Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Советийн Социалистийн Республикийн Союз

Дехар «Советийн Союз» хьажийна йу кхузе; хьажа. иштта кхин маьӀнаш.
Дехар «ССРС» хьажийна йу кхузе; хьажа. иштта кхин маьӀнаш.

Сове́тийн Социалисти́йн Респу́бликийн Сою́з[~ 2], иштта ССРС, Советийн Союз, ССР Союз[8] — 1922 шерера 1991 шере кхаччалц йолчу хенахь Малхбале Европин, Къилбаседа Азин, Йуккъера Азин а, Малхбале Ази дакъойн мехкаш тӀехь хилла пачхьалкх.

ССРС йухучу хенахь дӀалоцура Дуьненан тӀаьхь нах беха лаьттан йалхолгӀа дакъа[9] 293 млн стаг вахархочунца, кхин а дуьненахь 2-гӀа меттиг промышленностан арахецаран тӀегӀанца — 16,5 % дуьненан чухоамах, 7-гӀа меттиг къоман сан тӀегӀанца (3,4 %)[10].

СССР кхоьллина 1917 шарахь Оьрсийн империно дӀалаьцначу латтанаш тӀехь, Финлянди йоцуш, Польшин паччахьаллин дакъа а доцуш, цхьайолу кхин территореш а йоцуш. Советийн Ӏедал кхолладелира оцу махкахь 1917 шеран Октябран революци а, цул тӀаьхьа хиллачу Гражданийн тӀом а бахьана долуш. 1922 шеран 30 декабрехь РСФСР, Украинийн ССР, Белорусски ССР, Дехьара Кавказан СФСР цхьаьнатоьхна цхьана пачхьалкхе — ССР Союз — йукъара политикин меженаш йолуш, коьрта шахьар Москохахь а йолуш, цу йукъана лардеш де-юре хӀора союзан республикин Союзера маьрша арайаларан бакъо[11].

1941 шеран 22 июнехь Германи бартхойн гӀоьнца тӀелетира ССРС. Болабелира Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом, толам баьккхинчул тӀаьхьа цхьана моггӀара АЦШ-ца ССРС-х онда пачхьалкх хилла[12][13][14][15]. Советийн Союз хӀуонда йара социализиан дуьненан системехь, кхин а йара ВКъКх кхоьллинчарех цхьаъ, ветон бакъо йолу ВКъКх Кхерамзаллин кхеташонан гуттаренна декъахо.

1977 шеран Конституцица ССРС кхайкхайора цхьаъ бен йоцу союзан дуккхакаьмнийн[16] социалистийн[17] пачхьалкх санна. Союзан республикаш лорура маьрша пачхьалкхаш[18]. Республика Союз йукъара арайолу низам 1990 шарахь дуьйна нисдора башха законаца. Союзан республикин бакъо йара йукъаметтигаш лело кхечу махкара пачхьалкхашца, цаьрца барт бан йиш йара, дипломатийн а, консулийн авакийлаташ йахкам бакъо йара, дуьненайукъара кхолламашкахь дакъа лаца бакъо йу[19]. ВКъКх кхоьллинчу 50 мехкан йукъахь ССРС-ца цхьаьна могӀарехь йара цуьнан союзан ши Республика а: БССР а, УССР.

Экономикин системин эффективалла лахара хилар бахьана долуш, энергин мехех чӀогӀа йозуш хилар бахьана долуш, герзан къовсамехь йеш йолу дикка харжаш хилар бахьана долуш, сурсатийн массо а шорталла хилар бахьана долуш, къаьмнашна йукъара девнаш а, кхин болу баланаш а бахьана долуш, 1980-гӀа шерийн шолгӀачу декъехь ССРС-хь экономикин а, политикин а къоьлла хилира. Чоьхьара политикан дуьхь-дуьхьал латар чӀагӀделла. Советийн системехь реформаш йанн гӀертаро (демократизаци, базаран экономике а, дуккха а партийн системе а дерзар) гӀо ца дира гулделла дуьхь-дуьхьал дерг дӀадаккха. 1988—1991 шерашкахь цхьа могӀа низаман девнаш хилира союзан центран а, союзан республикийн а. Оцу массо хиламийн тӀаьхьено ССРС йохаре кхачийра (хьажа Йохаран бахьанаш).

1991 шеран 17 мартехь хилира ССРС йитаран йерригсоюзан референдум, цигахь 77,85 % референдумехь дакъа лаьцна советийн республикийн гражданаш, йита элира союз карла йаьккхина социалистийн маьрша республикийн цхьатеррабакъонаш йолу федераци санна[~ 3].

