Керла шо

Дукха болчу мехкашкахь Керла шо даздо 1 январехь^[3], Григорийн рузманца хьалхарчу дийнахь. Керла шо асанан хан лоруш долало Тийна Ӏапказ тӀера, дуьххьара иза кхочу Республика Кирибате (Лайн гӀайренаш) тӀе (сахьтан аса UTC+14). Уггаре тӀаьхьа иза долало Америкин Самоахь, Мидуэй а, Ниуэ гӀайренаш тӀехь (сахьта аса UTC−11) — Кирибатехь Лайн гӀайренаш тӀехь оцу хенахь 2 январь ду, буьйсайуькъана 1 сахьт даьлла^[4]. Цхьацца мехкаш Керла шо даздо беттан рузманца^[5][6]/

1 январехь дуьйна Керла шо даздан долийна вайн эрал 153 шо шо хьалхь, хӀуда аьлча оцу дийнахь дуьйна шайн дарже бовлура руман консулаш. Вайн эрал халхара 46 шарахь руман баьчча а, коьрта цӀу а волчу Юлий Цезара йукъайаьккхира шен керла рузма («юлийн»), чаккхенца чӀагӀдира шо доладалар вайн эраль хьалхара 45 шеран 1 январехь. Нисса Цезарь волчу хенахь, астрологин Ӏаткъамца Керла шеран Ӏидано эцна ша-тайпана маьӀна шо доладалрна.

• 1 январь — Григорийн а, Юлийн а, керлаюлий рузманашца Керла шо.
• 21 январьна а, 21 февральна а йукъахь (цхьана дийнахь) — цийн Керла шо (Цийчоь).
• 21 мартехь йа 22 мартехь — иранан Керла шо Навруз (Иран, Азербайджан, Кхазакхстан^[7], ГӀиргӀазойчоь, Таджикистан, Туркмени, Узбекистан).
• 13 апрелера 15 апрель кхаччалц — Сонгкран (тайн. สงกรานต์) — тайн Керла шо.
• 14 апрель — бенгалийн Керла шо (Бангладеш).
• Песахал тӀаьхьа 163 де даьлча (5 сентябрал хьалха а, 5 октябрал тӀаьхьа ца хуьлу) — жуьгтийн Рош ха-Шана Ӏида (Исраил).

Дикка хан йаьлла 1 январь гражданийн шеран хьалхара де хилале. 1 январь шеран хьалхара де хилар тӀеэцаран тайп-тайпана мехкашкахь тайп-тайпана хан йу:

Россехь официальни Керлачу шеран каникулаш хӀиттийна йу, церан йохалла хӀора шарахь РФ-н Правительствон сацамашца билгалйоккху. 2025-чу шарахь каникулаш 11 дийнахь лаьттира — 2024-чу шеран 29-чу декабрехь дуьйна 2025-чу шеран 8-чу январе кхаччалц^[12]. 2026-чу шарахь 12 дийнан каникулаш хир йу — 2025-чу шеран 31-чу декабрехь дуьйна 2026-чу шеран 11-чу январе кхаччалц^[13]. 31 декабрь мукъа де хилира 5-чу январера иза дехьадаккхар бахьанехь^[14], ткъа 9 январь — 3-чу январера дехьадаккхарца^[15].

Таханлера россин Керлачу шеран ламасташ революциле хиллачу а, советан заманан а Ӏедалех кхолладелла:

• Керлачу шеран база (йолка) — дезденан коьрта символ.
• Дезденан шу (стол) — токхо йолуш шу хӀоттор, тешаш хиларца, дерриг шарахь беркат латтош ду^[16]. Советан заманахь дуьйна «Оливье» а, «Сельдь под шубой» а популярни хилира[39]. Иштта шуьна тӀехь мандаринаш а, шампански а хуьлу^[17].
• ГӀура-Дада (Дед Мороз) а, Лайн-Аьзни (Снегурочка) а — берашна совгӀаташ луш долу туьйранан персонажаш бу.
• Куранташ тохар а, лаам (желание) кхоллабалар а — Кремлан Спасски бӀогӀаман сахьт тоха мел йуьсучу секундашкахь лаам кхоллабаран ламаст ду.
• Пачхьалкхан куьйгалхочун Керлачу шеран дешнаш — ахбуьйса хила масех минот йалча телевизор чухула президентан къамеле хьажаран ламаст.
• Шира Керла шо — 13-чура 14-чу январе дехьадолуш долу официальни доцу дезде ду.

Дукхахболчу пачхьалкхашкахь официальни мукъа де 1 январь бен дац, амма иза Раждествоца (Рождество) доьзначу деххачу дезденан заманан дакъа хуьлу. Германехь 1 январь, 25 а, 26 а декабрь мукъа денош ду. Италехь а, Испанехь а дезденан муьр 25-чу декабрехь дуьйна 6-чу январе кхаччалц лаьтта^[18]. АЦШ-хь а, Канадехь а федеральни тӀегӀанехь 1 январь а, 25 декабрь а бен дац официальни дезде ду аьлла чӀагӀдина^[19][20].

Японехь каникулаш 29-чу декабрехь дуьйна 3-чу январе кхаччалц лаьтта^[21].

Керла шо даздаран ламаст Месопотамехь кхолладелла 3 эзар шо вай девзачу заманал хьалха. Ширачу Римехь хӀара дезде 1-чу январехь хилла. Русехь XV-чу бӀешо кхаччалц Керла шо 1-чу мартехь тосуш хилла, иза Ӏаламан самайаларца доьзна хилла. 988-чу шарахь Русь жӀара оьллиначул тӀаьхьа византийн календарца 1 сентябрь тӀеэцнера. Таханлера ламаст 1 январехь даздар Петр I-чун указаца 1699-чу шарахь йукъадаьлла.

Тайп-тайпана пачхьалкхашкара ламасташ^[22]:

• Итали: Итальяноша корашкахула шира а, оьшуш доцу а хӀуманаш аратуьйсу^[23].
• Испани: Сахьт тоха мел йуьсучу хенахь 12 кемса (виноград) йаар ламаст ду, хӀоранна тӀехь лаам кхолла а луш^[24].
• Шотланди: «Хьалхара хьаша» боху ламаст ду — ахбуьйса йалча цӀа чу вогӀу хьалхара стаг Ӏаьржа месаш йолуш хила веза, иза ирсе лору.
• Япони: Японхоша шайн хӀусамаш бамбукан йахкашца (грабли) кечйо, ирс «схьахьаькха»^[25].
• Китай: Китайни Керла шо беттан календарца билгалдоккху. ЦӀе бос ирсан символ лору.
• Дани: Наха шайн доттагӀийн неӀаршца шира пхьегӀаш йохайо, ткъа ирсе «чукхоссавала» ахбуьйса хуьлуш гӀанташ тӀе а бевлла цигара охьалахкало.
• Эквадор: Керлачу шарахь дукха некъаш хилийта, эквадорхоша ахбуьйса хуьлуш чемодан а карахь хӀусаман го бо.

Керла шо даздеш жигара лелайо тайп-тайпана пиротехникин хӀуманаш: хлопушкаш, бенгалин цӀераш(оьр.)нохч., тӀаьхьара итт шерашкахь, — салюташ, ракеташ, руман чиркхаш, йаккхий а, кегий а петардаш, кхин йерш а.

Керла шо даздеш пиротехникин хӀуманаш лело буьйлабелира Азин мехкашкахь, хьалхарчу рогӀехь Цийчохь, хӀунда аьлча лорура, лелхачу хӀумнаш чӀогӀа гӀара йаьккхича а, къегина серло хилчи а, боьха хӀумнаш дӀалохкуш гӀодо. ТӀаьхьа и гӀиллакх даьржира дерриг дуьненахь^[26].

Уггаре гӀарадаьлла тайп-тайпанчу мехкашкахь гӀиллакх ду Керла шарахь Цийчоьхь фейерверкаш кхийсар, кхин а петардаш лелхар, уьш ца совцу керлачу шеран хьалхарчу дийнан дохаллехь. Цу тӀе тоьпан молха а, петардаш а, фейерверкаш а йукъайаьхна дукха хан йац, амма Керла шо даздечу хенахь гӀовгӀа йаккхаран эзар шо хан ло. Дерриг долалелла легендин тӀера, Керла шо долалуш тайп-тайпанчу меттигера лаьхкина зуламе синоша, керла меттиг лоху, ткъаоьшу цӀа карийча, охьахуу цунна чохь, хӀусама дайшна зуламаш до. Ткъа Керла шо даздеш гӀовгӀа йаьккича, уьш лохку.

ХӀокху заманахь дукха йолу дуьненан коьрта гӀаланаш йа цхьацца мехкаша дойу миллионаш доллар, и пиротехникин шоу Керла шарна йархьама.

Пиротехникин хӀумнаш дукха лелор, гӀеметтахӀоттанза болчара а, кхуллу цӀеран кхерам а, чевнийн хьал а, цулдела керлашеран буьйса лору уггаре Ӏаткъаме шеран мур цӀераш йойучеран а, гӀоьнан гӀуллакхашна.