Петр I областан реформа

Пётр I губернин реформа йира коллегеш хӀитторца цхьаьна хенахь. Административан йекъайаларан система тойар эшарца и реформа йар оьшура, административан система ширйеллера XVIII бӀешо долалуш. XVII бӀешарахь Москохан пачхьалкхан мохк бекъалора уездашка — гӀалийца луьста бахаман уьйраш йолчу гуонашка. Уездан коьртехь латтара Москохара ваийтина баьчча. Уездаш шайн барамашца тайп-тайпана йу — наггахь чӀогӀа йаккхий хуьлу, наггахь чӀогӀа жима хуьлу. 1625 шарахь уездийн барам 146 йара, цул сов йара волосташ шеш шайна урхалла деш йолу дакъа хилла. XVIII бӀешарахь йукъан а, провинцин а йукъаметтигаш чолхе йу, ткъа ша уездийн йуккъера урхалла — чӀогӀа йоккха йу. Петр I губернин реформа йаран кхин ладаме бахьна финансированин а, эскаран, флотан йуарг-материалаш латтор а аьттонца 1700—1721 шерашкахь Къилбаседа тӀом бар.

1708 шеран 18 (29) декабрехь Петр I арадаьккхина омар, цуьнца кхоьллира 8 губерни :^[1]

• Москохан 39 гӀаланца коьртехь Стрешневн Тихон Никитич;
• Ингерманландин (тӀаьхуо Петарбухан) 29 гӀаланца коьртехь Меншиков Александр Данилович;
• Киевн 56 гӀаланца коьртехь Голицын Дмитрий Михайлович;
• Смоленскан 17 гӀаланца коьртехь Салтыков Петр Самойлович;
• Архангелогородан 20 гӀаланца коьртехь Голицынн Петр Алексеевич;
• Казанан 71 гӀаланца коьртехь Апраксин Петр Матвеевич;
• Азовн 77 гӀаланца коьртехь Апраксин Фёдор Матвеевич;
• Сибрехан 30 гӀаланца коьртехь Гагарин Матвей Петрович.

Губернин мохк дикка шуьйра бара. Масала, Москохан губернин йукъайоьдура хӀинцарера Москохан область, Калугин область, Тулин область, Рязанан область, Владимиран область, Костромин область, Ярославлан областан дакъа а.

ТӀаьхьуо Пётра алсама йаьха губернеш кхин а шозза, йехкина Ригин губерни, Аштаркхнен губерни, Нижни Новгородан губерни, ткъа Смоленскан ша йала лууш хиларна йекъна Москохан а, Ригин а губернешна йукъахь.

омар.

Иттаннаш пхи губери — Ингерманландин, Ригин, Архангелогородан, Азовн, Аштакхнен — хӀордан йистехь йара, цу тӀе йазйинера областаш, хӀордан генахь йолу а. Иза дора налогаш оцу областашкара лелайора флот (изза Ӏалашо йолуш 25 гӀала уездашца тӀейазйинера кеманан хьаннашна). Малороссехь дара шайн гетманан урхалла, амма мехкан гӀаланашкахь йара оьрсийн гарнизонаш, тӀеман агӀора областан урхалла дора оьрсийн губернаторо.

Губернешна коьрте губернатораш хӀиттабо, уьш коьртаниг тӀемлой хуьлу. Губернатораш баьччалла дора губернехь долчу эскаршна, оцу хеннахь уьш коьрта хьаькмаш бара гражданийн урхаллехь. Кхечу губернин губернаторш даимна а бацара тӀемлой, масала, Казанан а, Нижни Новгородан губернешкахь. Цхьа меттигийн Ӏалашо тойар губернаторшна тӀе ца йуьллура. Цара гулйан йезара Ӏедалан налогаш, терго йора йерриг йала йеза губернин налогашна, губернин билгалбаьхна салтий а, болх бен нах а шен хеннахь дӀакхачорна. Нагахь губернаторо ахча, запасаш, салтий барамал сов дахь, цунна паччахьан беркат кхочура. Нагахь тоъал цуо гул ца йахь, губернаторна гӀуда тухура хӀора ца тоьу стаганна тӀера, цуьнгара латта паччахьан дӀадаккхалц.

1712 шарахь губернаторша кхуллура башха ландратийн кхетамаш. 1714 шеран 20 (31) январь шеран омарца ландраташ харжа безара эланашна йукъара гӀаланашкахь йа провинцешка. Амма и хӀума кхочуш ца дира: чаккхенца ландраташ чӀагӀбора дӀайелира Сенатан.^[2] 1716 шарахь Сенатан йаздора ландраташ чевнаш йина йа къанбелла, эвланаш йоцу, гӀуллакхера мукъа баьхна эпсарех харжар. Ландратийн алап пенси санна дара оцу мукъа баьхначу эпсаршна. Иштта кепара, ландраташ хӀиттабора сенаторша меттигера элех. 1713 шеран 24 апрель (5 май) шарахь ландраташ йора губернатор волчохь кхеташо гулйора, цу тӀе губернаторо кхочуш йора президентан роль. Лантратийн губернатор волчура кхеташонехь кхаьжнаш алсама тесна сацам чекхболура.^[3] Законехь ландраташ куьйгакӀелахь бацара губернаторан, ткъа цуьнан накъостий бара. Ма-дарра аьлча, ландратийн кхеташо чӀогӀа йозуш йара губернаторх, цунна гора уьш гӀоьнчаш санна.