ССРС географи

Коьрта йаззам: ССРС географи

Лаьтта 22,4 миллион йеакӀов километр майда йолу махкахь[20], Советийн Союз йара уггаре йоккха пачхьалкх дуьненахь[21]. Цуо дӀалоцура лаьттан йалхолгӀа дакъа[21], ткъа цуьнан барамаш буста мегар ду Къилбаседа Америкца. Европин декъо дӀалоцура мехкан доьалгӀа дакъа, йара цуьнан оьздангаллин а, экономикин йукъ. Азин дакъа (Тийна Ӏапказ тӀекхаччалц малхбалехь, ОвхӀан дозан тӀекхаччалц къилбехахь) дара дикка кӀезга нах бехаш[21]. Советийн Союзан йохалла йара 10 эз. км сов малхбалехьара малхбузехьа кхаччалц (11 сахьтан аса), 7,2 эз. км гергга къилбаседера къилбехьа[22]. Махкахь йара пхиъ климатан зона.

ССРС истори

Брежнев Леонидан урхаллин мур: Кхиина яьлла социализм (1964—1985 шш.)/«Кхиамаш сацар»

Коьрта йаззам: Кхиамаш сацаран мур
Коьрта йаззам: Европехь кхерамазаллин а, йукъаметтигаш лелоран а гуламан жамӀан акт
Коьрта йаззам: ТӀехйоккха пачхьалкх
Коьрта йаззам: ТӀеман-стратегин паритет
undefined

1964 шарахь Хрущёв даржера дӀаваьккхира. Керла ССКП ЦК хьалхара секретарь, факт хилла пачхьалкхан корта, хилира Брежнев Леонид Ильич.

1970-гӀа—1980-гӀа шерашкара муьрах оцу хенан хьосташкахь олура кхиина яьлла социализман мур.

Брежневн урхаллин заманахь мехкдаьттан мехаш кхузза совдевлира[23], Малхбузан Сибрехахь керла мехкдаьттан меттигаш каръярна, ССРС хиира, олуш ма-дарра, «Мехкдаьттан механ тӀе»[23], цуо лагӀйира реформаш, йохо йолийра экономика[23].

Кхиамаш сацаран муьрехь йира пачхьалкхан Цхьаьнатоьхна электроэнергин система, цуо вовшахтесира ССРС мехкал сов, Болгарин, Мажаройчоьнан, Чехословакин, Польшин, ГДР, Финляндин мехкашна электроэнерги латтош йолу 78 энергосистема[24].

Кхиамаш сацаран муьран амалехь дара иштта рекордан боларца гӀишлошъяр: шарахь 60 миллион м² гергга, иза 1964 - 1985 шерашкахь хилира миллиард шибӀе миллион квадратан метров дахаран майда, яр дика дацахь а, амма советийн барамашца аьтто болуш. Иза ю абсолютан рекорд советийн муьран, хӀинцалерачу дахаран фондан бух бу, постсоветийн Россехь оццу муьрехь дахаран гӀишлошъярехь боларш вуно лахара ду[25]

Экономикин хьал сурсатийн къоьлла йолуш, массо а сурсаташна рогӀехь лаьтташ дара[23]. Амма хьалхалерачу муьрашца дуьстича «кхиамаш сацар» уггаре дикачехь бара. Иштта, БорхӀалгӀа пхишо (1966—1970 шш.) уггаре аьтто болуш хилира советийн исторехь, цунна «дешийн пхишо» аьлла цӀе тиллира[23]. Кхиамаш сецначу шерашкахь боккъал а айбаелира советийн промышленность, оцу муьрехь дийнна схьаэцча кхиаран болар чехка дара АЦШ-чулла а: нагахь 1960 шарахь динчу промышленностан сурсатийн чухоаман барам АЦШ-чух 55 % гергга белахь, ткъа 1980 шарахь — 80 % сов бара[26]. 1980 шарахь Москохахь хилира XXII аьхкенан Олимпиада[27].

Цуьнца цхьаьна йисина йовхо дӀаяккхаран агӀора хьовзар хилира. Брежнев Ӏедале ма-веъа чӀагӀбелира «раз ойланашца» болу пачхьалкхан кхерамазаллин меженийн болх — дуьххьарлераниг хилира Синявскийн — Даниэлан процесс (1965)[28]. 1968 шарахь ССРС эскар чудахара Чехословаке политикин хийцамийн тенденци охьатаӀор Ӏалашо йолуш (хьажа Праган бӀаьсте). «Йовхо» дӀаяккхаран тӀаьххьара билгало хилира А. Т. Твардовский «Новый мир» журналан редакторан даржера дӀаваккхар 1970 шарахь.

