Керла экономикин политика

РКП(б)-н X-чу съездо тӀеэцначу сацамашна бух тӀехь, 1921-чу шеран 21-чу мартехь ВЦИК-ан декретаца продразвёрстка дӀайаьккхира, цуьнан метта натуралан продналог (йалтин налог) хӀоттийра^[2], иза гергга шозза лаха бара. Оцу кепара боккха аьтто баро, тӀамах кхаорда хиллачу ахархошна шайн бахам кхио билггала стимул йелира.

Продналог йукъайаккхар цхьаьна хенан гӀуллакх дацара. X-чу съездо керла экономикин политика (НЭП) кхайкхийра. Цуьнан маьӀна — базаран йукъаметтигаш лело бакъо йалар дара. НЭП-ах социализм йаран хьеташ кхолларе хьажийна йолу ханна йукъайаьккхина политика санна хьоьжура.

НЭП-ан коьрта политикин Ӏалашо — йукъараллин гӀаттам (напряжённость) дӀабаккхар, Советан Ӏедалан социалан бух — белхалойн а, ахархойн а барт («гӀалин а, йуьртан а уьйр») — чӀагӀбар йара. Экономикин Ӏалашо — бахам кхин дӀа хӀаллакьхилар сацор, кризис йукъара аьлла валар а, бахам меттахӀоттор а йара. Социалан Ӏалашо — дуьненан революцига ца хьоьжуш, социалистийн йукъаралла йаран аьтту болу хьеташ кхоллар йара. Цул совнах, НЭП хьажийна йара арахьара политикин уьйрнаш меттахӀотторе а, халкъашна йукъара изоляци (къаьстина хилар) дӀайаккхаре а.

Халкъана йукъахь даьржинчу ойланна дуьхьал, РКП(б) гуламо махлелоран маршо йукъайаккхаран а, долара предпринимательство легализаци йаран а сацам ца бинера. Цул совнаха, оцу гуламехь Ленина кхеташ ма-дарра дӀахьедар дира, махлелоран маршо большевикашна «Колчак а, Деникин а вовшахтоьхначул кӀезиг йоцу кхерам» бу аьлла.

Гуламо сацам бира ахархой чӀогӀа оьгӀазбахна йолу продразверстка кӀедачу продналогца хийца, йуьртана бакъо луш продналог дӀайеллачул тӀаьхьа а, шайн хьашташна дисинчул тӀаьхьа а дисина совнаха сурсаташ шега луург дан. И совнаха сурсаташ пачхьалкхо централизованни кепара йуьртахь оьшуш долчу промышленни сурсаташца — ситцаца, керосинца, хьостамца а, кхин дӀа а — хийцар дехкинера бухна.

Амма дукха хан йалале дахаро боккъал долчу хьолах хаьдда долу и чотдарш дохийра. ТӀемал тӀаьхьарчу йохоран хьелашкахь, пачхьалкхан таро йацара хийца оьшуш долчу промышленни сурсатийн тоьуш долу барам латтто. Хила дезачух тера хиллачу хӀуманаша, большевикаш, продразверстках йуха а бевлла, кӀезиг-кӀезиг махлелоран маршо легализаци йаре (бакъонца чӀагӀйаре) бигира.

1921-чу шеран дохаллехь Ленинан вистхиларшан (докладашан) тон кӀезиг-кӀезиг хийцалуш йара. Майхь хиллачу X-чу Йерригроссин партин конференцехь а, июнехь-июлехь хиллачу Коминтернан III-чу конгрессехь а цуо дӀахьедора, НЭП — иза заманхойн тактикин йухатасар ду, иза оьшу дуьненан революци керлачу кепара хьалаайадаллалц, ткъа и айадалар гергарчу шерашкахь хиларе сатуьйсура. Амма гурахь цуьнан дӀахьедарш кхоччуш кхин тайпа хилира.

Политпросветин (политикин серлонан) II-чу Йерригроссин съездехь, 17-чу октябрехь «Керла экономикин политика а, политпросветин декхарш а» бохучу докладца вистхуьлуш, Ленин декхаре хилира капитализм цхьана барамехь меттахӀоттор (реставраци) дӀайахьарна къера хила. Цо билгалдаьккхира, иза меттахӀоттор большевизм дийна йисарна оьшуш дара аьлла, иштта кхин дӀа йухадовларан дозанаш хӀинца а хууш дацара.

Керлачу экономикин политико (НЭП) развёрстка налогца хийцар билгалдоккху, цо капитализм цхьана лакхарчу барамехь меттахӀоттор билгалдоккху. Муьлхачу барамехь — иза вайна ца хаьа… развёрстка дӀайаккхаро ахархошна, налогах дисина совдаьллачу йуьртабахаман сурсаташца паргӀат йохк-эцар йар билгалдоккху, хӀунда аьлча налого сурсатийн жима дакъа бен ца оьцу. Ахархой берриг бахархойн а, йерриг экономикин а боккха дакъа бу, цундела оцу паргӀат йохк-эцаран бух тӀехь капитализм кхиа ца йайтира йиш йацара…

…къийсам хир бу, иза Колчакаца а, Деникинца а хиллачу къийсамел а чӀогӀа кхераме, кхин а къиза а хир бу. ХӀунда аьлча и къийсам, тӀеман къийсам — иза вайна доьлла гӀуллакх ду. БӀеннаш а, эзарнаш а шерашкахь даим а тӀемаш беш хилла… Вайн партин декхар — мостагӀ вайна йукъахь хиларх кхетам кхиор ду, и мостагӀ — анархин капитализм а, анархин сурсаташ хийцар (товарообмен) а ду.

29-чу октябрехь Москох хиллачу VII-чу губернски партконференцехь, докладца шен къамел деш, Ленина иштта тӀеиккхира централизованни сурсаташ хийцар (товарообмен) доьхна хилар: «иза йохк-ийцаре йерзарна… долара базар вайл чӀогӀа хилира, сурсаташ леларан метта (товарооборот) йоьдург ламастан йохк-ийцар а, йохк-эцар а хилира».

Йохк-ийцаран маьршо йукъайаккхаро партин цхьаьна декъан резацахилар (разочарование) иккхийтира. Оцу ойланех дукхах дерг Троцкис 1921-чу шеран 25-чу августехь Политбюроан заседанехь билгалдаьккхира. Цуо пессимистически элира: хӀинца «Советийн Ӏедалан денош дагардина ду», ткъа «кукушкас (хӀуттут-кӀурдо) шен ко-ко хьокхуш йаьлла» (кукушка уже прокуковала)^[3]

Советски экономисто Е. С. Варгас НЭП иштта бух биллира: «Политикин агӀор — хӀунда аьлча хьалхалера йуьртара миска нах йуккъерачу ахархошка (середнякашка) бирзира, цара шайна йогӀуш йолу экономикин политика тӀедоьхура. Экономикин агӀор хийцамаш оьшуш бара — хӀунда аьлча дӀаден майданаш а, ялта схьаэцар а гуттар а лахлуш дара. Пачхьалкхан мел чӀогӀа лаам хиллехь а, ахархошна оьшуш болу белхан гӀирсаш а, фабрикашкахь йина сурсаташ а латто таро йацара, хӀунда аьлча йоккха промышленность парализована (гӀорасыз) йара»^[4].

1921-чу шеран июлехь йохк-ийцаран меттигаш схьайелларан бакъо луш йолу къепе хӀоттийра. Тайп-тайпанчу сурсаташна а, товарашна а тӀера пачхьалкхан монополени бакъонаш меллаша дӀайаьхна йелира. Кегийрачу промышленни предприятешна регистраци йаран атта къепе хӀоттийра, иштта йуха хьаьжира белхалой лелоран барамна а (1920-чу шарахь итт белхало хиллехь, 1921-чу шеран июлан декретаца цхьана предприятехь ткъа белхало лело бакъо йелира). Кегийра а, кустарийн а предприятийн денационализаци йира^[5].

НЭП йукъайаккхарца доьзна, долара бахамна цхьадолу бакъонийн гарантеш йукъайаьхнера. Иштта, 1922-чу шеран 22-чу майхь ВЦИК-о декрет арахийцира «РСФСР-о тӀеоьцуш долу, цуьнан законаша лардеш долу а, РСФСР-ан суьдаша Ӏалашдеш долу а коьртачу долара бахаман бакъонех лаьцна»^[6]. ТӀаккха, ВЦИК-ан 1922-чу шеран 11-чу ноябрера сацамца, 1923-чу шеран 1-чу январехь дуьйна РСФСР-ан Граждански кодекс ницкъахь йукъайаьккхира. Оцу кодексан йукъахь, билггала аьлча, йаздина дара: хӀора гражданинан бакъо йу промышленни а, йохк-ийцаран а предприятеш кхолла^[7].

1920-чу шеран ноябрехь дуьйна СНК-с (Халкъан комиссарийн совето) «Концессех лаьцна» декрет тӀеийцира, амма 1923-чу шарахь бен ца йолаелира концессин барт йаран практика. Оцу берташца кхечу пачхьалкхийн компанешна пачхьалкхан предприятеш лело бакъо лора.

Пачхьалкхан экономикин политикин цхьана агӀонан гурашкахь кхочушйар йолчу ахчанан реформин хьалхарчу муьран Ӏалашо — ССРС-н кхечу пачхьалкхашца йолу валютно-кредитни йукъаметтигаш стабилизаци йар (чӀогӀайар) йара. ШолгӀа деноминаци йинчул тӀаьхьа (оцу хенахь хьалхалерачу 1 миллион соьмах керлачу совзнакашца 1 сом дира), йохк-ийцаран кегийра хьашташ кхочушдан мехах оьшуш долу совзнакаш а, дезачу металлашца а, чӀогӀачу кхечу пачхьалкхийн валютица а, атта йохкалуш йолчу сурсаташца а чӀагӀдина долу чӀогӀа червонцаш а цхьаьна лела девлира. Червонец хьалхалерачу 10 соьман дешийн ахчанах тера лоруш дара, цуьнан йукъахь 7,74 грамм цӀена деши дара.

