Къоман цхьааллин де

Деза де кхоьллина 2004-чу шеран гӀуран беттан 29-чу дийнахь арадаьллачу «Российн тӀеман сийлаллин денош (толаман денош)» цӀе йолчу Федеральни законан 1-чу статьяхь хийцамаш барх лаьцна № 200-ФЗ Федералан законо^[1]. 2005-чу шеран мангалан беттан 21-чу дийнахь хийцамаш бинчул тӀаьхьа и низам девзира «Россехь тӀеман сийлаллин а, дагалецамечу деношкахь а»^[2].

Къоман цхьааллин де дуьххьара билгалдаьккхира 2005 шеран лахьанан беттан 4-чу дийнахь. Оццу шарахь и дезде белхан доцу де хилла дӀахӀоьттира, хӀетахь дуьйна леррина дезде санна лаьтташ ду^[3].

Къоман цхьааллин де лерина дара 1612 шеран хиламашна, эсаран беттан 22-гӀа дийнахь (лахьанан бутт 1-гӀа де), латтан староста Кузьма Минин а, эла Пожарский Дмитрий а коьртехь волу халкъан ополченино Речи Посполитан эскарш арадаьхна Китай-гӀалара а, Москохара Синтемазан хенахь^[4].

Синтемаз хен а, полякийн интервенци а

Коьрта йаззам: Синтемаз хан(оьр.)нохч.

Российн исторехь синтемазан хенахь (Смута) бохург XVI бӀешо чекхдолуш дуьйна XVII бӀешо долалуш кхаччалц йолу хан йу. ТӀаьххьара Рурикович 1598 шарахь дӀакхелхинчу хенахь, верасаш боцуш волу Фёдор Иванович — Оьрсийн паччахьан пачхьалкхехь урхалла деш йолу династи чекхъйелира, цуо бахьана дира оьрсийн паччахьан Ӏарш тӀехь дуккха а моттаргӀанаш гучубевлира, граждански тӀом хилира, арахьара йукъагӀертар хилира.

Пачхьалкхан уггаре а кӀорггера кризис хилира, 1609 шеран гурахь, Россин тӀеман а, политикан а ницкъ гӀелбаларан а, Лжедмитрий II-гӀачун гӀаттаман а фонехь, полякийн паччахьо Сигизмунд III-гӀачо Оьрсийн паччахьаллина дуьхьал тӀом болийра, ткъа Москохь 1610 шарахь Самибоярщинан паччахьан паччахьалла дӀадаьккхинчул тӀаьхьа Ӏедале веара. Сигизмунд III-гӀачун кӀант Ваза Владислав Россин паччахьан Ӏарше охьахао дагахь хиллачу бояраша бакъо йелира полякийн-литван эскарш Кремле чудаха.

1611 шеран кхолламан беттан йуьххьехь Москохан а, Йерриг Русийн а патриархо Гермогенас оьрсийн гӀаланашка грамоташ дахьийта долийра, халкъе кхойкхуш, православи ларъйеш гӀовтта, Москохара Ӏехорхой а, полякийн тӀелетархой а арабаха. "Уггаре а йезачу Богородин цӀийнан дуьхьа шен са дӀадала хан йу! " — Гермогенас йаздина^[5].

Мининан а, Пожарскин а халкъан гӀаттам

Коьрта йаззам: ШоллагӀа халкъан гӀаттам(оьр.)нохч.

1611 шеран товбецан баттахь, Гермогенан устав йийцаре йан Нижни Новгородехь гулъйинчу гӀалин кхеташонехь, «махлелоран стаг», земствон старшина Минин Кузьмас(оьр.)нохч. , гӀалин бахархошка кхайкхам бира халкъан гӀаттамаш кхолла аьлла.

Принц Пожарский Дмитрий кхайкхина хилла коьртачу тӀеман буьйранчин даржехь гӀуллакх дан. Эскаран экономикан гӀоьнна жоьпалла тӀедиллира Минин Кузьмана, цо Пожарскийца цхьаьна ханна земствон Ӏедалан куьйгалла дира, гӀаттамхой йукъахь кхоьллина йолу «Дерриг лаьттан кхеташо»^[6].

1612 шеран хьаьаттан беттан болабелира Москох тӀом. Полякашна гӀо дан доьдучу Литван гетманан Ходкевич Янан эскарш йухадаха дезна.