1975 шарахь хуьлу «Сторожевой» цӀе йолчу кеман тӀиера гӀаттам — «Сторожевой» цӀе йолчу ССРС ТӀХӀФ доккхачу хин бухара кеманашна дуьхьал долчу кеман тӀеман советийн хӀордахойн тобано аьлларг дийриг ца хилар герзаца гайтар. ГӀаттаман тхьамда хилира кеман замполит, 3-гӀа тӀегӀанан капитан Саблин Валерий. Саблина дийцарехь, гӀаттам хьажийна бара социализман балха тӀехь ленинан принципаш денъяре.

1970-гӀа шераш дуьладелчхьана ССРС дӀаоьхуш бара жуьгтий. ДӀакхелхира дукхах болу гӀарабевлла йаздархой, актёраш, музыканташ, спортхой, Ӏилманчаш. Нисса оцу хенахь Израиль пачхьалкхо цӀа кхойкхуш бара дерриг дуьнен тӀиера жуьгтий.

Арахьара политикин областехь Брежневс кӀезиг болх ца бира 1970-гӀа шерашкахь политикин хьал даста гӀерташ. Америкин-советийн барташ бира тӀелатаран герзан доза тохарехь (бакъду, 1967 шерашкахь континенташна йукъара ракеташ йолайо дӀахӀитто лаьтта бухара шахташчу).

Гучубелира диссидентийн болам, гӀараевлира иштта цӀераш: Сахаров Андрей, Солженицын Александр. 1965 шарахь дуьйна ССРС тӀеман гӀо деш яра Къилбаседа Вьетнаман АЦШ а, Къилба Вьетнаман а дуьхьала болчу тӀамехь[29], иза лаьттира 1973 шо кхаччалц, чекхбелира Къилба Вьетнам а, цуьнан агӀо лаьцна америкин тӀеман тоба а оьшуш, америкин эскарш арадохуш, Вьетнам цхьаьнатухуш Социалистийн Республика еш.

Вьетнам (хьажа Вьетнамера тӀом). 1979 шарахь ССРС чуяхийтира дозатоьхна тӀемалойн контингент ДРО овхӀанийн правительствон дехарца (хьажа ОвхӀанан тӀом (1979—1989))[30], цуо дуьнанара политикин хьал дастадалар сацийра, болабелира шийла тӀом.

1977 шеран Конституцица, ССРС кхайкхийна яра цхьаллин союзан дуккхакъаьмнийн[31] социалистийн[32] пачхьалкх.

ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлчи ССРС дара латтан тӀехула доза ОвхӀанца, Мажаройчоьнца, Иранца, Цийца, КХДР (иза кхоьллина 1948 шеран 9 сентябрехь дуьйна), Монголица, Норвегица, Польшица, Румыница, Туркойчоьца, Финляндица, Чехословакица, хӀордаца — АЦШ, Швецица, Японица.

ССРС кхоьллина 1922 шеран 30 декабрехь РСФСР, Украинин ССР, Белоруссин ССР, ТӀехьакавказан СФСР цхьаьна пачхьалкхе вовшахтоьхна, цхьа правительство йолуш[33], столицей в Москве[34], кхочушдаран[35] а, суьдан[36] а Ӏедалшца, законкхолларан[37] а, бакъонийн[38] а системашца. Союзан республикаш (тайп-тайпанчу шерашкахь 4-16 хилла), Конституцица, лорура суверенан пачхьалкхаш[39]; формалан хӀоран а союзан республикин йитинера Союз йукъара паргӀата араялар[40], 1990 шарахь дуьйна цуьнан низаман урхалла дора леррина законо[41]. Союзан республикин бакъо яра йукъаметтигаш лело кхечу пачхьалкхашца, цаьрца барт бан, дипломатийн а, консулийн а векалш хийца, дакъа лаца дуьненайукъара кхолламийн белхашкахь[42]. 50 пачхьалк-кхоллархойн ВКЪКХ ССРС цхьаьна яра цуьнан шиъ союзан республика: БССР а, УССР а.

ССРС дӀасахецар къовса гӀертар суьдехь

1992 шеран сентябрехь РСФСР коьртехь Бабурин Сергей волу халкъан депутатийн тобано хьажийра Российн Федерацин Конституцин суьде кехат, РСФСР Лакхара Кхеташоно бина 1991 шеран 12 декабрехь «О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств» и «О денонсации Договора об образовании СССР» сацам конституцица богӀий хьажа аьлла[43][44]. Оцу кехате хьовса а ца хьевсира[45] 1993 шеран октябрехь Российн Федерацин (РСФСР) халкъан депутатийн гулам ницкъала эккхайар бахьнехь[44] (И эккхайале хьалха суд кечлуш йара оцу кехате хьажа[46][47]).

undefined

2014 шарахь Тольяттин вахархочун Третьяков Дмитрийн лаамца гӀиртира суьдехула лара ССРС дӀасахецар конституцица догӀуш ца хилар, Третьяковс тӀедиллира Российн Федерацин Правительствон советийн хилла республикашка референдум йе аьлла[48][49][50].

undefined
undefined

2014 шеран 29 майхь Российн Конституцин Суьдо хӀоттамехь конституцин суьдан 18 суьдхо волуш, куьйгаллехь В. Д. Зорькин волуш сацам бира арзе хьажаран жоп ца дала, сацам тӀаьххьара бу, арз дан кхин йиш йац[51][52].

