Пётр I

Петр вина 1672-чу шеран 30 майхь (9 июнь) буса, Петр вина меттиг билггал хууш яц; Цхьаболчу историкаша вина меттиг санна билгалъяьккхира Москван Кремлан Тереман цӀа, ткъа халкъан дийцаршца Петр вина Коломенское юьртахь, Измайлово а билгалъяьккхира. Цуьнан ден, паччахьан Алексей Михайловичан, дуккха а тӀаьхье яра: Петр I-ра 14-гӀа бер дара, амма цуьнан шолгӀачу зудчуьнан паччахьан Нарышкина Натальян хьалхара вара.

Паччахь-зудчунца цхьа шо даьккхинчул тӀаьхьа, нянина дӀавелира иза, кхио. 1676-чу шарахь, Петран 3,5 шо долуш, кхелхина цуьнан да, паччахь Алексей Михайлович. Ткъа хинволу паччахь ларвеш вара цуьнан вашас, керла паччахь а Феодор Алексеевич. Петар ледара дешар дешна, шен дерриге а дахарехь гӀалаташца йаздина, ледара лексика лелош. Паччахь Алексей Михайлович дӀакхалхаро а, цуьнан воккхах волу кӀант Феодор паччахь хӀоттаро а тӀаьхьарчу метте дӀатесира паччахь Наталья Кирилловна а, цуьнан гергарнаш Нарышкинаш а. Паччахь зуд Наталья гергарчу Преображенское юьрта яха дезна.

1682-чу шеран 27 апрелехь (7 майхь) ялх шо паччахьалла даьккхинчул тӀаьхьа кхелхина цомгуш волу паччахь Феодор III Алексеевич. Хаттар кхолладелира, хьанна хир ду «паччахь мил хир ву»: воккхахволчу, цомгуш волчу Иванна, йа жимачу Петарна. Патриархан Иоакиман накъосталлица, Нарышкинс а, церан агӀончаша а оццу дийнахь паччахьан Ӏарше хьалаваьккхира Петр. Ма-дарра аьлча, Нарышкинийн тайпа Ӏедале кхаьчна.

Шен йерриг а мукъа хан паччахьан цӀийнан генахь йоккхура Петра - Воробьёво а, Преображенское а ярташкахь. Шо шаре мел дели тӀеман гӀуллакхашка болу безам алсамболура цуьнан. 1685-чу шарахь цуьнан накъостий, хийрачу къаьмнийн кафтанаш а йуьйхина, полкан кепехь Москвахь Преображенскера Воробьёво юьрта кхаччалц пондарш детташ дӀабахара. Ша Петр пондарча санна гӀуллакх дешна вара.

Петран жигаралло чӀогӀа сагатдора паччахьан йоӀ София, иза кхетара шен накъост воккха хилча, шен Ӏедал дӀадала дезар дуйла. Цхьана хенахь паччахьан йоӀан агӀончаша план хӀоттийра цуьнан коронаци ян, амма патриарх Иоаким дуьхьал вара цунна. 1687-чу а, 1689-чу а шерашкахь паччахьан йоӀан уггаре а везаш волчу эла Голицин Василийс ГӀирман гӀезалошна дуьхьал дӀаяьхьна походаш башха кхиаме ца хилира, амма баккхий а, комаьрша ял луш а толамаш санна гайтира, дуккхахьберш реза бацара. 1689-чу шеран 8 (18) июлехь, дезчу дийнахь, хилира дуьххьарлера юкъараллин дов кхиъначу Петран а, императрицин а юкъахь. Цу дийнахь, Ӏадатца ма-хиллара, Кремлера Казанерчу кафедралан цӀийне кхаччалц динан кортеж дӀаяьхьира. Масса чекхъяьллачул тӀаьхьа, шен йишина тӀе а вахана, дӀакхайкхийра Петаро, процессехь болчу божаршца уллехь ма латта аьлла. Софияс тӀеийцира и кхаъ: шен кара сурт а эцна, жӀараш а, байракхаш а схьаэца яхара иза. Ишттачу жамӀана кечам ца беш, дӀавахара Петр.

Экономика тоьллачу Малхбузера производствон технологешца герз латторан Ӏалашо шена хьалха хӀоттийна, Петра къоман экономикан массо а дакъош юхаметтахӀиттийра. Йоккхачу векалаллин заманахь паччахьо Ӏамийна Европан дахаран тайп-тайпана агӀонаш, шайна юкъахь техникан агӀонаш а йолуш. Цо Ӏамийна хӀетахь Ӏедалехь хиллачу экономикан теорин принципаш — меркантилизм. Меркантилисташа шайн экономикан хьехар шина принципна тӀехь дӀахӀоттийна: хьалхара, хӀора къам, къен ца хилийта, ша шена оьшург дерриге а арахеца деза, кхечу нехан къинхьегаман, кхечу къаьмнийн къинхьегаман гӀоьнна тӀе а ца тевжаш; ШолгӀа делахь, хӀора къам, хьал долуш хилийтархьама, шен махкара шен арахоьцу сурсаташ ма-хуьллу дукха арадаха деза, ма-хуьллу кӀезиг чудало деза.

Петр I-чун паччахьалла чекхдолуш, хӀинцале а болх беш яра 233 завод, шайна юкъахь цуьнан заманахь йина 90 сов яккхий мануфактураш а йолуш. Уггаре а яккхий яра верфи йеш йолу заводаш (еккъа Петарбухерчу верфи заводехь болх беш вара 3,5 эзар стаг), парусийн заводаш а, маьӀданийн а, металлургин а заводаш а (25 эзар белхахо вара 9 Уральски заводехь), цигахь яра цхьа могӀа кхин а предприятеш, 500 стагера 1000 стаге кхаччалц белхахойн терахь а долуш. Керлачу коьртачу шахьарна кхачо ян, Оьрсийчохь дуьххьара каналаш яьхна.

Шен паччахьаллин тӀаьххьарчу шерашкахь Петр чӀогӀа цомгуш вара (хетарехь, уремица чолхе хилла неӀарийн тӀулгаш долуш). 1724 шеран аьхка цуьнан цамгар чӀагӀъелира, сентябрехь гӀоле хилира, амма цхьа хан яьлча тӀелетарш чӀагӀделира.

Император леш хилар гучудаьлча, хаттар кхолладелира, мила хир ву Петр метта, бохуш. Сенат а, инарлаш а — массо а институташ, формалан бакъо йоцуш хилла паччахьан Ӏаршан кхоллам къасто — гулбелира Петр валале 27 январехь 28 январехь кхаччалц йолчу буса, Петр Сийлахь-Воккхачун метта хӀотторан хаттар къасто. Гвардейски эпсарш гуламан зала чу баьхкира, майдане араелира гвардейски ши полк, Екатерина Алексеевнан а, Меньшиковн а партино арадаьхначу эскарийн пондарш беттарца, Сенато цхьана озаца сацам бира Ӏуьйранна 4 сахьт далале. Сенатан сацамца Петран зудчо Екатерина Алексеевнас паччахьан Ӏаршан ирс эцна, иза хилира дуьххьарлера оьрсийн императрица 1725-чу шеран 28 январехь (Екатерина I) цӀарца. 1725-чу шеран 28 январехь Ӏуьйранна доьалгӀа сахьт долалуш, инзаре Ӏазапехь велира Петр Хьалхара. Иза дӀавоьллина Петарбухерчу Петр-Павел гӀопан кафедралан соборехь.

• Письма и бумаги императора Петра Великого. 13 томов. 1887—2003.
• Голиков И. И. Деяния Петра Великого, мудрого преобразителя России, собранные из достоверных источников и расположенные по годам, 1788—1789.
• Устрялов Н. Г. История царствования Петра Великого. Т. 1—4, 6. СПб., 1858—1864.
• Чистяков А. С. История Петра Великого. / Репринтное воспроизведение издания 1903 г. — М.: Изд-во «Буклет» (РИА «Двойная радуга»), 1992. — 524 с. — ISBN 5-88150-001-6.
• Павленко Н. И. Пётр Первый / Н. Павленко. — М.: Молодая гвардия, 1975. — 384, [34] с. — (Жизнь замечательных людей. Серия биографий. Вып. 14 (555)). — 100 000 экз. (в пер.)
• Пётр Великий: pro et contra. — СПб.: Русский христианский гуманитарный институт, 2003. — 1024 с. — ISBN 5-88812-149-5.
• Труайя А. Петр Великий. — М.: Изд-во Эксмо, 2006. — 448 с. — ISBN 5-699-10726-6.

• А. Н. Толстой. Исторический роман «Петр I» (кн. 1-3, 1929—1945, не окончен)
• Царь Пётр Первый, история посещения Соловецкого архипелага царём Петром I (Романовым). Электронная энциклопедия «Соловки»
• В. Бергман. «История Петра Великого», 1833 г. — статья на сайте «Педагогика общеобразовательной школы» Архивйина 2012-01-05 — Wayback Machine
• Е. Шерман. «Эволюция петровского мифа в русской литературе» — статья на сайте «Сетевая словесность»
• С. Мезин. Книга «Взгляд из Европы: французские авторы XVIII века о Петре I»
• Б. Башилов. «Робеспьер на троне. Пётр I и исторические результаты совершённой им революции»
• К. Коничев. Повествование «Пётр Первый на севере»