ГӀаттаман толамо сацам бира полякийн-литван эскарийн Кремлехь кхоллам: 1612 шеран эсаран беттан 22-гӀа дийнахь (лахьанан бутт 1-гӀа де) Китай-город дӀаелира; 1612 шеран эсаран бутт 24-гӀа дийнахь (лахьанан бутт 3-гӀа де) полякаша схьадиллира Неглиннаяна дуьхьал долу Кремлан кевнаш, дӀахецна гоне лаьцна оьрсийн халкъ.

ШолгӀачу гӀаттаман коьрта реликт йара 1579 шарахь гучуйаьллачу Делан Ненан Казанан Иконан копий, иза латтош йара колонна чохь^[7]. 1612 шеран эсаран беттан 25-гӀа дийнахь (лахьанан бутт 4-гӀа де) хилира ЖӀарашца буьйлабалар^[8]. Нийсса иконан гӀо даккхаран доьзна дара халкъо гӀаттаман толам полякийн-литван тӀелатархошна тӀехь баккхар, цундела дукха хан йалале, эла Пожарскийн ахчанца, ЦӀен майданахь дӀахӀоттийра Казанан собор, цигахь дӀахӀоттийра икон.

1649 шарахь паччахьо Алексей Михайловича омра дира, Делан Ненан Казанан Иконан дезде аьхка хилла ца Ӏаш, эсаран беттан 22-гӀа дийнахь а (юлианан рузманца) даздан деза аьлла. И де килсан а, пачхьалкхан а деза де хилла дӀахӀоьттира, 1917-гӀа шо кхаччалц Россехь даздеш дара^[7].

1917 шеран Октябрьски революци хиллачул тӀаьхьа пачхьалкхан тӀегӀанехь билгалдаккхар сацийра Делан Ненан Казанан иконан де. Советан пачхьалкхехь лахьанан беттан 7-гӀа дийнахь билгалйоккхуш хилла Сийлахь-йоккхачу Октябрьски социалистически революцин де санна.

ССРС йоьхначул тӀаьхьа белхан доцу де дисира лахьанан беттан 7-гӀа дийнахь, амма ша дезде даз ца дира иштта хьалдолуш, 1995 шарахь иза хийцира «Минин а, Пожарский а коьртехь волчу халкъан милицино полякийн тӀелатархойх Москох мукъайаьккхина де», цу тептаре Российн тӀеман сийлаллин денош^[9]. 1996 шарахь лахьанан беттан 7-гӀа дийнахь «Бартан а, маслаӀатан а де» аьлла дӀакхайкхийра, оцу цӀарца лаьттира иза 2004 шо кхаччалц.

ХӀинцалерачу Россехь дезде дендаран ойла йовзийтира Российн динашна йукъарчу кхеташоно 2004 шеран товбецан беттан, цунна гӀортор йира Москохан а, Йерриг Россин а патриархо Алексей II-чо, цо дӀахьедира: «Оцу дийно дагадоуьйту вайна, 1612-чу шарахь тайп-тайпанчу динех а, къаьмнех а болчу Российн бахархой декъадаларх толам а баьккхина, инзаре мостагӀ эшийна, пачхьалкх стабилан граждански машаре муха кхачийна»^[10].

2004-чу шеран лахьан беттан 23-чу дийнахь РФ Къинхьегаман кодекс хийцаран хьокъехь низаман проект йукъайаьккхира Пачхьалкхан Думе. Оцу законопроекто, къаьсттина, кховдош дара революцин шо кхачар лахьанан беттан 7-чу дийнахь даздар дӀадаккхар а, керла деза де йукъадаккхар а: лахьанан бутт 4-гӀа де^[11].

Оццу дийнахь Российн динашна йукъарчу кхеташоно гӀортор йира лахьан беттан 4-чу дийнахь керла деза де хӀотторан инициативана: «Тхо тешна ду, Росси бохаме йекъаелла де — лахьан беттан 7-гӀа де — маслаӀатан а, бартан а де ца хилла аьлла… Ткъа 1612-чу шарахь Москох кхечу пачхьалкхашкара тӀелатархойх мукъайаккхаро халкъ цхьаьнатоьхна, вежарийн цӀий Ӏанор сацийна», аьлла ду кхайкхаман текстехь^[12].

2004 шеран гӀуран беттан 27-гӀа дийнахь Пачхьалкхан Думо тӀеийцира хийцамаш, ткъа гӀуран беттан 29-гӀа дийнахь Россин президента куьг таӀийра лахьанан беттан 4-гӀа дийнахь къоман цхьааллин де (2005 шарахь дуьйна мукъа де) билгалдоккхуш законна^[13].

