Керла шо Россехь

ХӀокху дезчу дийнан йуьхьанцара цӀе «Шеран хьалхара де» хилла. Цунах лаьцна хаам 1586 шеран французийн-оьрсийн къамелӀаморган тӀехь бу^[8]. ХӀора шо 1 мартехь йа 1 сентябрехь дуьйна лоруш хилла, хӀунда аьлча 1492 (7000) шо кхаччалц Россехь цхьана хенахь шина рузманна стиль хилла. ТӀаьхьо даздарш сентябрехь бен ца деш дитина^[9]. Иза доьзна хилла оцу хенахь 1 сентябрь килсан ладаме терахь хиларца^[10] — Симеон Столпникан дийнаца, цу терахьца чӀагӀдина хилла рузманна шо долалуш хилар^[11].

Даздарш килсан Ӏедалца дӀахьош хилла а, 31 августехь йечу суьйренан гӀуллакхаца долалуш хилла а. «Керла аьхке йуьйлайаларна» лерина доӀан эшар иза чекхйаьллачул тӀаьхьа сихонна лоькхуш хилла. Керла шо тӀехӀоьттина хиларх бахархошна буьйсанан йуккъехь, горгали тухуш хезча, хаалора^[10]. 1 сентябрехь суьйренан гӀуллакхана а, маьркӀажан гӀуллакхана а йукъахь килсан хьалха башха церемони дӀахьора. Оцу хенахь Москохахь иза дӀайахьаран меттиг Кремлан Ивановски майда йара. ХӀокху белхан, цуьнан церемониал чӀогӀа ларйар тӀедожийна долуш, ша къаьстина цӀе йара — «Керлачу аьхкенан гӀуллакх». Церемонехь дакъалоцуш хилла паччахьо а, патриархо а, кхин болчу динан куьйгалхоша а^[12]. Иза чекхйаьлча баккхийра гергара нах болчу хьажа-хӀора а, иза ладаме дездено хиларца уьш декъалбан а ламаст хилла^[2].

1699 шарахь Пётр I-чо 19-чу а, 20-чу а декабрера омранашца^[1] керла шо даздаран терахь а, иза тӀелацаран ламаст а хийцина ца Ӏаш, шераш дагардаран кеп а хийцира, оцу хенахь дуьйна Россехь шераш Христосан Рождествона тӀера дуьйна дагардан долийра. Килсан шо долалуш хилар хийца ца луш — 1 сентябрь дисира, а дуьненан шо 1 январе дехьадаьккхира. Оцу муьро хӀокху дезчу дийнах граждански даздар хиларан йуьхь йиллира^[2].

Паччахьо ша схьалатийра ракета ЦӀечу майданехь хьалхарчу Керлачу шеран хьалхарчу дийнахь. Цо ламаст йукъадаьккхира хӀара дездено кӀиранчохь даздан^[13]. Керла шо долалуш хилар хаийта тухучу горгалин татанах, цо тӀетоьхна йуьртахойн тоьпаш а, йоккха тоьпаш а кхийсар. Иштта дезденна лерина урамаш а, хӀусамаш а зезца хаздан а, элашна шуьнаш хӀитто а, фейерверкаш кхийса а долийра^[14]. Дезденнан хьалхарчу дийнахь массара а вовшашка «керла аьхке» тӀехӀоьттина хиларца декъалдан дезаш хилла^[2].

1918 шарахь, меттигера рузма Европинчух тӀаьхьайисар лахдархьама, Россехь кхин цхьа рузманна реформа йира: оцу шеран 26 январера Декретаца, григориански шераш дагардаре дехьабевлира, цунна «керла стиль» аьлла цӀе тиллира. Цуьнан жамӀехь, 31 январь чекхйаьллачул тӀаьхьа сихонна 14 февраль тӀехӀоьттира. Цуьнга терра кхин цхьа дездено гучуделира — Шира Керла шо. Иза даздаран терахь 14 январь хилира^[15].

Оьрсийн православин килсо католикийн григориански рузмане дехьайала йахӀоттарна, оцу хенахь дуьйна хӀокху килсан дезденна а, дуьненан Керлачу шеран а йукъахь чекхкхеташ къастор хилира. ХӀинца Рождество шо доладелла алссам денош даьлча даздан долийра — 7 январехь. Йина йолу реформа бахьана долуш, хьалхара даздар шо даьлча бен ца хилира — 1919 шарахь, а 10 шо даьлча Ӏедало иза дӀахьош хилар бӀарчча дихкира. Оцу хенахь Керла шо мукъа де лара а сецира, иза 1947 шо кхаччалц хийца ца делира^[16].

Официалан Керла шо даздар йуха меттахӀоьттира 1935 шарахь бен, 28 декабрехь «Правда» газетехь иза советан берашна оьшуш хиларх лаьцна кхайкхам зорба тоьхначул тӀаьхьа. Дезденна кхо де дисинчу хенахь йуха а багаш, ловзоргаш, мишура а йохка йолийра, ткъа берийн бошмашкахь а, ишколашкахь а цуьнца догӀуш долу белхаш вовшахтуьйхира^[3]. Царна тӀехь моттиг боцуш ца мега хьешах цхьаъ хуьлу ГӀура дада, а 1937 шарахь дуьйна цуьнан йоьӀан йоӀ а — Лайн-Аьзни, дуьххьара Союзийн цӀийнахь хиллачу ёлкехь гучуйаьлла йолу.

Оцу хенахь кхолладала дуьйлало Керла шо даздарна амалехь долу ламасташ: советан адамийн шуьнаш тӀехь гучудолу «Советски шампански»^[5], мандаринаш, «селёдка под шубой» а, гӀарадаьлла оливье салат а^[17]. Оцу муьрехь дезденца иштта чӀагӀло пачхьалкхан символика а, масала Кремлан курантийн латтар а, хӀора шарахь пачхьалкхан куьйгалхочо бахархой декъалбар а^[5]. Керлачу шеран буьйсана «Голубой огонёк» передача хьажар ламасте дерза дуьйлало^[18].

Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀеман хенахь берашна Керла шо даздар вовшахтохарна шатайпа тидам бира. И белхаш дарбанан хӀусамашкахь (госпиталашкахь) а вовшахтуьйхира^[19]. 1 январь йуха а мукъа де хуьлу 1948 шарахь дуьйна, амма и де, нагахь шот йа кӀиран де нисделлехь, кхечу белхан боцучу дийне ца хьоьшура^[16].

Кремлан Георгиевски залехь берийн а, кегийрхойн а дездешнаш вовшахтоха дуьйладелира 1954 шарахь дуьйна^[5].

ССРС-ан хенан фильмашкахь гайтина Керла шо даздаран коьрта ламасташ:

• «Чук и Гек(оьр.)нохч.» (1953, режиссёр И. Лукинский(оьр.)нохч.)^[20]
• «Карнавалан буьйса(оьр.)нохч.» (1956, режиссёр Э. Рязанов)^[21]
• «Тосташ муха кхоллало(оьр.)нохч.» (телефильм(оьр.)нохч., 1962, режиссёр А. Тутышкин(оьр.)нохч.)^[22]
• «Аьттонан зигзаг(оьр.)нохч.» (1968, режиссёр Э. Рязанов)^[23]
• «Буьйсанан кхойтталгӀачу сахьтехь(оьр.)нохч.» (телефильм(оьр.)нохч., 1969, режиссёр Л. Шепитько(оьр.)нохч.)^[24]
• «Керлачу шеран лачкъор(оьр.)нохч.» (телефильм(оьр.)нохч., 1969, режиссёр Ю. Сааков(оьр.)нохч.)^[25]
• «Джентльмены удачи» (1971, режиссёр А. Серый)^[26]
• «Телеграмма(оьр.)нохч.» (1971, режиссёр Р. Быков)^[27]
• «ХӀокху самукъане планета(оьр.)нохч.» (1973, режиссёр Ю. Сааков(оьр.)нохч., Ю. Цветков(оьр.)нохч.)^[28]
• «Ирония судьбы, или С лёгким паром!» (телефильм, 1975, режиссёр Э. Рязанов)^[29]
• «Машин а, Витин а Керлачу шеран хиламаш(оьр.)нохч.» (телефильм(оьр.)нохч., 1975, режиссёр И. Усов(оьр.)нохч., Г. Казанский(оьр.)нохч.)^[30]
• «Жинашца тайнарг(оьр.)нохч.» (телефильм(оьр.)нохч., 1982, режиссёр К. Бромберг(оьр.)нохч.)^[31]
• «Лоцуьйриг кхайкхинарий?(оьр.)нохч.» (телефильм(оьр.)нохч., 1985, режиссёр В. Морозов(оьр.)нохч.)^[32]

1992 шарахь Къинхьегаман законийн кодексе хийцамаш йукъабаьхначул тӀаьхьа, 2 январь Россин мукъа де хилира. Цу хенал хьалха пачхьалкх 1-чу а, 7-чу а январехь бен саца ца лора. Хьал 2004 шо кхаччалц ца хийцаделира, оцу деношна тӀе кхин а кхо де (3-чунна тӀера 5-чунна тӀекхаччалц) тӀетоххалц. 6 январь официалан мукъа де ца хиллехь а, и де дукха хьолахь кхечу мукъачу дийне хьоьшура, нагахь иза Керлачу шеран белхан боцучу деношца нисделча.

2004 шарахь Россин Керлачу шеран каникулаш 8 январе тӀекхаччалц йахйира. Цуьнца догӀуш долу хийцамаш Россин Федерацин Къинхьегаман кодексе йукъабаьхна 2012 шарахь^[16]. Законехь уьш белхан доцу дездешнаш санна билгалдаьхна ду. Нагахь оцу денойх цхьаъ шот йа кӀиран дийне нисделча, мукъа де дезденна тӀаьхьа догӀучу белхан дийне хьоьшу^[33].

2024 шарахь хаам гучубелира, россихоша Керла шо даздарна 30,1 эзар сом харж йан сацам бина аьлла, иза дӀадаханчу шарахьчул 14 % дукха ду. Дукхахболчара совгӀаташна 10 эзар соьме кхаччалц харж йан дагахь хилар гайтира ДРТ (хьалха Deloitte хиллачу) хеттарша. Таллам бира 19 сентябрера 10 октябре кхаччалц болчу муьрехь, цуьнан декъашхой хилира Россин тайп-тайпанчу регионашкара а, тайп-тайпана са долуш а болу 18-ра 65 шо кхаччалц хенара 1,6 эзар респондент. Хеттарш интернет чохь дира респондентийн репрезентативни харжаман анкеташ йуьззина^[34].

РФ правительствон 2026 шарахь мукъа денош дехьадахарх лаьцначу сацаме хьаьжжина, Россин Керлачу шеран каникулаш 12 дийнахь лаьттира — 31 декабрера 11 январе тӀекхаччалц. Иза дуккха а шерашна йукъахь хиллачул уггаре лакхара (рекордан) гайтам хилира^[35].

1852 шеран 7 январехь Керлачу шеран йолка дуьххьара йукъараллин меттигехь хӀоттийра. Иза хилира Санкт-Петербурган Екатерингофан вокзалан гӀишло чохь^[36].

ХӀора хӀусамаш кечйарна базанан дитташ жигара лелор Николай I урхаллин замане догӀуш ду^[37]. Амма 1915 шарахь Саратовн дарбанан хӀусамехь немцойн тӀеман йийсархоша бинчу Рождествон дезденна тӀаьхьа иза дихкира^[38].

Берашна Керла шеран дездешнаш вовшахтохар а (оцу дездешнийн хила йеза аматаш йара хӀара дитт), хӀусамаш чохь хӀитто йолкаш йохкар а ССРС-хь 1935 шарахь йуха а дуьйладелира^[3].

Керла шо доьзалан Ӏайдаран де лоруш хиларна, ламаст хилла иза хӀусамехь, гергара нах болчохь билгалдаккхар. ТӀех ладаме дакъа ду Ӏайдаран стол, иза кечдо 31 декабрехь 23 сахьт герга кхочуш^[6]. Шампанскин, оливье салатан а, мандаринийн а тӀехула, цу тӀехь кхин салаш а хуьлу, масала, Мимоза, иштта тайп-тайпана бутербродаш а: цӀен икраца йа ыста йаьккхина колбасица^[39].

Керлачу шеран буьйса — жамӀаш даран, тосташ аьлла декъалдаран, президентан вистхиларе хьажаран а, Кремлан Спасски бӀов тӀера куранташ тухуш дегнашкахь лаамаш кхоллуран а хан йу^[6][7].

Оьрсийн Керлачу шеран символ ГӀура Дада ву. ХӀокху туьйранан персонажан васт кхолладелла Петр I-чун заманахьхьа^[40]. Оцу хенахь цуьнан Сийлахь-волчу Николайн сибаташ хилла. Советийн заманахь Ӏайдаран де йухадиризинчул тӀаьхьа цуьнан васт хийцало: нагахь хьалха Дед Мороз кӀайн йа сийна кетар йуьйхина хиллехь, ССРС-хь иза цӀен хуьлу^[4].

ХӀокху персонажо берийн белхашкахь дакъалоцу, дукха хьолахь уьш чекхдовлуш герга, шен гале чуьра совгӀаташ а доху. Цуьнан гуттарлера новкъахо Снегурочка йу. Керлачу шеран Ӏайдаран белхашкахь хӀара шалха васт хилар тӀеман дакъа хилира 1937 шарахь дуьйна^[41]. 1950-чу шерашкахь дуьйна Снегурочкин ролахь зударий а, кегийра йоӀаш а хила буьйлабелира, амма хьалха иза жимачу йоьӀан васт дара^[4].

1953 шарахь режиссёра Эльдар Рязанова йаьккхина «Карнавалан буьйса» («Карнавальная ночь») фильм дуьххьарлера Керлачу шеран сурт хилира^[42]. ТӀаьхьо, советан заманахь ламаст хӀоьттира Керла шо тӀедойучу дийнахь телевизорехула йевзаш йолу кинокартинаш гайтар, дукхахьолахь хӀара фильмаш йухагайтара:

• Карнавалан буьйса(оьр.)нохч. (1953)^[21]
• Иван Васильевич говзалла хуьйцу(оьр.)нохч. (1973)^[43]
• Ирония судьбы, или С лёгким паром! (1975)^[29]
• Жинашца тайнарг(оьр.)нохч. (1982)^[31][44]

Таханлерчу Керлачу шеран фильмийн тептарна йукъара къасто мегар ду:

• Казанан бада(оьр.)нохч. (1997)^[45]
• Карнавалан буьйса 2, йа 50 шо даьлча(оьр.)нохч. (телефильм, 2006)^[46]
• Кхолламан ирони. ДӀахоьдург(оьр.)нохч. (2007)^[47]
• «Керла шеран» тариф(оьр.)нохч. (2008)^[48]
• Ёлкаш(оьр.)нохч. (2010—2023)^[49]
• Керлачу шарца, наной!(оьр.)нохч. (2012)^[50]
• ДоттагӀийн доттагӀий(оьр.)нохч. (2013)^[51]
• SOS, ГӀура дада, йа дерриг а кхочуш хир ду!(оьр.)нохч. (2015)^[52]
• Млечни некъ(оьр.)нохч. (2015)^[53]
• Тамашена мохк(оьр.)нохч. (2015)^[54]
• ГӀура дада. Бозбуунчийн тӀом(оьр.)нохч. (2016)^[55]

Берашна лерина леррина йаьхна Керлачу шеран кино-туьйранаш а советан заманахь гучуйевлира^[56].

Таханлерчу дийнахь мультфильмаш гайтаран ламаст дӀахоьдуш ду, амма оцу тептарна тӀе таханлера мультфильмаш а тӀетуху.

• Алеша Попович а, Тугарин Саьрмак а(оьр.)нохч. (2004)^[81]
• Добрыня Никитич а, Змей Горыныч а(оьр.)нохч. (2006)^[82]
• Илья Муромец а, Соловей-Талорхо а(оьр.)нохч. (2007)^[83]
• Кхо баьчча а, Шамахин паччахь-аьзни а(оьр.)нохч. (2010)^[84]
• Иван Царевич а, сира борз а(оьр.)нохч. (2011)^[85]
• Кхо баьчча генарчу бердаш тӀехь(оьр.)нохч. (2012)^[86]
• Иван Царевич а, сира борз а 2(оьр.)нохч. (2013)^[87]
• Кхо баьчча. Сортин ког(оьр.)нохч. (2014)^[88]
• Иван Царевич а, сира борз а 3(оьр.)нохч. (2015)^[89]
• Кхо баьчча а, хӀордан паччахь а(оьр.)нохч. (2016)^[90]
• Кхо баьчча а, Мисран принцесса а(оьр.)нохч. (2017)^[91]
• Кхо баьчча а, Ӏаршан когаметтахьйерг а(оьр.)нохч. (2018)^[92]
• Иван Царевич а, сира борз а 4(оьр.)нохч. (2019)^[93]
• Умка бага тӀехь(оьр.)нохч. (2019)^[94]
• Говр Юлий а, йаккхий говрашкахь хахкарш а(оьр.)нохч. (2020)^[95]

• «Пхи минот(оьр.)нохч.» (Карнавалан буьйса(оьр.)нохч. чуьра) — локхуш йерг Людмила Гурченко
• «Керлачу шеран ёлка йолчура диалог(оьр.)нохч.» (Москва тешаш йац хьар хийзарех(оьр.)нохч. чуьра) — локхуш берш Сергей Никитин(оьр.)нохч., Валентина Толкунова(оьр.)нохч. а, Леонид Серебренников(оьр.)нохч. а^[96]
• «Лон чимчагах лаьцна илли(оьр.)нохч.» (Бозбуунчаш(оьр.)нохч. чуьра) — локхуш йерг Ольга Рождественская(оьр.)нохч. а, ВИА Дика кӀентий(оьр.)нохч. а
• «Керла шо» — локхуш йерг Ирина Отиева(оьр.)нохч.
• «Керлачу шеран ловзош йолу хӀуманаш(оьр.)нохч.» (А. Хоралов) — локхуш берш дуэт(оьр.)нохч. Аркадий Хоралов(оьр.)нохч. а, Аурика Ротару(оьр.)нохч. а
• «Керла шо» (Ю. Лоза) — локхуш верг Юрий Лоза(оьр.)нохч.^[97]
• «Керлачу шеран» — локхуш берш Машина времени(оьр.)нохч.
• «Хьалхарчу дийнан тӀера кхойтталгӀачу дийне кхаччалц» — локхуш берш Alexander Abdulov, Несчастный случай(оьр.)нохч.^[98]
• «Керла шо» (И. Саруханов) — локхуш берш Лолита Милявская(оьр.)нохч., Владимир Пресняков(оьр.)нохч., Марина Хлебникова(оьр.)нохч., Игорь Саруханов(оьр.)нохч., Валерий Сюткин(оьр.)нохч., Алёна Свиридова(оьр.)нохч., тобанаш Старый приятель(оьр.)нохч., Лицей(оьр.)нохч., Любэ(оьр.)нохч. а, Отпетые мошенники(оьр.)нохч. а^[99]
• «Керла шо тӀедойлуш» — локхуш йерг Татьяна Буланова(оьр.)нохч.
• «Керлачу шеран» (А. Макаревич(оьр.)нохч. — К. Хлебников) — локхуш йерг Лицей(оьр.)нохч. тоба
• «Керлачу шеран» («Новый год к нам мчится…») — локхуш берш Дискотека Авария(оьр.)нохч.
• «Керлачу шерца, кӀорни» — локхуш йерг Мумий Тролль(оьр.)нохч. тоба^[100]
• «Керлачу шеран» («Медленно шарик вертится») — локхуш берш Гости из будущего(оьр.)нохч.
• «КӀайн Ӏай» — локхуш йерг София Ротару(оьр.)нохч. Ӏ
• «Керлачу шеран» (Вы устали от забот…) — локхуш верг Верка Сердючка(оьр.)нохч.
• «Дила делхаш ду дешица» (Ши заьӀапхочун тӀаьхьа(оьр.)нохч. мюзикл чуьра) — локхуш йерг Алла Пугачёва
• «Керлачу шеран» («Тик-так, сохьташ») — локхуш берш Блестящие(оьр.)нохч.^[101]
• «Керлачу шерца» — локхуш берш Фабрика Звёзд-3(оьр.)нохч.
• «Керлачу Шерца!» — локхуш верг Николай Тимофеев(оьр.)нохч. = «ХӀара Керла шо ду» — локхуш йерг Нюша(оьр.)нохч.

Пачхьалкхан куьйгалхоша Керлачу шерца халкъе вистхиларан ламаст Иосиф Сталина кхоьллина, цо 1936 шарахь «Правда» газетехь ССРС-н бахархой Керлачу шерца декъалбира. Цуьнал тӀаьхьа вистхиларш радиохула декара йа муьран арахецаршкахь зорбатухура 1976 шаре кхаччалц. Нийсса оцу хенахь телевиденехь Леонид Брежнев вистхилира декъалдеш^[102].

Керлачу шеран вистхиларш дукха хьолахь трансляци йо 31 декабрехь 23:55 сахьт герга кхочуш. Цу тӀехь хӀинцалерчу пачхьалкхан куьйгалхочо дӀадоьдучу шеран жамӀаш до, кхин йолу ладаме хаамаш а бовзийти. Буьйсанна йуккъехь цуьнан къамел чекхдаьлча Кремлан куранташ туху, ткъа цуьнан тӀаьххье — пачхьалкхан шатлакхан илли дека^[103].

ССРС-н заманахь дуьйна, телевиденехь тайп-тайпана Керлачу шеран самукъадаккхаран программаш гучуйевлира. Царех уггаре йевзаш йерг «Голубой огонёк» йу, иза дуьххьара экранаш тӀе йелира 1962 шарахь «Телевизионное кафе» цӀарца. ТӀаьхьо кхин йолчух тера программаш а, проекташ а гучуйевлира. Царех цхьаъ хилира «Старые песни о главном» — Керлачу шеран музыкин телефильмаш, уьш «Хьалхарчу каналехь» аралийлира 1996 шарахь дуьйна 2001 шаре кхаччалц^[104].

2000-чу шерашкахь гӀарабевлла хилира «Керлачу шеран буьйса Хьалхарчун тӀехь» цӀе йолу эфираш. Иштта Керлачу шеран программаш хьийзайора НТВ, РЕН ТВ, Росси а, кхин йолчу а каналаш тӀехь^[105].

2023 а, 2024 а шераш тӀедойлуш Москох фейерверкаш а, салюташ а дӀайаьхнера. Иштта керлачу 2024 шарна пиротехника лелорна бехкам бинера Белгородан, Курскан, Орёлан, Пскован, Ростовн областашкахь а, ГӀирмехь а, Брянскехь а^[106].