Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Даймохк ларбархочун де

Материалы библиотеки имени Б.Н. Ельцина

Library.png
В данной статье использованы материалы из фондов Президентской библиотеки имени Б.Н. Ельцина
К материалам
Learning.svg

Материалы библиотеки имени Б.Н. Ельцина

Arrow-Right.png
Library.png
В данной статье использованы материалы из фондов Президентской библиотеки имени Б.Н. Ельцина
К материалам

Даймохк ларбархочун де — Российн тӀеман дезде, хӀора шарахь чиллин беттан 23-чу дийнахь даздеш долу. Россехь тӀеман сийлаллин де а, леррина мукъа де а ду иза.

Деза де РСФСР-хь кхоьллина 1922 шарахь «ЦӀен эскаран а, хӀордан флотан а де» аьлла. 1946 шарахь иза йевзира «Советан эскаран де», цул тӀаьхьа «Советан эскаран а, ТӀеман-хӀордан де» аьлла. ССРС йоьхначул тӀаьхьа и дезде лардина цхьа могӀа постсоветан шортехь[1].

Россехь дезде кхоьллина «Россехь тӀеман сийлаллин а, дагалецамечу датийн а деношкахь» № 32-ФЗ йолчу федеральни законца нийса а догӀуш[2].

Истори

Лахьан беттан 26-чу дийнахь Российн имперехь даздира Георгийски кавалерийн де. И даздар 1769 шарахь орден кхоьллинчу хенахь нисдала лерина дара, амма Россехь цхьа а дезде дацара массо а тӀемало цхьаьнатоьхна[3].

Советан заманахь

1918 шеран кхолламан беттан 15 (28)-чу дийнахь Советан Россин Халкъан комиссарийн Совето декрет арахийцира Белхалойн а, ахархойн а цӀен эскар (БАЦӀЭ) кхуллуш[4]. Фронтехь лаамехь эскархой керлачу эскаре йазбала буьйлабелира, ЦӀен эскаран роташ кхуллуш, уьш полкашка вовшахтоьхна[5]. 1918 шеран кхолламан беттан 29-чу дийнахь (чиллин беттан 11-чу дийнахь) куьг йаздира Белхалойн а, ахархойн а цӀен флот (БАЦӀЭ) кхолларан хьокъехь декретаца.

1918-чу шеран чиллин беттан 22-чу дийнахь СХК декрет-кхайкхам бира «Социалистически даймохк кхерамехь бу!»(оьр.)нохч. ШолгӀачу дийнахь, чиллин беттан 23-чу дийнахь, массо а гуламаш хилира Петроградехь а, кхечу гӀаланашкахь а, дӀадоладелира массо а агӀор шен лаамерниг ЦӀен эскаре гулбар. Оцу отрядаш дукха хан йалале дуьхьало йира Псковна а, Нарвана а гергахь хьалхадогӀучу немцойн эскаршна[6][7].

В. И. Ленинан хийцамашца Белхалойн а, ахархойн а ЦӀен эскар кхолларан хьокъехь КхХК декрет
Генерал фон Эйхгорн дӀалаьцначу Минскехь, 1918 шеран чиллин беттан
Германин империн эскарш. Киев, 1918 шеран бекарг бутт.
Немцо: «Российно мара а бетташ салам ло вайга» (Одессан журнал тӀера сурт, 1918-чу шеран бекарг бутт йа оханан бутт)
СХК «Социалистически Даймохк кхерамехь бу!», тӀедиллар тӀехь долу листовка, 1918 шеран чиллин беттан 21-чу де

1919 шеран кхолламан беттан 10-чу дийнахь ББЦӀЭ Лакхарчу тӀеман инспекцин председатела Подвойский Николайс ЙеЙуХК-е предложени хьажийра, кхолламан беттан 28-чу дийнахь ББЦӀЭ юбилей билгалъйаккхар:

Кхолламан беттан 28-чу дийнахь шо кхочу Халкъан комиссарийн Совето Белхалойн а, бахархойн а ЦӀен эскар кхуллуш долу декрет арадаьлла. ЦӀен Эскар кхоьллина шо кхачар билгалдаккхар нийса хир дара, даздар хан кхолламан беттан 28-чу дийнца, декрет арадаьллачу денца нисдарца.