Билгалдахарш

  1. ↑ Советский Союз
  2. ↑ Де-юре в СССР до 1990 года не было официального языка. Русский язык фактически являлся основным языком делопроизводства. Закон СССР от 24 апреля 1990 года «О языках народов СССР» установил русский язык официальным языком СССР.
  3. ↑ На момент распада в 1991 году.
  4. ↑ По данным последней переписи населения СССР (1989)
  5. ↑ «В целях обеспечения дальнейшего развития осуществляемых в стране глубоких политических и экономических преобразований, укрепления конституционного строя, прав, свобод и безопасности граждан, улучшения взаимодействия высших органов государственной власти и управления СССР Съезд народных депутатов СССР постановляет:
    <…>
    II. Внести в Конституцию (Основной Закон) СССР следующие изменения и дополнения:
    1. Из преамбулы исключить слова "Возросла руководящая роль Коммунистической партии - авангарда всего народа".
    2. Статьи 6, 7, 10, 11, 12, 13 и 51 изложить в следующей редакции:
    "Статья 6. Коммунистическая партия Советского Союза, другие политические партии, а также профсоюзные, молодёжные, иные общественные организации и массовые движения через своих представителей, избранных в Советы народных депутатов, и в других формах участвуют в выработке политики Советского государства, в управлении государственными и общественными делами.
    Статья 7. Все политические партии, общественные организации и массовые движения, выполняя функции, предусмотренные их программами и уставами, действуют в рамках Конституции и советских законов.
    Не допускаются создание и деятельность партий, организаций и движений, имеющих целью насильственное изменение советского конституционного строя и целостности социалистического государства, подрыв его безопасности, разжигание социальной, национальной и религиозной розни";
    <…>
    "Статья 51. Граждане СССР имеют право объединяться в политические партии, общественные организации, участвовать в массовых движениях, которые способствуют развитию политической активности и самодеятельности, удовлетворению их многообразных интересов.
    Общественным организациям гарантируются условия для успешного выполнения ими своих уставных задач"…»
    Закон СССР от 14 марта 1990 г. N 1360-I "Об учреждении поста Президента СССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) СССР" (извлечение)
  6. ↑ на территории СССР действовало декретное время
  7. ↑ Перечислены только государства — бывшие союзные республики, ныне — члены ООН. Российская Федерация продолжает членство СССР в международных организациях (в частности, ООН) и является «государством продолжателем» СССР
  8. ↑ Конституция (Основной Закон) Союза Советских Социалистический Республик. Принята 7 октября 1977 года
  9. ↑ 22,4 млн км² из 134,7 млн (площадь суши без учёта Антарктиды)
  10. ↑ Валовый национальный доход СССР, 1970—1990 // Макроэкономические исследования : сайт.
  11. ↑ Договор об образовании СССР
  12. ↑ Union of Soviet Socialist Republics > History > Early Years > World War II — Britannica Kids Encyclopædia
  13. ↑ Soviet Union > The U.S.S.R. from the death of Lenin to the death of Stalin — Encyclopædia Britannica
  14. ↑ Russia > History > Soviet Russia > The Stalin era (1928—1953) — Encyclopædia Britannica
  15. ↑ The Second World War: 1939—1945 > Invasion of the Soviet Union, 1941 — Encyclopædia Britannica
  16. ↑ Ст. 70-я Конституции СССР 1977 года
  17. ↑ Ст. 1-я Конституции СССР 1977 года
  18. ↑ Ст. 76-я Конституции СССР 1977 года
  19. ↑ Ст. 80-я Конституции СССР 1977 года
  20. ↑ Географическая карта СССР и её краткая характеристика
  21. ↑ 1 2 3 СССР в Рунет-энциклопедии «Кругосвет»
  22. ↑ География СССР. Общие данные
  23. ↑ 1 2 3 4 5 Минусы и плюсы эпохи Брежнева, 20 декабря 2006 года, Комсомольская Правда
  24. ↑ Сосновский И. Ю, Чайковский А. М. Энциклопедический словарь юного техника. Единая электроэнергетическая система страны, М., 1979
  25. ↑ Петрова Ю. Россия сравнялась в РСФСР по объёмам жилищного строительства, «Ведомости», 30.08.2013
  26. ↑ 293796130.html Акимов В. Советская экономика в эпоху Леонида Брежнева, РИА Новости, 08.11.2010 Архивйина 2018-11-11 — Wayback Machine
  27. ↑ Москва, 80. [Игры XXII Олимпиады. Альбом] / Сост. В. А. Жильцов. — М.: Физкультура и спорт, 1980. — 312 с.
  28. ↑ Цена метафоры, или Преступление и наказание Синявского и Даниэля. М.: Книга, 1989. ISBN 5-212-00310-5
  29. ↑ Воронов Борис Александрович. Записки начальника штаба Группы СВС во Вьетнаме
  30. ↑ Советско-афганская война 1979—1989(ТӀе цакхочу хьажорг)
  31. ↑ Ст. 70-я Конституции СССР 1977 года
  32. ↑ Ст. 1-я Конституции СССР 1977 года
  33. ↑ Договор об образовании СССР, пункт 1
  34. ↑ Договор об образовании СССР, пункт 23
  35. ↑ Договор об образовании СССР, пункт 11
  36. ↑ Договор об образовании СССР, пункт 12
  37. ↑ Договор об образовании СССР, пункты 2-9
  38. ↑ Договор об образовании СССР, пункты 12-17
  39. ↑ Ст. 76-я Конституции СССР 1977 года
  40. ↑ Ст. 72-я Конституции СССР 1977 года
  41. ↑ Закон СССР от 3 апреля 1990 года «О порядке решения вопросов, связанных с выходом союзной республики из состава СССР»
  42. ↑ Ст. 80-я Конституции СССР 1977 года
  43. ↑ Ъ-Газета — Планы Конституционного суда России
  44. ↑ 1 2 Сергей Бабурин — политик в интерьере эпохи // Юбилей. — 2009. — № 1. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 10 май. Кху чуьра архивйина оригиналан 2015 шеран 30 июнехь
  45. ↑ pavlov
  46. ↑ И суд решит… // Российская газета. — 1993. — № 182 (798), 21 сентября.
  47. ↑ Сборник документов и материалов Специальной комиссии Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации по оценке соблюдения процедурных правил и фактической обоснованности обвинения, выдвинутого против Президента Российской Федерации, и их рассмотрения Государственной Думой 13—15 мая 1999 года / Гос. Дума Федер. Собр. Рос. Федерации — М.. — С. 151—152 (выступление Д. О. Рогозина на заседании комиссии).
  48. ↑ Житель Тольятти борется за признание роспуска СССР неконституционным
  49. ↑ Цитатийн гӀалат: <ref> тег нийса йац; кху DeloUSSR тIетовжаран йоза йаздина дац
  50. ↑ Цитатийн гӀалат: <ref> тег нийса йац; кху DeloUSSR-2 тIетовжаран йоза йаздина дац
  51. ↑ Определение Конституционного Суда РФ № 1256-О от 29 мая 2014 г.
  52. ↑ Российские суды отказываются рассматривать заявление о незаконности распада СССР // Накануне. RU. — 2014. — 16 июля.
Комментареш
  1. ↑ Как руководитель Комитета по оперативному управлению народным хозяйством, на который в августе 1991 года были возложены функции Правительства СССР.
  2. ↑ Прилагательное «советский» могло обозначать как нечто, относящееся к СССР, так и, в более узком смысле, относящееся к системе Советов.
  3. ↑ Только около половины москвичей проголосовали за сохранение СССР.

Хьосташ

Литература

Хьажоргаш

Публицистика

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш