Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Российн уездаш

ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Уезд.
Дехар «Уездан гӀала» хьажийна йу кхузе; хьажа. иштта кхин маьӀнаш.

Уе́зд — Шира Русан, Оьрсийн паччахьаллехьаре, Российн имперера мехкан-административан дакъа, 1918 шарахь дуьйна — РСФСРехь, 1922 шеран декабрехь — ССР Союзехь.

Ламаста уезд олура йевзаш йолу пунктан тӀетесна, гӀалин йа йуьртан, волостех[1]. Российн имперехь уездан йукъ хуьлура уездан гӀала, цигахь вехара исправник — уездан полицин хьаькам, цигахь гулйинера йерриг уездан учрежденеш. Административан-мехкан реформехь 1923—1929 шерашкахь ССРС уездех кӀошташ йира.

Уездаш Русехь

Уезд (шир.-оьрс. ѹѣздъ) — Русин йуккъера бешерашкахь мехкан латташ. ЦӀе схьайолу оьрсийн маттара дозанаш хӀиттош чекхбовларх. Дуьххьара хьахайо смоленскан элин Ростислав Мстиславичан Уставан грамотехь, 1150 шарахь дина Смоленскан епископо[2][3].

Керла заманахь уезд олура цхьанатоьхна меттигехь, цигара нах дӀабахана (чубаьхкина) а, цхьаьна йукъана межа тоьхна тӀейихкина а хилара[4]. Иштта йукъ хилалора гӀала (уездан гӀала), йуьрт йа эвла, шена тӀе узуш йолу масех» волость[5]. Применительно к городской округе термин «уезд» употреблялся с XIV века[6]. Уездашкахь нах хевшина меттигашна тайп-тайпана статус лора: городок, йуьрт, сельцо, слобода, слободка, эвла, посёлкаш, кхин а.

Административан агӀора уездаш йекъало волосташна а, станашна а. Тайп-тайпана Русин мехкашкахь хуьлура уездан дакъойн кхин цӀераш — станкеш, бӀеннаш, иттанаш, губаш, погосташ, кӀелошнаш, осадаш, оселкаш, лукеш, присельяш, эханнаш, кроминаш, пятинаш, кхоалга дакъош, сошкаш, чаккхешаш, махьарш, некъаш, кин йерш[7][8][9][10].

Москохан пачхьалкхан уездийн дозанаш дукхах дерг шира олаллин дозанашна тӀехула ду[11]. Уездан урхалла до элин сардало, ткъа XVII бӀешо доладелча баьччо, цуо кхочуш до тӀеман, административан, суьдан функцеш[12]. XVI—XVII бӀешерашкахь цхьаьнатухара уездаш кхин а даккхийчу административан дакъошка — разрядашка, уьш хилира йуккъера зӀе йуккъера Ӏедална а, уездашна а, цара кечйина XVIII бӀешо долалуш йаккхий административан дакъой — губернеш[13].

XVII бӀешо чекхдолуш — XVIII бӀешо долалуш Российн пачхьалкхехь билгалйохура уездаш[14][15] (церан дозанаш хаъал къастара иштта цӀе йолчу уездийн дозанех, уьш кхоьллинера XVIII бӀешарахь):

Уездан даржаш

Уездашках лахара даржаш кхоллар лорура[16]:

  1. Уездан олаллин баьчча (1767 шарахь дуьйна).

Уезд XX бӀешарахь

Уездаш хилла РСФСР а, ССРС а, Российн импери йоьхначу хенахь кхоллайелла кхин цхьацца кхечу мехкашкахь 1917 шеран Октябран революцин хьалхарчу шерашкахь.

1923—1929 шерийн административан реформа йолучу хенахь уездаш дӀайехира. Цуьнан меттана йукъайаьккхира алсама йоккха йолу гуо, ткъа гуонаш дийкъира алсамо кегийра кӀошташка йерриг ССРС махкахь. (Амма 1930 шеран августехь берриг аьча санна гуонаш дӀадехира.)

1940-гӀа шерашкахь уездашка декъадалар леладора Эстонин, Латышийн, Молдавийн ССР.

Хьажа иштта

Билгалдахарш

  1. ↑ Уезд // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  2. ↑ Церковно-уставные грамоты удельных князей XII века // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  3. ↑ Уставные грамоты Ростислава Смоленского и епископа Мануила | Московия. moscowia.net. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 19 август. Кху чуьра архивйина оригиналан 2016 шеран 27 сентябрехь
  4. ↑ Лаппо-Данилевский, 1890, с. 98.
  5. ↑ Богуславский В. В. Славянская энциклопедия: XVII век в 2-х томах. — ОЛМА Медиа Групп, 2004-01-01. — Т. 2: Н—Я. — 794 с. — ISBN 9785224036608.
  6. ↑ Горский А. А. Русское средневековое общество: историко-терминологический справочник. — М.—СПб., 2019. — С. 357. — ISBN 978-5-6041671-7-5.
  7. ↑ Лаппо-Данилевский, 1890, с. 87—88, 99.
  8. ↑ Готье, 1906, с. 188—189.
  9. ↑ Зенченко М. Ю. Каталог писцовых книг Русского государства XVI—XVII веков: проблемы и решения // Археографический ежегодник за 2005 год. — М., 2007. — С. 276. Архивйина 2023  шеран  5 июлехь.
  10. ↑ Хитров Д. А. О судьбе древнерусских станов и волостей в XVIII в. // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. — 2023. — № 1 (91). — С. 140. Архивйина 2023  шеран  5 майхь.
  11. ↑ Темушев В. Н. Проблемы интерпретации источников при изучении географии средневекового государства (на примере Московского княжества конца XIII — первой половины XIV в.) // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны. — Мінск, 2007. — Вып. 3. Архивйина 2022  шеран  5 июлехь.
  12. ↑ Уезд Архиван копи 2016 шеран 11 апрелехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Кеп:Книга:Славянская энциклопедия. Киевская Русь — Московия
  13. ↑ Богоявленский С. К., Веселовский С. Б. Местное управление // Очерки истории СССР. Период феодализма, XVII в. / Под ред. А. А. Новосельского и Н. В. Устюгова. — М., 1955. — С. 392—394.
  14. ↑ Водарский Я. Е. Население России в конце XVII — начале XVIII века Архиван копи 2019 шеран 19 февралехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ. — М.: Наука, 1977.
  15. ↑ Списки населенных пунктов южных уездов России в XVII — начале XVIII вв. www.evsyukov.ru. ТӀекхочу дата: 2023 шеран 4 июль. Архивйина 2019 шеран 14 июлехь
  16. ↑ Сост. М. Т. Яблочков. Дворянское сословие Тульской губернии. — Т. 1. — Тула. Тип. Губернского Правления, 1899. — Уездные должности. — С. 169—171.

Литература

Категореш