Предложени тӀаьхьа кхаьчна, кхолламан беттан 23-чу дийнахь бен тидаме ца эцна. Цунах терра, ЙеЙуХК-е йухатоьхна иза. Кхолламан беттан 24-чу дийнахь Моссоветан президиумо теллина «ЦӀен эскар кхоьллина шо кхачар дагалоцуш дезде вовшахтохаран» хаттар, и даздар ЦӀен совгӀатийн денца, чиллин беттан 17-чу дийнахь цхьаьна а тоьхна. И дезде шатайпа сагӀадоьхучу акци кепехь кхоьллина хилла, цу тӀехь бахархоша ЦӀен Эскаран эскархошна совгӀаташ дан дагахь хилла. Цу шарахь чиллин беттан 17-гӀа дийнахь оршотдийнахь догӀуш хиларна, ЦӀен совгӀатийн де а, цуьнца цхьаьна ЙеЙуХК шо кхачарна а дӀатеттира шолгӀачу кӀирандийне, чиллин беттан 23-чу дийнахь. «Правда» газето хамм бина:

ЦӀен совгӀатийн де йерриг а Россехь дӀатеттина чиллин беттан 23-чу дийне кхаччалц. Оцу дийнахь гӀаланашкахь а, фронтан эскарша а даздийр ду кхолламан беттан 28-чу дийнахь хилла ЦӀен Эскар кхоьллина шо кхачар.

undefined

1922 шарахь леррина билгалдаьккхира дезде «ЦӀен эскаран а, хӀордан флотан а де» аьлла, ткъа 1923 шарахь дуьйна ССРС-хь хӀора шарахь билгалдоккхуш ду иза[6].

1923-чу шеран кхолламан беттан 27-чу дийнахь ВЦИК-ан президиумо ЦӀечу Эскаран диъ шо кхачарца доьзна сацам арахийцира, цу тӀехь йаздина дара[9]:

Советийн IX Йерригроссин съездан ЦӀен Эскаран хьокъехь йолчу сацамца нийса а догӀуш, ЙеЙуХК Президиумо исполкомийн тидам тӀебохуьйту гергарчу хенахь ЦӀен Эскар кхоьллинчу юбилейна (чиллин беттан 23-чу дийнахь).

1946-чу шарахь дуьйна цу дезчу дийнах «Советан эскаран де» олу, ткъа 1949-чу шарера 1992-чу шаре кхаччалц «Советан эскаран а, хӀордан флотан а де» олу[10].

Советан заманал тӀаьхьара мур

1993-чу шеран чиллин беттан 8-чу дийнахь РФ Лакхарчу Кхеташонан президиуман № 4423-1 йолчу сацамца дезчу дийнан керла цӀе кхоьллина — Даймехкан ларбархочун де[11].

1995 шеран чиллин беттан 10-чу дийнахь Пачхьалкхан Думо тӀеийцира «Российн тӀеман сийлаллин деношкахь (толаман денош)» № 32-ФЗ федералан закон, цуо билгалдаьккхира чиллин бутт 23-чу де «ЦӀен Эскаро Германин кайзеран эскаршна тӀехь толам баьккхинчу денна (1918 шо) — Даймехкан ларбархочун де»[12].

И низам, куьг а йаздина, болх бан доладелла 1995-чу шеран бекарг беттан 13-чу дийнахь[13].

2001-чу шарахь дуьйна чиллин беттан 23-чу дийнахь болх беш боцу мукъа де ду[14][15].

2006 шеран бекарг беттан 24-чу дийнахь Пачхьалкхан думо сацам бира дезчу дийнан цӀе хийца Даймохк ларбархочун де аьлла, цӀар тӀера дӀадаьккхира «ЦӀен Эскаро Германин кайзеран эскаршна тӀехь толам баккхар (1918)» боху хьажор[16].

Даздарш а, ламасташ а

Дуьххьарлера даздарийн ламасташ кхолладелира 1923-чу шарахь, Йоккхачу театрехь ЦӀен Эскар кхоьллина пхи шо кхачарна лерина ЙеЙуХК-ан дуьххьарлера деза гулам дӀабаьхьира.

1928 шарахь ББЦӀЭ итт шо кхачар дагалоцуш, Москох схьайиллина ЦӀен Эскаран Йуккъера цӀа а, музей а.

1930-гӀа шерашкахь кхолладелира даздарийн спортан къовсадаларш, тӀеман гӀоьналлин походаш, массо а физкультуран барамаш дӀабахьаран ламаст.

1938 шарахь ЦӀен Эскаран 20 шо кхачарна кхоьллина хьалхара тӀеман совгӀат — «Белхалойн а, бахаман а ЦӀен Эскаран XX шо кхачар» мидал. Иштта ламаст дара и арадоха дагалоцуш почтан открыткаш а, конверташ а, маркаш арахецар а.

undefined

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болчу хенахь оцу дийнахь дӀахьош хилла советски эскархойн турпалалла дагалоцуш гайтамаш. ТӀом чекхбаьлча ламаст хилла дӀахӀоьттира тӀеман парадаш а, даздарийн концерташ а[17].

ХӀинцалерачу Россехь ламастехь дӀахьо чиллин беттан 23-чу дийнахь Вевзаш воцчу салтичун кошахь венок дӀахӀотторан йеза церемони. Цигахь дакъалоцу Российн президенто а, лакхара Ӏедалан хьаькамаша а, тӀеман куьйгалхоша а, динан дайша а, йукъараллин организацеша а векалша а[6].

Сарахь мехкан лакхара куьйгалла даздарийн концерте догӀу. Иштта сарахь даздарийн тоьпан салют ло Москох а, кхечу турпалхойн-гӀаланашкахь а, ткъа иштта тӀеман округийн а, флотийн а, цхьаьнатоьхначу герзан эскарийн а штабаш дӀатарйинчу гӀаланашкахь а[18][19]. Иза дӀадолало, дукхахьолахь, меттигерчу хенахь 21:00 сахьт даьлча[20].

Даймохк ларбархочун де Россехь уггар дукха дезачех цхьаъ ду. ЙуЙуХЦО-о бинчу талламашца, гергарчу хьесапехь 80 % Российн бахархоша мехала лору и де. Керлачу шарца а, Толаман денца а, Дуьненайукъарчу зударийн денца а, Пасхица а цхьаьна махкахь уггаре а даздеш долчу пхеа дезчу денна йукъахь ду иза[21].

undefined

Йукъараллин ойла йекъаелла йу оцу дийнахь мила билгалбаккха беза бохучу хаттарехь. Российн ах гергга бахархоша чиллин беттан 23-гӀа де массо а божарийн деза де лору, ткъа вукху ах бахархошна иза эскархойн, жигарчу а, ветеранийн а говзаллин деза де санна го[22].

undefined

2026-чу шарахь чиллин беттан 23-гӀа де белхан денна (оршотдийнахь) нисло, иза леррина мукъа де ду[23].

Кхечу пачхьалкхашкахь

Белорусси

Беларусехь Белоруссин Республикан Герзан ницкъийн истори билгалйоккху БАЦӀЭ дуьненчу даларца йолалуш санна. Дезачу дийнан цӀе йу Даймохк ларбархойн а, Герзахойн ницкъийн а де, иза кхоьллина 1998-чу шеран беарг беттан 26-чу дийнахь арадаьллачу № 157 йолчу указаца[24].

