Российн Федерацин Конституцин де

Советийн муьрехь Конституцин де ерриг ССРС Конституци тӀеэцначу терахьца доьзна дара.

ССРС-хь Конституцин де даздаран терахь масийттаза хийцаделира, хӀунда аьлча Коьрта закон масийттаза тӀеэцнера. 1923 шеран 6 июлехь ССРС-н Йукъарчу кхочушдаран комитетан (ЦИК) сацамца ССРС-н хьалхарчу Конституцин проект чӀагӀйира а, «сихха лела а йаьккхира», цунна тӀетовш ССРС-н ЦКХК-н (ЦИК) президиуман 1923 шеран 3 августерчу декретаца хьалхарчу шарахь Конституцин де хӀоттийра — 6 июль. (Конституци ша-йерг 1924 шеран 31 январехь ССРС-н Советийн II-чу гуламехь бен чеккхенца тӀе ца ийцира).

1924 шеран 19 сентябрехь ССРС ЦКХК-н (ЦИК) президиуман сацамца, Коьртачу законан сий деш долу дезде хийцалуш хила кхайкхийра — иза июль беттан хьалхарчу кӀирандийнахь даздан долийра. Амма 1930 шарахь советийн предприятеш сацар доцуш йолчу производствени кӀиранна тӀейаьлча, дезден даиманлера терахь йуха а 6 июль хаьржира. Оцу хенахь Конституцин де белхан де санна дисира^[6].

1936 шеран 5 декабрехь Советийн чот йоцуш VIII Йерригсоюзан гуламехь тӀеийцира керла, «сталинан» олу Конституци, ткъа иза тӀеэцна де йерриг халкъан дезде аьлла кхайкхийра. ССРС Конституцин де, иштта ССРС сталинан Конституцин де олуш долу, белхан доцу де хилира. 5 декабрехь Конституцин де даздар 1976 шо кхаччалц дӀадахара^[6].

1977 шарахь мехкан Коьртачу законан керла верси гучуелира. Официалан йоцчу кепехь оцу Конституцих «кхиаран тӀегӀанехь йолчу социализман Конституци» олура, иштта цунна «брежневн» цӀе а тиллира. Иза тӀеийцира 7 октябрехь ССРС Лакхарчу Советан рогӀера йоцчу сессехь, цо цхьаьна ССРС Закон а гучуделира «ССРС Конституци (Коьрта закон) тӀеэцна де йерриг халкъан дезде хилар кхайкхарех лаьцна». 7 октябрь дезде а, белхан доцу де а дара 1991 шарахь ССРС йоххалц^[6]. 1992 шарахь и де мукъа де а, дезде а дацара.

1978 шарахь, 1977 шеран ССРС керлачу Конституцина тӀаьххье, ССРС Конституцица нийса йогӀуш йолу РСФСР керла Конституци тӀеийцира.

1990 шеран 12 июнь РСФСР-н халкъан депутатийн I-чу гуламехь РСФСР-н пачхьалкхан суверенитетах лаьцна Деклараци тӀеийцира. Документехь билгалдоккхура, Коьртачу законан керла текст кечйан йезар. Иза кечдина а, тӀеэцна а доцчу хенахь, лелаш яра 1978 шеран РСФСР-н Конституци (хийцамашца)^[6].

1990 шеран июнехь керлачу Конституци тӀехь болх бан Халкъан депутатийн гуламан Конституцин комисси кхоьллира. Цуьнан куьйгалхо вара РСФСР-н Лакхарчу Советан председатель Борис Ельцин.

Формальни комиссин йукъахь бӀе гергга депутат вара. Амма реально Конституцин проектан тӀехь болх беш йара белхан группа вовшахтухуш йолу 12—15 стаг. Комиссин «мотор» вара цуьнан жоьпаллин секретарь, 30 шо долу Румянцев Олег. Цуьнца цхьаьна проект тӀехь жигара болх бира кхин а масех депутато, մասла Шейнис Виктор(оьр.)нохч., Рыжов Юрий(оьр.)нохч., Золотухин Борис(оьр.)нохч., Шелов-Коведяев Фёдор(оьр.)нохч., Амбарцумов Евгений(оьр.)нохч., Шахрай Сергей(оьр.)нохч.. Эксперташна йукъахь йаха мегар ду Страшун Борис(оьр.)нохч., Мамут Леонид(оьр.)нохч., Лафитский Владимир. Комиссин Ӏалашо йара дуьненан зеделлехь Россин конституционни модель кхолла.

— Гольцблат Андрей(оьр.)нохч., 1990 шеран чаккхенгахь йолчу ситуацих лаьцна^[7]

1990 шарера 1993 шо кхаччалц тайп-тайпанчу политикин а, йукъараллин а боламаша Коьртачу законан 20-е гергга вариант кечйинера, амма официалан 1993 шеран йуккъехь царах шиъ бен ца хьаьжира. Хьалхарчун, «президентски» олучун, коьрта авторех бара Сергей Алексеев, РФ президентан уллора долахь долчу бакъонийн талламан центран советан председатель, а Сергей Шахрай а, оцу хенахь правительствон председателан заместитель волу. ШолгӀа вариант, ма-хеттара, Олег Румянцев куьйгаллехь волу Конституцин комиссин декъашхоша кечйира^[6].

1993 шеран 29 апрель РФ президенто Борис Ельцина керлачу Конституцин проект дӀагайтира, «президентски» олучу версин бух тӀехь. 1993 шеран 5 июнь Ельцинан инициативица кхайкхира Конституцин кхеташо, пачхьалкхан Ӏедалан меженийн, меттигерчу ша-шега урхаллин а, йукъараллин организацийн а векалш дакъалоцуш. Цигахь 1993 шеран 12 июль тӀечӀагӀйира керлачу Конституцин тӀаьххьара «президентски» редакци. Оцу хенахь РФ Депутатийн гуламо а, Лакхарчу Совето а Коьртачу законан шайн верси тӀехь болх беш бара, иза 1993 шеран 17 ноябрь халкъан депутатийн X-чу гуламехь чӀагӀйан дагахь бара.

Амма президенто Халкъан депутатийн гулам дӀасахийцира, цунна тӀаьххье РФ Лакхара Совет а, царна метта Федеральни гулам кхолла сацам бина. РФ Конституцин судехь цуьнан сацам Коьртачу законна дуьхьал хилар къобал дира. Оцу хенахь лелачу Конституцица догӀуш, РФ Лакхарчу Совето Борис Ельцинан президентски полномочеш сацийра, иза кхочушйар РФ вице-президентан Александр Руцкойна тӀедиллира. Сихха гулбелира X-гӀа Халкъан депутатийн чот йоцуш гулам. Москохахь Лакхарчу Советан гӀишло, депутаташ чохь болуш, Борис Ельцинан омрица чоьхьарчу эскарша а, милицино а блоке йира. 1993 шеран 3 октябрь коьртачу шахьара эскарш дехкира, ткъа шолгӀачу дийнахь танкийн тохарш дина, парламентан гӀишло штурмаца схьаийцира. Оппозицин куьйгалхой, парламентан председатель а, вице-президент а йукъахь волуш, лаьцна бара^[6].

1993 шеран октябрехь — ноябрехь Конституцин президентан проект чекхйаккхарна тӀехь болх бира Конституцин кхеташонан лерринчу меженаша: Йукъараллин а, Пачхьалкхан а палаташа иштта Конституцин арбитражан комиссино а. Президенто указ куьг таӀийра 1993 шеран 12 декабрехь Конституцин проектах лаьцна халкъан кхаж тасар дӀадахьарх^[6].

1993 шеран 12 декабрь, халкъан кхаж тасарца Россин Федерацин Конституцин керла вариант тӀеийцира.

1993, 25 декабрь, Конституци «Российски газетехь» зорба тоьхначу дийнахь дуьйна шен ницкъашца лела йолайелира^[8].

1994 шаран 12 декабрь, 1994 шарахь РФ президент арахийцира «Российски Федерацин Конституцин дийнах лаьцна» цӀе йолу указаш^[9] а, «12 декабрь мукъа де хиларх лаьцна» а^[10]. 12 декабрь пачхьалкхан дезде хила кхайкхийра^[11].

2004, 24 декабрь, Пачхьалкхан Думо Россин Федерацин Къинхьегаман кодексе хийцамаш тӀеийцира, цара Россин дезденийн календаре хийцамаш бира^[12]. Цаьрца догӀуш 2005 шарахь дуьйна Конституцин де белхан де хилира. Цуьнца цхьаьна иза Россин дагалацаман терахь хилира^[13].