Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Космонавтикан де

Космона́втикан де — адам дуьххьара космосе вахарна лерина Ӏида[1]. Йуьхьанца ССРС-хь даздеш долу Ӏида, тӀаьхьо кхечу пачхьалкхашкахь а даьржина.

Оханан беттан 12-чу дийнахь даздеш долу и де билгалдаьккхина адаман дуьххьарлера космосе леларан сий деш, иза кхочушдира Гагарин Юрийс 1961 шарахь[1].

Истори а, даздар а

1961 шеран оханан беттан 12-чу дийнахь советийн космонавт Гагарин Юрий «Восток-1» космосан кеманца «Байконурера» космодромера хьалавелира, дуьненахь дуьххьарлера стаг хилира Лаьттан планетина го бина[2]. Лаьттана гергарчу космосехула Гагаринан рейс лаьттира 108 минотехь[3], Саратовн областехь охьа а воьссина. ТӀаьхьо охьахиъна меттиг хийцира Юрий Гагаринан цӀарах йолу космос схьайаьккхинчу нехан парках[4].

Космонавтикан де даздар кхоьллира Гагарин вахначул тӀаьхьа шолгӀачу шарахь ССРС Лакхара Советан Президиуман омарца 1962 шеран оханан беттан 9-гӀа дийнахь, оцу хенахь билгалъйаьккхира цуьнан цӀе а — Космонавтикан де. Керла дезде йукъадаккхаран инициатор вара советийн шолгӀа лётчик-космонавт Титов Герман, цо 1962 шеран бекарг беттарн бекарг баттахь 26-чу дийнахь КПСС ЦК-га хьажийра цуьнца йогӀуш йолу предложени[5][6].

Иштта оцу дийнахь билгалдоккху Дуьненайукъара авиацин а, космонавтикан а де; цуьнан цӀе а, даздаран де а, Советан пачхьалкхехь тӀеэцначу дезчу денца цхьаьнадогӀуш, чӀагӀйира протоколца (17-гӀа п.) 1968 шеран лахьанан беттан хилла Дуьненайукъара аэронавтикан федерацин 61-гӀа генеральни конференци а, ССРС авиацин спортан федерацин предложеница тӀеэцна Дуьненайукъара аэронавтикан федерацин кхеташонан сацам а, иза тӀеийцира 1969 шеран оханан беттан 30-гӀа дийнахь[7].

1980 шарахь ССРС-хь Космонавтикан де даздар йуха а чӀагӀдира ССРС-н Лакхарчу Кхеташонан Президиуман эсаран беттан 1-гӀа дийнахь № 3018-X «Дезчу деношкахь а, дагалецамечу деношкахь а» аьллачу Указаца[8].

Россин Федерацехь Космонавтикан де билгалдоккху ССРС-хь санна цхьана дийнахь, 1995 шеран бекарг беттан 13-гӀа дийнахь арадаьллачу Федеральни законан 1.1 статьяца нийса а догӀуш, № 32-ФЗ «Российн тӀеман сийлаллин а, дагалецамечу датийн а деношкахь»[9]. Низамехь санна, даздарийн гурашкахь коьрта хиламаш дӀахьо Москох а, Калугехь а: Москох планетарийно экскурсеш йо, ткъа Космонавтикан музейно кечйо леррина проекташ а, лекцеш а, цхьаьнакхетарш а, Гагарин Юрийс бух биллинчу Калугерчу Космонавтикан историн пачхьалкхан музейхь барамаш вовшахтухуш бу[10][11][12].

Космонавтикан денна лерина тематически барамаш дӀахьо Российн массо а регионашкахь, 2016-чу шарахь дуьйна вовшахтухуш йу «Космос — иза вай ду» цӀе йолу Гагаринан урок (2017-чу шарахь дуьйна иза дӀахьош йу Россин арахьа а)[13].

2011-чу шарахь, адам дуьххьара космосе вахана 50 шо кхачар дагалоцуш, Российн билгалдаьккхира Российн космонавтикан шо, 55 шо кхачаран сий деш, 2016-гӀа шо Гагарин Юрийн шо ду аьлла дӀакхайкхийра. Оццу шарахь арайаьлла исбаьхьаллин проект «Тхо теша космосах!» дӀайолийра[13].