Цу халачу историн муьро вайна дитина шуьйра тидарш а, тидарш а. Амма уггаре а коьртаниг дагахь латто деза: и нах а, и ЦӀен Эскар а дара вайна къам санна дийна диса а, кхиа а гӀо динарг. Иза шеко йоцуш долу бакъдерг ду, вай лардан а, тӀаьхьенашка дӀакхачо а дезаш долу.

— президент Республики Беларусь Александр Лукашенко[25]
undefined

Беларусин тӀеман министралло вовшахтуху кхузаманан тӀеман техникан гайтамаш, цигахь дакъалацархойн аьтто бу къовсамашкахь дакъалаца а, эскаран тобанийн гайтамашка ладогӀа а. Концертан программаш дӀахьо ишколашкахь а, берийн бошмашкахь а[26].

Беларусин Герзахойн ницкъийн бӀе шо кхачарца доьзна, 2018-чу шеран чиллин беттан 23-чу дийнахь Гроднохь кеманаш дакъалоцуш парад дӀайаьхьира, Минскехь а, Брестехь а, Витебскехь а, Гомелехь а, Гроднохь а, Могилевехь а даздарийн салют йира ткъе итт залпах лаьтташ[27].

ГӀиргӀазойчоь

ГӀиргӀазойчоьнан белхан кодексца а догӀуш, чиллин беттан 23-гӀа де мукъа де ду[28]. ГӀиргӀазойчоьнан герзахойн де даздеш ду хӀутоссург беттан 29-чу дийнахь, иза белхан де ду[29].

Оцу дийнахь Бишкекерчу мэрина хьалха йолчу майданахь дӀахьош йу бишкекерчу гарнизонан белхахойн деза дӀахӀоттор, цул тӀаьхьа эскаран белхахой, шайца оркестр а йолуш, коьртачу шахьаран коьртачу майдане «Ала-Тоо» дӀабоьлху[30].

Таджикистан

Таджикистанехь чиллин беттан 23-гӀа де даздеш ду Ларбархочун де а, Герзахойн ницкъаш де а санна[31]. 1993-чу шарахь оцу дийнахь хилира Таджикийн эскаран дуьххьарлера тӀеман парад. ХӀетахь дуьйна хӀора шарахь чиллин беттан 23-гӀа де билгалдоккхуш ду Таджикистанан тӀеман ницкъаш кхоьллина шо кхачар санна[32].

Къилба ХӀирийчоь

Чиллин беттан 23-гӀа де Къилбаседа ХӀирийчохь 2001-чу шарахь дуьйна пачхьалкхан мукъа де ду. Оцу дийнахь Даима летта цӀергахь зезагаш а, Даймохк ларбархошна хӀолламаш а буьллу, мехкан куьйгалхочо пачхьалкхан совгӀаташ даларан церемони дӀахьо. Оцу дийнахь иштта билгалдоккху Къилба ХӀирийчохь гӀуллакх деш болу Российн эскархой декъалбаран бахьана[33].

Приднестровье

Приднестровьехь чиллин беттан 23-гӀа де корматаллин деза де а, белхан доцу де а ду[34]. Коьрта хиламаш хуьлу Тирасполехь, цигахь Даймохк ларбеш белларш дагалоьцу Приднестровьин куьйгалло а, Ӏедалан векалша а, тӀеман белхахоша а, бахархоша а.

Абхази

Чиллин беттан 23-гӀа де леррина деза де дац Абхазехь[35]. Оцу дийнахь Сухумехь Кавказ ларъйархойн хӀолламна уллехь зезагаш дохкар а, зезагаш диллар а дӀахьо[36].

Кхазакхстан

Кхазакхстанехь Даймохк ларбархочун де даздо хӀутоссург беттан 7-чу дийнахь. Оцу дено дагалоьцу 1992-чу шеран хӀутоссург беттан 7-гӀа де, Кхазакхстанан президенто Назарбаев Нурсултана къоман герзахойн ницкъаш кхолларан омранна куьг йаздина де[37].

Чиллин беттан 23-гӀа де Кхазакхстанехь леррина деза де дац, амма оцу дийнахь ламастехь ма-хиллара, божарша декъалдарш а, зударшкара совгӀаташ а ло[38].

Эрмалойчоь

Эрмалойчохь чиллин беттан 23-гӀа де леррина доцуш билгалдоккхуш ду. Эрмалойчоьнан тӀеман белхахойн корматаллин дезде даздеш ду кхолламан беттан 28-чу дийнахь. 1992-чу шарахь оцу дийнахь тӀеэцна «Оборонах», цуо де-юре дӀакхайкхийра эрмалойн эскар кхоллар[39]. Ламастан ма-хиллара, йаккхийчу гӀаланашкахь даздарийн барамаш дӀахьо чиллин беттан 23-гӀа де дагалоцуш[40].

Молдави

Чиллин беттан 23-гӀа де леррина деза де дац Молдавехь, амма дуккхаъчу бахархоша оцу дийнахь сий до Даймохк ларбархойн. Зезагаш дӀадохкаран церемонеш дӀахьо Кишинёвехь, цигахь дакъалоцуш бу политикаш а, йукъараллин жигархой а, бахархой а. Кхечу гӀаланашкахь а дӀахьош бу даздарийн барамаш[41].

Билгалдахарш

  1. ↑ День защитников Отечества. «ВДПО». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 февраль.
  2. ↑ Федеральный закон от 13.03.1995 N 32-ФЗ (ред. от 29.12.2025) "О днях воинской славы и памятных датах России". consultant.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 февраль.
  3. ↑ Константин Медведев. 23 февраля - День защитника Отечества. Чем важен этот праздник для нас? Российское историческое общество (2025 шеран 23 февраль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 февраль.
  4. ↑ Газета Временного рабочего и крестьянского правительства. — 20 января (2 февраля) 1918. — № 13 (58). — С. 1.
  5. ↑ Черепанов А. И. «Под Псковом и Нарвой». — М. : Воениздат, 1956. — С. 18.
  6. ↑ 1 2 3 Об истории празднования Дня защитника Отечества рассказывают документы Президентской библиотеки. prlib.ru. Президентская библиотека имени Б.Н. Ельцина (2025 шеран 23 февраль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 февраль.
  7. ↑ Кораблёв Ю. Защита Республики. Как создавалась Рабоче-крестьянская Красная армия. // Переписка на исторические темы: диалог ведёт читатель. — М.: Политиздат, 1989. — С. 160—161.
  8. ↑ С историей формирования Красной армии можно будет ознакомиться на выставке в Пскове, Псковская Лента Новостей (2018, 6 февраль). Дата обращения: 9 февралехь 2026.
  9. ↑ 23 февраля - день защитника Отечества! Историческая справка о дне 23 февраля. happy-year.narod.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 февраль.
  10. ↑ История праздника 23 февраля, АНО ВО Институт кино и телевидения (ГИТР) (26.02.2024). Дата обращения: 9 февралехь 2026.
  11. ↑ Постановление Президиума ВС РФ от 08.02.1993 N 4423-1 "Об установлении знаменательного дня Российской Федерации - Дня защитников Отечества". consultant.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 февраль.
  12. ↑ День защитника Отечества. southossetia.rs.gov.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 февраль.
  13. ↑ Федеральный закон от 13.03.1995 N 32-ФЗ (ред. от 30.12.2020) "О днях воинской славы и памятных датах России". КонсультантПлюс. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 февраль.
  14. ↑ Федеральный закон от 13.03.1995 г. № 32-ФЗ(оьр.), Президент России. Дата обращения: 9 февралехь 2026.
  15. ↑ День защитника Отечества 2026: история и традиции праздника 23 февраля, РИА Новости (2025, 24 февраль). Дата обращения: 9 февралехь 2026.
  16. ↑ Госдума утвердила новое название праздника 23 февраля, Ведомости (24-03-2006). Дата обращения: 9 февралехь 2026.
  17. ↑ 23 февраля — День защитника Отечества: история, традиции, поздравления, Известия (2025, 22 февраль). Дата обращения: 9 февралехь 2026.
  18. ↑ Полная программа мероприятий на 23 февраля в Волгограде (2018 шеран 22 февраль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 февраль.
  19. ↑ День защитника Отечества 23 февраля: история и традиции праздника, Sputnik Южная Осетия (2025, 22 февраль). Дата обращения: 3 февралехь 2026.
  20. ↑ Салют на 23 февраля в Москве начнётся в 21:00 (2021, 23 февраль). Дата обращения: 3 февралехь 2026.
  21. ↑ ВЦИОМ назвал самые популярные у россиян праздники. rbc.ru. РБК (2018 шеран 31 октябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 февраль.
  22. ↑ День защитника Отечества — 2023. ВЦИОМ. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 февраль.
  23. ↑ Перенос выходных дней. consultant.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 февраль.
  24. ↑ Указ Президента Республики Беларусь от 26 марта 1998 г. №157 «О государственных праздниках, праздничных днях и памятных датах в Республике Беларусь». etalonline.by. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 февраль.
  25. ↑ Александр Лукашенко принял участие в торжественном собрании, посвящённом 100-летию Вооружённых Сил Беларуси. Национальный центр правовой информации Республики Беларусь. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.Архиван копи 2018 шеран 24 февралехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  26. ↑ История и традиции празднования 23 февраля в Беларуси (2025, 21 февраль). Дата обращения: 9 февралехь 2026.
  27. ↑ Военный парад в Гродно прошел с участием авиации, Белорусское телеграфное агентство (2018, 24 февраль). Дата обращения: 9 февралехь 2026.
  28. ↑ Трудовой кодекс Кыргызской Республики. Централизованный банк данных правовой информации Кыргызской Республики. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 февраль.
  29. ↑ В Оше отметили 31-летие Вооруженных сил КР. Новости Кыргызстана - КНИА «Кабар» (2023 шеран 30 май). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 февраль.
  30. ↑ Военный парад прошел в Киргизии в День защитника Отечества, РИА Новости (2012, 23 февраль). Дата обращения: 9 февралехь 2026.
  31. ↑ В Таджикистане состоялся грандиозный парад в честь 20-летия Вооруженных сил. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 февраль.
  32. ↑ День вооруженных сил республики Таджикистан. tajmedun.tj (2023 шеран 20 февраль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 февраль.
  33. ↑ День защитника Отечества отмечается в среду. web.archive.org (2022 шеран 23 февраль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 февраль.
  34. ↑ Праздничные и выходные дни в феврале (Приднестровье), Новости Приднестровья (03.02.2026). Дата обращения: 9 февралехь 2026.
  35. ↑ Государственные праздники и памятные дни. apsadgil.info (В источнике не указана). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 3 февраль.
  36. ↑ В Абхазии прошла торжественная церемония возложения цветов и венков к памятнику защитникам Кавказа. polk.press (2025 шеран 24 февраль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 февраль.
  37. ↑ Приказ министра обороны Республики Казахстан от 3 мая 2006 года № 184 «О праздновании 7 и 9 мая Дня защитника Отечества и 61-й годовщины Победы в Великой Отечественной войне» | ИС Параграф. Дата обращения: 9 февралехь 2026.
  38. ↑ 23 февраля или 7 мая? online.zakon.kz (2011 шеран 23 февраль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 февраль.
  39. ↑ Мамикон Бабаян. Как армяне отмечают традиционные праздники влюбленных, защитников и женщин? (2025, 17 февраль). Дата обращения: 9 февралехь 2026.
  40. ↑ Отмечают ли в Армении 23 февраля, rusarminfo (23.02.2016). Дата обращения: 9 февралехь 2026.
  41. ↑ В Молдавии почтили память павших советских солдат, РИА Новости (2025, 23 февраль). Дата обращения: 9 февралехь 2026.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш