а», кхин а 5 тӀетоьхна лелаш йолчу 137 статьяна , иштта цхьаъ ницкъ дӀабаьлла), Россин Федерацехь политикан, юкъараллин, бакъонан, экономикан, юкъараллин системийн бух хӀоттош, коьрта бакъонаш а, маршонаш а [10] . индивидуальни стагана, 1990 ш. Россин Федерацин федеративни дӀахӀоттам, пачхьалкхан Ӏедалан органийн статус, иштта Конституци карлаяккхаран а, цунна тӀе хийцамаш юкъабахаран а низам. ШолгӀачу декъо билгалдоккху чаккхенан а, дӀасалеларан а низамаш, иза бух бу конституцин а, низаман а норманаш хаддаза хиларан а, стабилалла хиларан а.
Российн Конституцин дӀахӀоттам гайта йиш ю иштта:
Файл:Russia stamp 2018 № 2422.jpg
Почтовый блок «25 лет Конституции Российской Федерации». 2018 год
- Преамбула
- Раздел первый
- Глава 1. Основы конституционного строя (статьи 1—16)
- Глава 2. Права и свободы человека и гражданина (статьи 17—64)
- Глава 3. Федеративное устройство (статьи 65—79.1)
- Глава 4. Президент Российской Федерации (статьи 80—93)
- Глава 5. Федеральное Собрание (статьи 94—109)
- Глава 6. Правительство Российской Федерации (статьи 110—117)
- Глава 7. Судебная власть и прокуратура (статьи 118—129)
- Глава 8. Местное самоуправление (статьи 130—133)
- Глава 9. Конституционные поправки и пересмотр Конституции (статьи 134—137)
- Раздел второй. Заключительные и переходные положения
Хьажа кхин а
- Конституцин къоьлла Россехь (1992—1993)
- Халкъан депутатийн съезда а, Российн Федерацин Лакхара Совет а дӀасахецар
- Российн Конституцин дерриг халкъо кхаж тасар
- Российн Федерацин Конституцин суд
- ССРС Конституци
- Российн Федерацин Конституцин гулам
- Российн Конституцин хийцамаш
- Российн Федерацин Конституцин де
Билгалдахарш
- ↑ Конституция Российской Федерации : Принята всенародным голосованием 12 декабря 1993 г. // Собрание законодательства РФ. — 2014. — № 31. — Ст. 4398.
- ↑ Конституция Российской Федерации вступила в силу в день её официального опубликования в газете «Российская газета» от 25.12.1993 № 237.
- ↑ Козлова Е. И., Кутафин О. Е. Конституционное право России: Учебник. — М.: Проспект, 2006. — С. 608 ISBN 5-482-00716-2
- ↑ Комаров С. А., Малько А. В. Теория государства и права: Учебно-методические пособие, краткий учебник для вузов. — М.: Инфра-М, 2001. — С. 448 ISBN 5-86225-968-6
- ↑ ВЦИОМ. Конституция: изменить или оставить? (2017 шеран 12 декабрь).
- ↑ О работе Конституционной комиссии Съезда народных депутатов Российской Федерации (1990—1993 годы). ТӀекхочу дата: 2012 шеран 6 январь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2012 шеран 1 мартехь
- ↑ Заключение Конституционного Суда РФ от 21.09.1993 N З-2 «О соответствии Конституции Российской Федерации действий и решений Президента Российской Федерации Б. Н. Ельцина, связанных с его Указом от 21 сентября 1993 года „О поэтапной конституционной реформе в Российской Федерации“ и Обращением к гражданам России 21 сентября 1993 года»||КонсультантПлюс
- ↑ Заключение Конституционного Суда РФ от 21.09.1993 N З-2 «О соответствии Конституции Российской Федерации действий и решений Президента Российской Федерации Б. Н. Ельцина, связанных с его Указом от 21 сентября 1993 года „О поэтапной конституционной реформе в Российской Федерации“ и Обращением к гражданам России 21 сентября 1993 года»
Литература
- Баренбойм П. Д., Мишина Е. А. Уроки конституционного кризиса 2020 — М.: ЛУМ, 2020. — 156 с. — ISBN 978-5-6043304-2-5
- Баглай М. В., Туманов В. А. Малая энциклопедия конституционного права. — М.: БЕК, 1998. — 505 с. — ISBN 5-85639-241-8.
- Баглай М. В. Конституция Российской Федерации: историко-правовой комментарий М. В. Баглая. — 3-е изд., перераб.. — М.: Норма: ИНФРА-М, 2010. — 159 с.
- Конституция Российской Федерации: Энциклопедический словарь / Авт. коллектив: В. А. Туманов, В. Е. Чиркин, Ю. А. Юдин; Руководитель авт. коллектива С. М. Шахрай. — 2-е изд., перераб. и доп. В. А. Тумановым. — М.: Большая российская энциклопедия: Юристъ, 1997. — 319 с. — (Interpretationes). — ISBN 5-7357-0143-6.
- Беляев И. А. : Какая Конституция нужна современной России? Архивйина 2020-08-15 — Wayback Machine // Социально-гуманитарные инновации : стратегии фундаментальных и прикладных научных исследований : материалы Всероссийской научно-практической конференции. — Оренбург : ОГУ, 2019. — С. 740—747.
Хьажоргаш
- Текст Конституции Российской Федерации на официальном сайте президента России
- Конституция РФ от 11 апреля 2014 года // опубликована новая редакция Конституции РФ
- Комментарии к Конституции РФ
- Федеральный конституционный закон от 28.06.2004 N 5-ФКЗ (ред. от 18.06.2017) «О референдуме Российской Федерации»
Кхин дӀа темана тӀехь
 |
|---|