2021-чу шарахь Гагарин Юрий рейс йина 60 шо кхачарца доьзна дӀадаьхьира цхьа могӀа тематически барамаш, церан коьрта мур бара Москох космонавтикан музейхь «Хьалхара» гайтам, цигахь коьрта экспонат йара «Восток-1» охьавоссаран аппарат, цу чохь Гагарин йухавирзира[13].

2023-чу шарахь, коронавирусан дехкарш дӀадаьхначул тӀаьхьа, Космонавтикан де даздар дикка шуьйра дара. Иштта, Москох дӀайаьхьира тематически гайтамаш, мастер-классаш а, киногайтамаш а, лекцеш а, перформансаш а[14]. Гагарин Юрийс жима волуш дешначу Саратовехь Гагарин Юрийс хӀоттийначу хӀолламна уллохь йолчу Космонавтийн хийистехь церемониальни митинг дӀайаьхьира, цигахь дакъалоцуш бара хьаькамаш а, космонавташ а. Саратов ламастехь Космонавтикан де даздаран центрех цхьаъ хуьлу[15].

Космонавтикан денна лерина барамаш иштта кест-кеста дӀахьо Российн кхин а дуккха а гӀаланашкахь, шайна йукъахь Казань а[16], Калуга а[17][18], Петарбух[19] а, Архангельск а[20], кхин а.

Россехь дезчу Ӏиданийн статус хийцаран инициативаш

Жигархой масийттазза гӀиртина, хӀинца а гӀерта Россехь Космонавтикан ден статус хийца, иза пачхьалкхан деза де а, мукъа де а деш. И инициатива гӀортор йеш бу дуккха а космонавтийн музейша а, хӀинцалера а, хилла а космонавташ а, иштта ацхьа могӀа политикан гӀуллакхой а. И инициатива тайп-тайпанчу хенахь тайп-тайпанчу политикан партешкара парламентан декъашхоша гӀортор йина.

Космонавтикан денна къоман статус йаларан инициатива дуьххьара йукъайаьккхира Пачхьалкхан Думехь 2001-чу шарахь. Цу низаман проектан спонсорш бара «Российн регионаш» а, КПРФ а, ЛДПР а, «Халкъан ницкъ» а, «Цхьааллин Росси» а, «Даймохк — йерриг Росси» а, «Ча» а партешкара депутаташ. И низам Пачхьалкхан Думехь луьстуш дара 2001—2002 шерашкахь, амма парламентан гӀортор ца хилира цуьнан. 2006 шеран хӀутоссург баттахь кхин цкъа а гӀоьртира дезчу дийнан статус хийца. ХӀокху ханна и инициатива йукъайаьккхира «Родина» а, КПРФ а партешкара депутаташ, тӀаьхьо цунна гӀортор йира «Цхьааллин Росси» депутато Райков Геннадийс(оьр.)нохч. . Цара кховдийра Россин де оханан беттан 12-чу дийнера асаран беттан 12-чу дийне кхаччалц дӀадахьар, и низаман инициатива 2006-чу шарера 2008-чу шаре кхаччалц луьстуш йара, амма иштта къобал ца хилира[21].

Уггаре а чӀогӀа гӀоьртира оханан беттан 12-гӀа де къоман дезде санна дӀакхайкхо 2013-чу шарахь, и низам Пачхьалкхан Думе йукъадаьккхира «Нийсонан Росси» фракцин депутаташа: Миронов Сергейс а, Левичев Н. В. а, Черешнев Валерийс а, Емельянов Михаила а, Агеев Александра а. ХӀокху ханна «Нийсонан Росси» йукъаралло кховдийра Рождествон дезачу деношкахь цхьа де дӀадаккхар, оханан беттан 12-гӀа де къоман дезде а деш. И низам 2013-чу шарера 2015-чу шаре кхаччалц луьстуш дара, Российн президенте а, Федерацин Кхеташоне а, Ӏедале а дӀакхачийна[22].

2017-чу шарахь кхин цхьа низаман инициатива хьалхатеттира. Российн йуккъараллин палато кховдийра Космонавтикан де мукъа де дан, амма йуха а тӀе ца ийцира и низам[23].

2021-чу шарахь Гагарин Юрий космосе вахана 60 шо кхачаран сий деш, йуха а предложениш йира оханан беттан 12-гӀа де къоман мукъа де хилийта. ХӀокху ханна и инициатива хьалха йаьккхина «Российн коммунистийн» партино[24]. Иштта инициатива хьалхатеттира космонавта а, Пачхьалкхан Думан экологин а, Ӏалам Ӏалашдаран а комитетан куьйгалхочун когаметта йолчу Серова Еленас а[25].

2026-чу шарахь дуьйна хийцамаш ца хилла дезчу дийнан статусехь, йа тӀеэцна йац оханан беттан 12-гӀа де къоман деза де дан проект а.

Дуьненайукъара адам космосе леларан де

2011 шеран оханан беттан 7-гӀа дийнахь ЦКъО Коьрттера Ассамблеян леррина пленарни кхеташоно тӀеийцира резолюци, оханан беттан 12-гӀа дийнахь леррина дӀакхайкхийра Дуьненайукъара адамийн космосе леларан де(оьр.)нохч.. 60 сов штато цхьаьна гӀо дина цу резолюцина[26][27]. И сацам бина адам дуьххьара космосе вахана 50 шо кхачар даздаран сий деш[28].

Оцу дийнан кхиболу хиламаш а

Адамийн дуьххьарлера космосе рейс хиллачул тӀаьхьа нийсса ткъа шо даьлча, 1981 шеран оханан беттан 12-гӀа дийнахь, дӀадолийра Ӏамерикан «Спейс Шаттл» программин дуьххьарлера адамаш долу рейс[29].

Шина а рейсан (Гагарин Юрин а, «шаттла» а) сий деш, дуьненайукъара «Юрьева буьйсан» фестиваль дӀахьош йу дуьненан тайп-тайпанчу гӀаланашкахь 2001 шарахь дуьйна, иза вовшахтухуш йу 60 сов пачхьалкхера декъашхой цхьаьнатоьхна Ӏедалан йоцу организаци — Космосан тӀаьхьенан хьехамийн кхеташо[30].

2019-чу шарахь фестиваль дӀайаьхьира масех бӀе пачхьалкхехь, бӀе сов барам дӀайазбина. Дуьненайукъара меттигаш йара ӀаЦШ Discovery центран Колорадо-Спрингсехь а, Вашингтонехь йолу ХӀаваан а, Космосан центр Флоридехь а, Къилбера полюсехь йолу Amundsen-Scott Ӏилманан база а[30].

Культурехь

Космонавташ дӀасалелачу дийнахь отелера арабовлуш локхуш долу «ЦӀенна уллохь буц» илли леррина Роскосмосо къобалдина Российн космонавтикан гимн санна[31].

undefined

Москох кест-кеста дӀахьо «Космосе ваха хан!» фестиваль, Космонавтикан денца нисъйан лерина. Вовшахтохархоша КъБКхГ хаьржина меттиг санна, цигахь иза дӀахьо космосан павильонна уллехь[32].

Мероприятин коьрта вовшахтохархо йу Российн космонавтикан музейн ассоциаци (РКМА), иза дӀахьош йу Роскосмосан гӀоьнца[32].

Филатели

Коьрта йаззам: Филатели(оьр.)нохч.

Гагарин Юрий гойтуш йолу почтан марка. ССРС, 1964 шо
А. Леоновн сурт тӀехь долу почтан марка. ССРС, 1967
Почтан марка. ССРС, 1972
«Мир» орбитан станци гойтуш йолу почтан марка. ССРС, 1990
Почтан марка. Кхазакхстан, 1996
Адам космосе лела 50 шо кхачар дагалоцуш йина юбилейн марка. Украина, 2011

2024 шеран оханан баттахь 12-гӀа дийнахь почтан тираже йелира марки тӀехь гойтуш ду К. Э. Циолковскийн а, седарчашца лаьттачу стигална дуьхьал хьаладолуш долу «Ангара-А5» ракета-лелорг а сурт.

Нумизматика а, фалеристика а[нисйан | код нисйан]

Гагарин Юрий космосе вахана 40 шо кхачар дагалоцуш Российн банкан ахча
Российн банкан дагалецаман ахча «адам дуьххьара космосе вахана 50 шо кхаьчна», 2011
Гагаринан значок 1961 ССРС
Космонавтикан денна лерина оханан беттан 12-гӀа значок
осмонавтикан денна лерина оханан беттан 12-гӀа значок

Билгалдахарш

[нисйан | код нисйан]
  1. ↑ 1 2 День космонавтики (10 малоизвестных фактов о полёте Юрия Гагарина). www.ulsu.ru (2019 шеран 12 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  2. ↑ 12 апреля 1961 года состоялся первый полёт человека в космос. www.historyrussia.org. Российское историческое общество (2023 шеран 12 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  3. ↑ Давыдов В. А. Первый Пилотируемый Полёт, том 2. — М.: Родина Медиа, 2011. — С. 42. — 1096 с. — ISBN 978-5-905350-01-6.
  4. ↑ Парк покорителей космоса им. Юрия Гагарина(бил-боцу.). ФГБУК «Музей-заповедник Ю. А. Гагарина». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  5. ↑ День воздушного флота, День космонавтики. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  6. ↑ Дмитрий Писаренко. «Орёл» и романтик. В чём космонавт № 2 оказался первым? Аргументы и факты (2020 шеран 11 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  7. ↑ День авиации и космонавтики // Авиация: Энциклопедия / гл. ред. Г. П. Свищев. — М.: Большая Российская Энциклопедия, 1994. — ISBN 5-85270-086-Х.
  8. ↑ День космонавтики (10 малоизвестных фактов о полёте Юрия Гагарина). Ульяновский государственный университет (2019 шеран 12 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 12 февраль.
  9. ↑ Федеральный закон Российской Федерации от 13 марта 1995 г. № 32-ФЗ «О днях воинской славы и памятных датах России». КонсультантПлюс. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  10. ↑ День космонавтики в Московском планетарии. web.archive.org. Московский планетарий (2021 шеран 1 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  11. ↑ В Калуге отметили День космонавтики. Калуга BezФормата (2023 шеран 23 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  12. ↑ По всей Калужской области проведут мероприятия в честь Дня космонавтики. НикаTV (2023 шеран 12 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  13. ↑ 1 2 3 История Дня космонавтики. ТАСС (2021 шеран 11 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  14. ↑ День космонавтики в Москве 2023: экскурсии, спектакли и тематические игры. Афиша КП Москва (2023 шеран 12 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  15. ↑ В Саратове началось празднование Дня космонавтики. Саратов BezФормата (2023 шеран 12 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  16. ↑ На «реактивном» субботнике в Казани за 108 минут собрали 14 КАМАЗов мусора. Официальный портал органов местного самоуправления города Казани (2019 шеран 12 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  17. ↑ Полпред президента присвоил Калуге звание «научно-популярной столицы космонавтики». Калуга24 (2022 шеран 13 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  18. ↑ Материалы по тегу День космонавтики: Калужская неделя. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  19. ↑ День космонавтики в Санкт-Петербурге 2026: программа праздника, расписание мероприятий (ru-). Дата обращения: 7 апрелехь 2026.
  20. ↑ Аким Самедов, Светлана Михеевская, Юрий Теленков. Портрет Гагарина и космический остров: как в Поморье отметили День космонавтики. телеканал «Регион 29» (2023 шеран 13 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  21. ↑ Зюганов предложил сделать День космонавтики выходным. web.archive.org. Информационное Агентство «Хакасия» (2016 шеран 12 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  22. ↑ Светлана Субботина, Юлия Цой, Анастасия Миткевич. День космонавтики предлагают сделать нерабочим. Известия (2013 шеран 12 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  23. ↑ В Общественной палате предложили сделать День космонавтики выходным. РИА Новости (2017 шеран 12 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  24. ↑ Мария Левонян. В Госдуме предложили сделать 12 апреля выходным днем. Сургут BezФормата (7 января 2021). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  25. ↑ Александр Емельяненков. День космонавтики в год юбилея предложили сделать выходным. Российская газета (2021 шеран 8 январь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  26. ↑ 12 апреля – Международный день полёта человека в космос. Новости ООН (2022 шеран 12 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  27. ↑ Резолюция A/65/271 от 25 марта 2011 года. Организация Объединенных Наций. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  28. ↑ День космонавтики. Центр космонавтики и авиации на ВДНХ. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  29. ↑ Дмитрий Окунев. «Приблизили новые миры»: как США запустили шаттл в годовщину полёта Гагарина. Газета.ru (2021 шеран 12 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  30. ↑ 1 2 «Юрьева ночь» в память о полете Гагарина пройдет в десятках стран. ТАСС (2019 шеран 6 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  31. ↑ Ко Дню космонавтики. Тульская областная специальная библиотека для слепых (2022 шеран 12 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  32. ↑ 1 2 Итоги международного фестиваля «Пора в космос» на ВДНХ. web.archive.org. Мир24 (2021 шеран 14 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.

Хьажоргаш

[нисйан | код нисйан]

Категореш