Даймехкан Турпалхойн де

1769 шеран декабран 9-чу дийнахь (ноябран 26-чу дийнахь ширачу хатӀца) Россин императрицас Екатерина II-гӀачо кхоьллина лакхара тӀеман совгӀат — Сийлахь-йоккхачу Ӏазапхочун а, Толамхочун а Георгийн Императорски ТӀеман орден. Оцу хиламан сийдина Россин имперехь дезде йукъадаьлла — Сийлахь Георгийн орденан кавалерийн де.

Орден лора тӀех хьуьнарш гайтинчу тӀемлошна. СовгӀатан хилла 4 степень, царех хьалхарниг — уггаре лакхарниг йу. Россин имперехь Сийлахь Георгийн орденан кавалераш хилла 10 эзар сов стаг, царех 25-амма орденан лакхара степень йаьккхина (Александр Суворов, Григорий Потёмкин а, кхин берш а)^[5].

Сийлахь Георгийн орденан дуьззина кавалераш хилла виъ стаг: Михаил Кутузов, Михаил Б. Барклай-де-Толли, Иван Паскевич-Эриванский, Иван Дибич-Забалканский. 1849 шарахь Йоккхачу Кремлан дворцан цхьаьна залехь дахкадина оцу орденан кавалерийн цӀераш^[6].

1917 шеран Октябран революци хиллачул тӀаьхьа хӀара дезде дӀадаьккхина. 1919 шарахь Россин империн совгӀат даран система дӀайаьккхина, царна йукъахь Сийлахь Георгийн орден а^[7].

1934 шеран апрелехь ССРС ЦИК-о чӀагӀдина Советски Союзан Турпалхочун цӀе, ткъа Советски Союзан Турпалхочунна тӀехтуху билгало — «Дешийн Седа» мидал — кхоьллина 1939 шарахь ССРС Лакхарчу Советан Президиуман Указаца^[8].

ССРС лакхарчу совгӀатах хьалха хьакъ хилла 7 кеманхо, «Челюскинан» экипаж ша тӀера схьайаьккхина болу: Анатолий Ляпидевский, Василий Молоков, Николай Каманин, Маврикий Слепнёв, Михаил Водопьянов, Иван Доронин^[3]. 1946 шарахь тӀеман хьийзашкахь майралла гайтарна я кхин доккха хьуьнар гайтарна лакхарчу тӀех совгӀатах хьакъ хилла 12 777 стаг (72 стаг ца лоруш, вон гӀуллакхаш дарна цӀе дӀайаьккхина болу)^[9][10].

Шозза оцу цӀарна хьакъ хилла 154 стаг. Кхузза Советски Союзан Турпалхой хилла маршал С. М. Будённый, иштта кеманхой-асаш И. Н. Кожедуб а, А. И. Покрышкин а. Доьазза — маршал Г. К. Жуков а, КПСС ЦК генеральни секретарь Л. И. Брежнев а^[11].

1991 шеран декабран 24-чу дийнахь куьг йаздина Советски Союзан Турпалхочун цӀе яларан тӀаьххьарчу Указана. СовгӀат делла 3-чу ранган капитанна Леонид Михайлович Солодковна, шайна тӀедиллина леррина гӀуллакх кхиамца кхочушдарна. ШолагӀчу дийнахь, 1991 шеран декабран 25-чу дийнахь, Советски Союз дӀасалаьттна^[12].

1943 шарахь ССРС-хь кхоьллина керла тӀеман орден — Сийлаллин орден, цуьнан дуьззина кавалераш (3 степень) ССРС Турпалхошца нисбинера. Цуьнан статут а, басарш (цветовой гамма) а (цхьадолу башхаллаш йоцург) Сийлахь Георгийн орденан аналогични хилла^[5]. Делахь а, Сийлахь Георгийн орденан кавалерийн де санна йолу дагалацаран терахь, ССРС-хь ца хилла^[7].

ССРС йоьхначул тӀаьхьа, Россин Федерацин Турпалхочун цӀе а, тӀехтуху билгало а — «Дешийн Седа» медаль — чӀагӀйина РФ-н 1992 шеран мартан 20-чу дийнан N 2553-I Законаца. Ткъа 2000 шарахь Сийлахь Георгийн орден йуха а гучуйаьлла Россин совгӀат даран системехь^[13].

2008 шарахь Россин Федерацин хьалхара георгиевски кавалер хилира генерал-полковник Сергей Макаров^[14]. 1992 шеран 11 апрелехь РФ-н президентан указаца «Дешийн Седа» мидална а, Россин турпалхочун цӀарна а хьалхара хьакъ хилла космонавт Сергей Крикалев^[14]. 2024 шеран 31 январехь йолчу йиллинчу хьосташкара хаамашца, совгӀат даран дерриге девзаш долу терахь 1417 стаг вара, царах 603 — веллачул тӀаьхьа^[15]. Леррина тӀеман операцин муьрехь совгӀат даран терахь хаъал совделира^[16].

Дагалацаран терахь — Даймехкан Турпалхойн де — чӀагӀйина Россин Федерацин 2007 шеран 28 февралехь йолчу (№ 22-ФЗ) Федеральни законаца^[1]. 2007 шеран 25 январехь РФ-н Пачхьалкхан думин Председатела а, «Единая Россия» партин Лакхарчу советан Председатела а Борис Грызловс журналисташна интервью луш кхетийра оцу дезден маьӀна:

Йуьхьанца законопроект хьоьжуш кхин цӀераш а йара кховдийна («Турпалхойн де» йа «Георгиевски кавалерийн де»), амма жамӀехь чӀагӀйира «Даймехкан Турпалхойн де» аьлла йолу цӀе^[17]. 2007 шеран 16 февралехь Пачхьалкхан думо законопроект тӀеийцира^[18], 2007 шеран 21 февралехь Федерацин Совето чӀагӀйина, ткъа 28 февралехь РФ-н Президенто Владимир Путинас Федеральни закон № 22-ФЗ аьлла куьг йаздина цуьнна кӀело^[1].

Оцу дийнахь РФ-н ТӀеман ницкъашкахь дӀахьош йу деза салташна хьалхахӀоттарш а, кхин долу мероприятеш а лакхара тӀеман цӀераш йеллачеран сийдина: ССРС-н Турпалхойн, Россин Федерацин Турпалхойн, Сийлахь-йоккхачу Георгийн орденан а, Сийлаллин орденан а кавалерийн. Россин йерриге гӀаланашкахь дӀахьош йу Даймехкан пачхьалкхан лардархойн мемориалашна а, обелискашна а кочарш охьадахкаран церемонеш^[4].

Даймехкан Турпалхойн дийнахь Кремлан Георгиевски залехь дӀахьош йу деза тӀеэцарш. Кхайкхинчарна йукъахь бу — ССРС-н Турпалхой, Россин Федерацин Турпалхой, Сийлаллин орденан буьззина кавалерш а, Сийлахь-йоккхачу Георгийн орденан кавалерш а, РФ-н правительствон декъашхой, Федерацин Советан а, Пачхьалкхан думин а декъашхой, иштта йукъараллин векалш, культурин, Ӏилманан а, исбаьхьаллин а гӀуллакххой. Дезде дӀахьош йу тайп-тайпанчу йукъараллин организацийн а, культурин учрежденийн а жигара дакъалацарца^[2][6][14].

Официалан мероприятешна йукъадогӀу иштта хӀора шарахь Пачхьалкхан Кремлан Дворецехь дӀахьош долу «Маршалла, турпалхойн мохк!» аьлла долу дикаллин концерт^[19].

Дезде билгалдоккхуш дагалацаран акцеш а дӀахьо. 2024 шеран «Единая Россия» партин инициативаца арахийцира 10 поштан марка, уьш лерина йара леррина тӀеман операцин декъашхошна, веллачул тӀаьхьа Россин Федерацин Турпалхочун цӀе йелла болчу^[20], ккъа Толаман Музейхь «Zаветам Vерны» проектан гурашкахь мемориальни пена тӀе дезачу хьолехь СВО-н турпалхойн керла цӀераш йазйира^[21].

Дезде даздарца цхьаьна хуьлу йукъараллин а, культуран а хиламаш: гӀаланашкахь вовшахтуху тематикин концерташ а, фестивалаш а, оцу терахьца нисдой дӀаделлайо керла хӀоламаш а, мемориалан доскаш а

ТӀаьхьарчу шерашкахь традиционни форматашна тӀехӀоьттина керла йерригроссин акцеш. «Толаман волонтёраш» движенис акци дӀахьо, цуьнан декъашхоша турпалхойн сий деш тиллинчу урамашкахь, майраллех лаьцна хаамаш болу, тӀеман фронтера кхосаберг кехатийн кепехь долу листовкаш дӀасайоькъу^[22]. «Турпалхой вацахь бу» акцин гурашкахь декъашхоша маскировкин сеташ дуцу а, тӀеман гӀуллакххошна кехаташ йаздо а^[23]. Толаман музейс социальни сеташкахь вовшахтуху «Турпалхошна баркалла» онлайн-акци а, майра гӀуллакхаш деш хьалхабевллачу берашна а, кегийрхошна а «Жима турпалхо» медалца совгӀат даран церемони дӀахьо^[21]. Цул совнаха, «Хаар» йукъаралла йу Йерригроссин патриотически форуман «Хаар. Турпалхой» организатор^[24].

Къаьсттина тидам тӀехууьйту патриотически кхиорехь. Дешаран заведенишкахь дӀахьо «Майраллин урокаш» а, классни сахьташ а, царна тӀехь дуьйцу дезден исторех а, тайп-тайпанчу эпохин турпалхойн майраллех а^[25]. Традиционни хилира дешархойн а, студентин а ветеранашца а, турпалхойн-мехкахошца а вовшахкхеттарш^[26], иштта дешаран квесташ, викторинаш а, музейн сахьташ а^[27].

Турпалхойн сий деш а, церан иэс лардеш а коьрта роль ловзайо «Россин турпалхойн ассоциаци» (РАГ) цӀе йолчу Йерригроссин йукъараллин организацис, цуьнан дакъош ду мехкан 50 сов регионехь. Организацин президент ву Россин Федерацин Турпалхо, генерал-полковник Владимир Шаманов. Ассоциацис кхочушйо йерригроссин проекташ, царна йукъахь йу «Даймехкан Турпалхойн вахта» а, «Вайн Турпалхойн зама» а, оцу гурашкахь организаци йо патриотин эссейн конкурсаш^[28]. Цул совнаха, РАГ-н представителаш дакъалоцу Федерацин Советан «Бераш-турпалхой» проектехь, цуьнан гурашкахь совгӀат до экстремалан ситуацешкахь майралла гайтина болчу берашна а, кегийрхошна а^[29][30].

2022-гӀачу шарахь дуьйна РАГ-н гӀуллакх чӀогӀа йоьзна ю белхан тӀеман операцина гӀолацарца. 2022-гӀачу шеран февралехь организацис официалан кепехь гӀолецира иза дӀайухьарна. РАГ хилира «СВО-н ветеранийн ассоциацин» цхьа учредитель, ткъа цуьнан куьйгалхо Владимир Шаманов йукъавахара «Турпалхойн зама» пачхьалкхан программин йукъараллин совете. РФ-н Президентан тӀедилларца 2024-гӀачу шеран 1 мартехь дӀаялийна йолу программа, хьажийна йу Ӏедалан органашкахь а, пачхьалкхан компанешкахь а дӀахо болх барехь СВО-н декъашхошна а, ветеранашна а йукъара урхаллин кадраш кечбаре^[31][32].