2004 шо чекхдолуш хийцамаш бира 1995 шеран бекарг беттан 13-чу дийнахь арадаьллачу № 32-ФЗ Федеральни законехь, «Россехь тӀеман сийлаллин а, дагалецамечу датийн а деношкахь», цуьнца а догӀуш, къоман цхьааллин де билгалдоккху лахьанан беттан 4-гӀа дийнахь^[14][15]. Низаман проектан кхетош-кхиоран кехат тӀехь билгалдаьккхина^[16].

1612 шеран лахьанан беттан 4-гӀа дийнахь халкъан гӀаттам, коьртехь Минин Кузьма а, Пожарский Дмитрий а волуш, штурм йира Китай-гӀалахь, Москох паргӀатйоккху полякийн тӀелатархойх, гайтира массо а адамашна йукъахь турпалаллин а, барт хиларан а масал, схьадовларе а, дине а, йукъараллин хьоле а ца хьоьжуш.

Китай-город дӀалаьцна 1612 шеран эсаран беттан 22-чу дийнахь юлианан рузманца, цу хенахь иза догӀура григорианан рузманца 1612 шеран лахьанан беттан 1-гӀа дийнахь.

XXI бӀешеран хьалхарчу чийрикан Российн историографехь йукъара тӀеэцна чӀагӀдар дара Кремль мукъайаккхар хилира эсаран беттан 26-чу дийнахь (5-гӀа лахьанан бутт), цу хенахь полякийн гарнизонан буьйранчалло куьг йаздира капитуляцина. Ша гарнизон дӀаелира шолгӀачу дийнахь — эсаран беттан 27-гӀа (лахьанан бутт 6-гӀа дийнахь)^[17][18].

2024-чу шарахь «Йукъараллин ойлан фонд» бинчу талламца, дукхахболчу респонденташна (72 %) къоман цхьааллин де Россехь оьшуш ду аьлла хета, ткъа Российн бахархойх 17 % бен реза бац. 61 % хетарехь, 1612-чу шарахь лахьан беттан 4-чу дийнахь хиллачу хиламийн шо кхачаран нийса харжам бина Къоман цхьааллин денна^[19].

Оццу шарахь ЙуЦӀЙуМО-о бинчу талламо гайтина, Российн дезчу дийне болу хьежамаш хаъал хийцабелла хилар, и дезчу дийне доладелчхьана. Нагахь санна 2009-чу шарахь 66 % респонденташа и деза де маьӀна доцуш лоруш хиллехь, 2024-чу шарахь и терахь лахделла 23 % кхаччалц. Цуьнца цхьаьна 38 % Российн бахархоша и дезде махкарчу къаьмнашна йукъахь цхьааллин а, барт хиларан а символ лору^[20].

Къоман цхьааллин де даздарийн коьрта хилам бара Москох ЦӀечу майданахь Мининан а, Пожарскийн а хӀолламна хьалха Российн президенто зенаш диллар^[21].

2005 шеран лахьанан беттан 4-гӀа дийнахь Нижни Новгородехь деза кепехь схьайиллина хӀолламан жима реплика, Церетели Зураба кечъйина^[22]. 2019-чу шарахь Ярославлехь схьабиллира Москох мукъайаьккхинчу халкъан гӀаттаман куьйгалхошна хӀоллам^[23]. И хӀолламаш Къоман цхьааллин де даздарийн центраш а йу.

Православин керста наха и де дӀадолош ду Делан Нанна баркалла бохуш, цо гӀо даккхарна^[24].

Дезачу деношкахь Российн гӀаланашкахь дӀахьо концерташ а, фестивалаш а, сагӀадоьхучу мероприятеш а, спортан барамаш а. Тайп-тайпанчу партеша а, йукъараллин боламаша а дӀахьо оцу дийнахь патриотически барамаш, дуккха а къаьмнийн халкъан барт а, граждански турпалаллин роль а, историн иэс а билгалдоккхуш.

• Приднестран Молдавски Республика. 4 ноября — Лахьанан бутт 4-гӀа де — Къоман цхьааллин де, 2012-чу шеран лахьанан беттан 16-чу дийнахь арадаьллачу Президентан Указца, дагалецамечу денойх цхьаъ ду^[25], даздеш а ду, амма мукъа де дац^[26].
• Къилба ХӀирийчоь. Лахьан-беттан 4-чу дийнахь билгалдоккху Къоман цхьааллин де.^[27][28].