Мах хадош долу совзнакаш арахецар пачхьалкхан бюджетан дефицит дӀайаккха лелийна йара, и къоьлла экономикин халонаша йинера. Ахчанна йукъахь церан дакъа (удельный вес) гуттар а кӀезиглуш дара: 1923-чу шеран февралехь 94 % хиллачу меттера, 1924-чу шеран февралехь 20 % тӀе кхаччалц. Совзнакаш махбарах уггаре боккха зен ахархошна хилира, цара шайн сурсаташ дӀацалуш сацо гӀертарна, иштта белхалойн классана а хилира, цара шайн алапа совзнакашца оьцуш хиларна. Белхалойн классан зен меттахӀотто пачхьалкхан бюджет лелийра: долара секторан налогаш (обложени) тӀейахара, ткъа пачхьалкхан секторан налогаш лахйира. ТӀех оьшуш доцучу хӀуманашна акцизаш тӀейахара, ткъа уггаре оьшуш долчу сурсаташна — лахйира йа кхоччуш дӀайаьккхира. НЭП-ан дерриге а заманахь къоман валюта чӀагӀдарехь пачхьалкхан займийн боккха меттиг бара. Амма гӀалин а, йуьртан а йукъахь йолу махлелоран зӀе (смычка) йахаран кхерамо тӀедожийра цхьаьна хенахь лелаш долу шина тайпана ахча дӀадаккхар а, чоьхьарчу базарна тӀехь сом чӀагӀдар а.

Экономика нисйаран планированин а, базаран а гӀирсаш говза вовшахбеттар бахьанехь, халкъан бахам кхиар а, бюджетан дефицит цӀеххьана лахйалар а, дешин а, арахьарчу валютин а резерваш совйахар а, иштта арахьарчу махлелоран жигара баланс а нисйелира. Оцу дерригено таро йелира 1924-чу шеран дохаллехь ахчанна реформин шолгӀа мур кхочушбан — цхьаьна чӀагӀйеллачу валюте дехьабовла. ДӀайаьхна совзнакаш цхьана баттахь а, ах баттахь а казначейски билеташца фиксировани йинчу йукъаметтигаца схьайаха йиш йара. Казначейски сомний, банкан червонецний йукъахь чӀагӀдина таро хӀоттийра: 1 червонец 10 соьмах нисбира. Лелачу ахчанна йукъахь банкан а, казначейски а билеташ дара, ткъа дешин червонцаш, дукхахьолахь, халкъана йукъарчу чоташкахь леладора. 1924-чу шарахь церан курс фунт стерлингах а, долларах а хьалаелира, официальни дешин паритетал а лакхара хилла.

1920-чу шерашкахь шуьйра леладора коммерчески кредит, цуо гӀо лоцура сурсаташ дохкаран барташкахь (сделкахь) 85 % гергга барамехь. Банкаша терго йора бахаман организацийн вовшашна йукъарчу кредиташна, ткъа учёт йаран а, залог йаран а операцийн гӀоьнца нисдора коммерчески кредитан барам а, цуьнан йукъаметтигаш а, хан а, процентан ставка а. Амма иза леларо таро лора халкъан бахамехь ахча планированица доцуш (внепланового) йухадекъа, цуо банкан терго йарна халонаш йора.

Капиталан вложенина (инвестицишна) финансаш латтор а, йехачу ханна кредит йалар а кхиа девлира. Граждански тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа капиталан вложенина финансаш латтадора йуха ца луш йа йехачу ханна ссудаш (ахча) луш. Промышленностана инвестициш йарна 1924-чу шарахь кхоьллира «Электрокредит» акционерни йукъаралла а, Промышленни банк а, тӀаьхьо уьш Электробанке а, ССРС-н Торгово-промышленни банке а йухайира. Меттигерчу бахамна йехачу ханна кредит латтош меттигера коммунальни банкаш йара, 1926-чу шарахь уьш Центральни коммунальни банке (Цекомбанке) йухайира. Йуьртан бахамна йехачу ханна кредиташ латтадора пачхьалкхан кредитан учреждениша, кредитан кооперацис, 1924-чу шарахь кхоьллинчу Центральни аграран банко (сельхозбанко), кооперативни банкаша — Всекобанко а, Украинбанко а. Оцу хенахь кхоьллира Внешторгбанк а, цуо арахьарчу махлелоран кредитан-чотан гӀуллакх дора, иштта арахьарчу валютин махлелор а.

РСФСР-н ВЦИК-ан а, СНК-ан а «Ахархошка» кхайкхам (1921 ш. 23 март):

…Йерригроссин Центран Кхочушдаран Комитетан а, Халкъан Комиссарийн Советан а сацамца развёрстка дӀайаьккхина йу, цуьнан метта аграран бахаман сурсаташна налог йукъайаккха. ХӀара налог йалта схьагулдарна (развёрстке) хьаьжжина кӀезиг хила йезаш йу. Иза бӀаьстенан йалта дӀадиллале хьалха хӀотто йезаш йу, хӀора ахархочунна хьалххе хаийта, шен йалтин муьлха дакъа пачхьалкхан дӀадала дезаш ду а, мел цуьнан шена маьршша лело йисина а.

Налог «круговой порука» йоцуш схьаэца йезаш йу, аьлча а, иза хӀора керт-ковн дена (домохозяина) ша-ша тӀейожа йезаш йу. Иза оьшуш ду, хьуьнаречу а, къахьега лаам болчу а ахархочунна шен тидам боцуш волчу йуьртахочун метта налог йалар ца тийсийта.

Налог дӀайеллачул тӀаьхьа ахархочунна йисина совнаха сурсаташ (излишки) цуьнан шен карахь дуьсу. Цунна бакъо йу уьш промышленни сурсаташца йа гӀирсашца хийца; уьш пачхьалкхо арахьара а, шен фабрикашкара а, заводашкара а йуьрта кхийхьар йу. Иштта цунна бакъо йу и сурсаташ кооперативашкахь йа меттигерчу базаршкахь шена оьшучу сурсаташна хийца…

Продналог йуьхьанца ахархочун къинхьегаман цӀеначу сурсатах (продуктах) 20 % гергга барамехь хӀоттийра (аьлча а, иза дӀайала продразверсткехь хиллачул шозза кӀезиг йалта дӀадала дезаш дара), цул совнаха, тӀаьхьо иза йалтин 10 % тӀе кхаччалц лахйан а, ахчанна кепе дехьайаккха а лерина дара.

РСФСР-н Латтан кодекс тӀеэцнера 1922 шеран 30 октябрехь, ткъа иза гӀулакх деш йукъайаьккхира оцу шеран декабрехь дуьйна. Цуо «гуттарлера дӀайоьккхура латтанна, лаьттан бухана, хишна а, хьаннашна а долара бахаман (собственность) бакъо» РСФСР-н дозанашкахь. Латта аренде дӀадала бакъо лора цхьана севооборотал сов йоцучу ханна (кхо бакъо йолуш — кхо шо, диъ бакъо йолуш — диъ шо, и. дI. а). Цуьнца цхьаьна билгалдоккхура: «цхьаьна а стагана бакъо йац арендин бартаца шен лелорехь, шен бахаман ницкъашца кхин тӀе а толур долучул сов латта схьаэца». Ахархоша кхечун къинхьегам (наёмный труд) лелор магадора нагахь «иза лелош волчун бахамо шен къинхьегаман хӀоттам ларбахь бен, аьлча а, нагахь бахаман берриге а къахьега таро йолу декъашхой, наёмни белхалошца цхьаьна нисса къахьегаш бахь» а, иштта нагахь оцу бахаман шен ницкъашца и болх кхочушбан таро йацахь^[5].

Билгалдаккха деза, хьал долчу ахархошна (кулакашна) лаккхарчу ставкашца налог тухуш хилар. Оцу кепара, цхьана агӀор, таро йелира ахархойн бахам тобан, амма, вукха агӀор, бахам тӀех чӀогӀа шорбан маьӀна дацара. Оцу дерригено а йуьртахь «йуккъерниш» (середнякаш) совбахкаре бигира. Ахархойн бахам, дерриге а тидаме эцча, тӀемал хьалха хиллачу бараме хьаьжжина хьалабелира; мискачеран а, хьал долчеран а барам кӀезиг хилира, ткъа йуккъера бахам болчеран дакъа совделира.

Амма иштта ах-аьлла (половинчати) йолчу реформас а билггал болу хьесапаш (результаташ) белира, ткъа 1924-1925-чу шерашкахь йуург-маларца латтадар (снабжени) дикка тоделира.

Россехь уггаре йоккха йолу Нижни Новгородан ярмарка дӀайахьар (1921—1929) йуха а вовшахтоьхнера.

Йукъара аьлча, НЭП-о йуьртан хьолана дика Ӏаткъам бира. Хьалхарчу рогӀехь, ахархойн болх бан стимул хилира. ШолгӀачу рогӀехь, дукхахболчеран (революци хилале хиллачу хенца йуьста аьлча) латтан дакъа — коьрта белхан гӀирс — баккхийра хилира.

Пачхьалкхана ахча оьшуш дара — эскар латто а, промышленность меттахӀотто а. Цу тӀе, большевикаш пачхьалкхан дукха ахча харждора дуьненан революционни боламна гӀолоцуш. Бахархой 80 % ахархой болчу пачхьалкхехь, налогийн коьрта мохь ахархошна тӀебирзира. Амма ахархой пачхьалкхан дерриге хьашташ кхочушдан а, оьшуш йолу налогийн ахча латто а кхачам боллуш хьалдолуш бацара. Хьалдолчу ахархошна тӀе лакхара налогаш хӀитторо а гӀо ца дира, цундела 1920-чу шерашкахь йуккъехь дуьйна казна йуза кхин йолу, налогийн йоцу кепаш жигара лело йолийра, масала, нуьцкъала заемаш а, йалтана мехаш лахдар а, промышленни товарашна мехаш лакхо хӀиттор а. Цуьнан тӀаьхьало хилира, промышленни товарийн мах кӀен пуьдашца дагарбича, тӀом хилале хиллачул масийттазза хьалха хилар, церан качество (дикалла) лахара йоллушехь. Иштта кхолладелира, Троцкис «мехийн гезаш» (ножницы цен) аьлла цӀе тиллина долу хьал. Ахархоша цуьнна дуьхьал атта жоп делира — налогаш дӀайаларна оьшучул совнаха долу йалта дохка сацийра цара. Промышленни товараш дӀа ца йахаран хьалхара кризис 1923-чу шеран гурахь хилира. Ахархошна готаш а, кхин йолу промышленни сурсаташ а оьшуш дара, амма лакхарчу мехашца уьш эца реза ца хилира. ШолгӀа кризис 1924—1925 бахаман шарахь иккхира. Цу кризисах «заготовительни» (йалта схьаэцаран) кризис олура, хӀунда аьлча схьаэцна йалта кхочушдан дезачу барамах ши дакъа бен дацара.

Иштта, 1925-чу шарахь билггала хилира халкъан бахам дуьхьалхӀуттуш хилар: базаран кепана кхин дӀа тӀегӀерта новкъарло йора политикин а, идеологин а факторша, Ӏедал «хийцалуш хиларна» кхераро; ткъа «военно-коммунистически» бахаман кепе йухадерзарна новкъарло йора 1920-чу шеран ахархойн тӀемах а, массийн мацаллах а лаьцначу дагалецамаш, антисоветски дуьхьалхӀиттарш хиларна кхераро.

Хуьлуш долчунна политикин агӀор мах хадорехь оцу дерригено а тайп-тайпана пийсиг-ойланаш (разноголосица) кхолла йалийра.

Масала, 1925-чу шарахь Бухарина ахархошка кхайкхам бира: «Хьал даккха, гулде, шайн бахам кхиабе!», амма масех кӀира даьлча, гӀуллакха тӀехь шен дешнех йухавелира. Кхин берш, Е. А. Преображенски хьалха волуш, «кулакаца» (цара чӀагӀдарехь, йуьртахь экономикин бакъо йац аьлла, политикин бакъо а шен карахь латтош волчу) къийсам чӀагӀбар тӀедожийра. Амма цара ойла а ца йора «кулакаш класс санна дӀабаха», йа нуьцкъала «йукъара коллективизаци» йан, йа нэп дӀайаккха (Бухаринна дуьхьал, хӀунда аьлча, Бухарин 1930-чу шарахь Сталинан керла политика теорица чӀагӀйан волавеллера, ткъа 1937-чу шарахь партин хиндерчу куьйгалхошка йаздинчу шен кехат тӀехь дуй биара шен Сталинца 8 шарахь цхьа а бартбоцу меттиг ца хилла аьлла; ткъа Е. А. Преображенскис Сталинан политика йийцаре йира, 1936-чу шарахь Лубянкехь а^[8]). Амма НЭП-ан дуьхьал хила дезачух тера хиллачу хӀуманаша (противоречиш) партин куьйгаллин лахарчу а, йуккъерчу а декъашхошна йукъахь антинэповски ойланаш чӀагӀйира.

1927-1928-чу бахаман шарахь керла къоьлла (кризис) хӀоттира: уггаре оьшуш долчу барамехь йалта схьагулдан а аьтто ца хилира.

Промышленностехь НЭП-о гӀалин а, йуьртан а йукъара сурсаташ хийцарехь диспропорцеш (нисцахиларш) кхоьллира; йоккхачу, стратегически индустрина дуьхьал кегийра сурсаташ деш долу производствош совйаьхна хилар а, массийн белхазалла а йукъайаьккхира цуо^[9].

Промышленность национализаци йар сацийра: 20 белхалочунна тӀекхаччалц болу барам болу предприятеш долара куьйгашкахь йитира. Хьалха национализаци йина йолу предприятеш долара наханна, дукха хьолахь церан хьалхалерачу дайшна, аренде йала бакъо йелира. Йоккха промышленность (Ленинан «командни локхаллаш») пачхьалкхан долахь йитира, амма шина ладамечу хийцамца^[9].

1. Промышленностана куьйгалла дар декънера союзан, республикин а, меттигерчу а тӀегӀанан халкъан бахаман Советашна йукъахь, ткъа уьш шаьш-шайн (автономни кепара) гӀуллакх деш йара^[9].

Йохк-эцаран а, трестийн а хӀора дийнан белхашна йукъагӀорта бакъо йайинчу ВСНХ-х (Лакхара халкъан бахаман совет) координацин центр хилира. Цуьнан аппарат цӀеххьана лахйира. Билггала оцу хенахь кхолладелира хозрасчёт боху хьесап: пачхьалкхан бюджетна тӀедиллина ахча дӀаделчул тӀаьхьа, предприятин бакъо хилира сурсаташ дохкарх деана пайда шайна луъучу кепара лело. Кхин а, шайн бахаман белхан жамӀашна шаьш жоп луш а, пайда шаьш лелош а, зене йахна меттигаш шаьш кхочушйеш а йара уьш. НЭП-ан хьолехь, Ленина йаздира: «пачхьалкхан предприятеш хозрасчёт олучу кепе йохуш йу, аьлча а, ма-дарра аьлча, дукхахдерг коммерчески а, капиталистически а бух тӀе».

2. Фабрикашний, заводашний главкаш (коьрта урхаллаш) йукъахула туьду куьйгалла дар дӀадаьккхира. Промышленностан агӀонаш тресташка цхьаьнатухура, цара предприятийн тоба цхьа йукъара хӀума санна урхалла деш латтайора; йуккъера барамца цхьана трестехь итт гергга предприяти хуьлура^[9]. Цхьатера йа вовшашца уьйр йолу оцу предприятийн цхьаьнакхетаршна, хозрасчётан бух тӀехь, йуьззина бахаман а, финансин а маршо йелира, деххачу ханна облигационни заемаш арахеца бакъо хиллалц^[10]. 1922-чу шеран чакхенга кхачале 90 % гергга промышленни предприятеш 421 тресте цхьаьнатоьхна йара, царах 40 % — централизованни, ткъа 60 % — меттигерчу куьйгакӀело хилла. Тресташа шаьш билгалдоккхура хӀун арахеца деза а, сурсаташ мичхьа дохка деза а. Тресташна йукъадогӀу предприятеш пачхьалкхан латторан гӀирс тӀера дӀа а йохуш, базаршкахь ресурсаш эцаре йоьрзура. Законо хӀоттадора: «трестийн дехаршна (декъашна) пачхьалкхан казнас жоп лур дац».

Тресташа шайн пайдих 20 % кӀеззиг йоцу дакъа резерван капитал кхолларан тӀехьажо дезаш дара, и капитал уставни капиталан ах хиллалц (кестта и норматив пайдан 10 % кхаччалц охьатеттира, резерв йуьхьанцарчу капиталан кхоалгӀа дакъа хиллалц). Резерван капитал производство шорйаран а, бахаман гӀуллакхехь хилла зен меттахӀотторан а хьашташна леладора. Трестан правленин декъашхошна а, белхалошна а луш йолу премеш пайдан барамца йоьзна йара. Пайдан цхьа дакъа пачхьалкхан пайденна дӀадаха дезаш дара, иза предприятийн коьрта фондийн да хиларна. Промышленностан цхьацца коьртачу дакъошкахь сурсатийн цхьа дакъа пачхьалкхан учрежденешна дӀадала дезаш а дара^[9].

Текстилан промышленностехь уггаре а йаккхийра тресташ кхоьллира; уггаре а йоккхачу текстилан трестехь 50 эзар гергга белхало вовшахтоьхна вара^[9].

Синдикаташ кхоллалора — кооперацин бух тӀехь тресташ шайн лаамца цхьаьнакхетарш дара уьш, сурсаташ дӀасахьажорца, латторца, кредиташ йаларца а, арахьара йохк-эцаран операцешца а къахьоьгуш. 1922-чу шеран чакхенга кхачале трестийн промышленностан 80 % синдикатийн йукъахь йара, ткъа 1928-чу шеран йуьххьехь 23 синдикат йара. Цара промышленностан дерриге а бохург санна декъашкахь болх бора, оптови йохк-эцаран коьрта дакъа шайн куьйгакӀело а лоцуш. Синдикатийн урхалла трестийн векалш гулбеллачохь хоржура, иштта хӀора тресто шен лаамца синдикатан куьйгакӀело шен сурсаташ латторан а, дӀасахьажоран а баккхийра йа кегийра дакъош дӀадала йиш йара.

РКП(б) XII гуламан резолюцера (1923 ш. апрель):

Пачхьалкхан промышленность меттахӀоттор, вайн махкан йукъара бахаман хӀоттам тидаме эцча, хьалха-тӀаьхьа а аграран бахам кхиарца чӀогӀа уьйр йолуш хир ду. Оьшуш долу лела ахча (оборотные средства) йуьртан бахамехь кхолладала деза — ахархойн шайна оьшучул совнаха сурсаташ хила деза, промышленность боккха гӀулч хьалха йаккха таро хилале хьалха. Амма пачхьалкхан промышленностана латталелорца нисса йоьдучу хенахь тӀаьхьа ца йисар а чӀогӀа мехала ду. Нагахь иза тӀаьхьа йисахь, латталелоран бух тӀехь долара индустри кхоллалур йара, ткъа цуо, тӀаьххьара, пачхьалкхан индустри йа дӀахӀудар йара, йа цуьнан маьӀна дойур дара. Тоьлла йерг иштта промышленность бен хила йиш йац, шенна оьшучул сов сурсаташ луш йолу. Бюджетан чоьтах, аьлча а аграран бахаман чоьтах йехаш йолу промышленность, пролетариатан диктатурина чӀагӀонан а, йехачу ханна гӀортор кхолла таро йолуш йац. Пачхьалкхан промышленностехь совнаха мехалла кхолларан хьал — иза Советски Ӏедалан кхолламан гӀуллакх ду, аьлча а пролетариатан кхолламан гӀуллакх ду.

Промышленностехь а хилира радикальни (бух кӀелхьара) хийцамаш.

Сурсаташ дӀасахьажор, аьргалла, гӀирсаш, латторан гӀирс эцар йуьззина йолу базаршкахь, оптан йохк-эцаран машашкахь кхочушдора. Сурсатийн биржийн, йармаркийн, йохк-эцаран предприятийн шуьйра маша кхоллабелира.

Промышленностехь а, кхечу декъашкахь а ахчанца алапа далар меттахӀоттийра; уравниловка (цхьабосса хилар) дӀайоккхуш йолу тарифаш а, алапаш а йукъадаьхна дара, ткъа белхан жамӀаш тӀеххуьлуш делахь, алапа лакхадаккхаран дозанаш дӀаделира. Белхалойн эскарш дӀадаьхна, тӀедиллина белхан декхарш (трудовая повинность) а, белхаш хийцарна тӀехь хилла коьрта дозанаш а дӀадаьхна дара. Къинхьегам вовшахтохар материальни хьааман (стимулированин) хьесапаш тӀехь дара, цара «тӀеман коммунизман» экономикин йоцу нуьцкъала кепаш хийцира. НЭП-ан муьрехь, къинхьегаман биржешкахь регистраци йина болчу белхазачеран барам совбелира (1924-чу шеран йуьххьехь 1,2 миллион стаг хиллачуьра, 1929-чу шеран йуьххьехь 1,7 миллион стаге кхаччалц), амма къинхьегаман базаран шорйалар кхин а ладаме дара (халкъан бахаман дерриге декъашкахь болх беш болчу белхалойн а, гӀуллакххойн а барам 1924-чу шарахь 5,8 миллион хиллачуьра, 1929-чу шарахь 12,4 миллион стаге кхаччалц совбелира), иштта, ма-дарра аьлча, белхазаллин тӀегӀа лахделира.

Промышленностехь а, йохк-эцарехь а долара сектор кхолладелира: цхьадолу пачхьалкхан предприятеш денационализаци йира (долара бахаме йухаерзийра), кхиберш — аренде белира; долара наханна 20 стагал сов воцуш белхалой болу шайн промышленни предприятеш кхолла бакъо йелира (тӀаьхьо и барам лакхабаьккхира). «Долара наха» аренде эцначу фабрикашна йукъахь 200—300 стаг волуш меттигаш а йара, ткъа йукъара аьлча, НЭП-ан муьрехь промышленни сурсатех пхьоьлгӀа дакъа долара секторан декъа кхочура, рознични йохк-эцаран — 40-80 %, ткъа оптови йохк-эцаран — кӀеззиг дакъа бен дацара.

Цхьадолу предприятеш концессийн кепехь кхечу пачхьалкхийн фирмийн аренде йеллера. 1926-1927-чу шерашкахь иштта лелаш долу 117 барт бара. Цара 18 эзар стаг болх беш йолу предприятеш йукъалоцура, ткъа арахоьцуш долу промышленни сурсаташ 1 % гергга бен дацара. Делахь а, цхьайолу агӀонашкахь концессийн предприятийн а, кхечу пачхьалкхийн наха дакъа лоцуш долчу акционерни йукъараллийн а барам ладаме бара: маш хьахарехь а (свинец), детий даккхарехь а — 60 %; марганцеви маьӀда даккхарехь — 85 %; деши даккхарехь — 30 %; духар а, туалетан хӀуманаш а йарехь — 22 %.

Капиталаш боцуш, ССРС-на тӀедогӀура дуьненан массо а меттигашкара иммигрант-белхалойн болам а. 1922-чу шарахь Америкин тегархойн профсоюзо а, Советийн правительствон а вовшахтоьхна «Оьрсийн-Америкин индустриальни корпораци» (РАИК) кхоьллира; цуьнан куьйгакӀело дӀаделира Петарбухера йалх текстильни а, тегаран а фабрика, ткъа Москохара — йиъ.

Массо а кепара а, тайпана а коопераци чехка кхуьуш йара. Йуьртабахамехь сурсаташ дечу кооперативийн роль ладаме йацара (1927-чу шарахь цара йуьртабахаман дерриге сурсатех 2 % бен ца лора, ткъа йохк-эцаран сурсатех — 7 %), амма уггаре а атта йолчу кепаша — сурсаташ дӀасахьажоран, латторан а, декхарна ахча даларан а кооперацино — 1920-чу шерийн чакхенга кхачале ахархойн бахамех ах сов йукъалацара.

1928-чу шеран чакхенга кхачале тайп-тайпана кепара йолу, сурсаташ деш йоцучу кооперацино, уггаре а хьалха ахархойн кооперацино, 28 млн стаг цхьаьнатуьйхира. Йукъарчу рознични йохк-эцарехь 60-80 % кооперативан декъа кхочура, ткъа 20-40 % бен пачхьалкхан шена ца кхочура; промышленностехь 1928-чу шарахь кооперативаша ерриге а сурсатех 13 % лора. Кооперативан бакъонаш, декхарна ахча далар а, страх хӀоттор а дара^[11].

1922-чу шарахь, мехах йевллачу а, йохк-иэцарехь лелаш йоцучу совзнакашна метта, керла ахча — червонцаш — арахеца долийра. Церан дешин мах бара (1 червонец = революци хилале хиллачу 10 дешин рубльна = 7,74 грамм цӀеначу дешина). 1924-чу шарахь червонцаша сихха аратеттина йолу совзнакаш арахецар сацийра а, лелара йукъара дӀайаьккхира а; оццу шарахь бюджет нисйира, пачхьалкхан хьашташна ахча арахецар дихкира; керла казначейски билеташ — рублш — арахийцира (10 рубль = 1 червонцу). Валютин базаршкахь, махка чохь а, арахьара пачхьалкхашкахь а, червонцаш паргӀат дешица а, коьртачу арахьарчу валюташца а хийцалора пачхьалкхан рублан тӀом хилале хиллачу курца (1 Америкин доллар = 1,94 рубль).

Кредитан система йухаметтахӀоттийра. 1921-чу шарахь РСФСР-ан Пачхьалкхан банк кхоьллира (1923-чу шарахь иза ССРС-ан Пачхьалкхан банк аьлла хийцира), цо промышленностана а, махлелорна а коммерцин бух тӀехь кредиташ латтадолара. 1922—1925-чу шерашкахь тайп-тайпана говзаллин банкеш кхоьллира: акционерни банкеш — бахаман цхьацца дакъошна а, кӀошташна а кредит латто (церан пайхошна йукъахь Пачхьалкхан банк, синдикаташ, кооперативаш, долара нах а, цхьана хенахь арахьара инвестораш а бара); кооперативни — хьашташ кхочушден кооперацина кредит латто; пайш тӀехь вовшахтоьхна йуьртабахаман кредитан йукъараллаш; вовшашна кредит латторан йукъараллаш — долара промышленностана а, махлелорна а кредит латто; сберегательни кассаш — бахархойн ахча гулдан. 1923-чу шеран 1-чу октябрехь махкахь 17 ша-тайпа банк йара, ткъа Пачхьалкхан банкан дакъа йерриге кредитан системица ларича 2/3 дара. 1926-чу шеран 1-чу октябрехь банкийн дукхалла 61 кхаччалц тӀеиккхира, ткъа Пачхьалкхан банкан дакъа халкъан бахамна кредит латторехь 48 % кхаччалц охьадуьссира.

Хьалха производствон а, хийцаран а йукъара дӀадаха гӀортийна йолу сурсатийн-ахчан йукъаметтигаш, 1920-чу шерашкахь бахаман организман массо а дакъош чу йехкира, цуьнан тайп-тайпана дакъош вовшахтуху коьрта зӀе а хилира.

Пхи шо бен ца оьшуш, 1921-чу шарахь дуьйна 1926-чу шаре кхаччалц, промышленностан сурсаташ арахецаран индекс 3-зза сов айаделира; йуьртабахаман производство 2-зза иккхира, 1913-чу шеран тӀегӀанал 18 % лакха а йаьлла. МеттахӀотторан мур чекхбаьллачул тӀаьхьа а экономикин кхиар чехка дӀадоьдура: 1927-чу а, 1928-чу а шерашкахь промышленностан сурсаташ арахецаран тӀехьало 13 % а, 19 % а хилира. Йерриге а 1921—1928-чу шерийн муьрехь халкъан бахаман шеран йуккъера тӀехьалонан темп 18 % хилира^[11].

НЭП-ан уггаре коьрта жамI хилира и инзаре бахаман кхиамаш исторехь хьалха хилла боцучу керлачу йукъараллин йукъаметтигашца кхочушбар. Промышленностехь коьрта меттигаш пачхьалкхан тресташа дӀалецира, кредитан-финансийн декъехь — пачхьалкхан а, кооперативан а банкеш хилла, ткъа йуьртабахамехь — аттачу кооперацин тайпанашца цхьаьнатоьхна кегийра ахархойн бахамаш бара. НЭП-ан хьелашкахь пачхьалкхан экономикин функцеш а йерриге керла хилира; правительствон экономикин политикин Ӏалашонаш, принципаш а, методаш а чӀогӀа хийцаделира. Хьалха центро сурсаташ арахецаран технологин пропорцеш приказашца тӀечӀагӀйора, хӀинца иза мехаш нисдаре дехьайелира, бараммаз кхиар латто экономикин методаш лело гӀерташ.

Пачхьалкхо сурсаташ деш болчарна тӀеӀаткъам бора, пайда деборан чоьхьара резерваш лаха а, производствон эффект хилар айа а цаьрга ницкъ бохуьйтура, хӀунда аьлча цуьнан чоьтах бен пайда дебор аьтто боцуш хилла дера.

Мехаш охьабахаран шуьйра кампани правительствос 1923-чу шеран чакхенгахь дуьйна йолийра, амма мехаш нисдаран ерриге агӀонаш дӀалацар 1924-чу шарахь бен ца доладелира. Оцу хенахь ахча лелар чӀагӀделлачу червонни валюте дехьаделира, ткъа Чоьхьарчу махлелоран комиссин функцеш Чоьхьарчу махлелоран наркомате дӀайелира, мехаш нисдарехь шуьйра бакъонаш а луш. Оцу хенахь тӀеэцначу мераша дика жамӀаш деира: промышленни сурсатийн оптови мехаш 1923-чу шеран октябрехь дуьйна 1924-чу шеран 1-чу май кхаччалц 26 % охьадиссира, кхин дӀа а охьадоьдуш а дара.

НЭП-ан муьран чаккхе йаллалц хиллачу массо а хенахь мехаш нисдаран хаттар пачхьалкхан экономикин политикин бух санна лаьттира. Тресташа а, синдикаташа а мехаш лакхабахоро йуха а сурсаташ дӀа ца йахаран кризис хиларан кхерам латтабора. Ткъа пачхьалкхан секторца цхьаьна долара сектор а йолчу хенахь, мехаш бараммаз лахабахоро — пачхьалкхан промышленностан чоьтах долара махлелорхо талор а, пачхьалкхан предприятийн ресурсаш долара промышленносте а, махлелоре а йахар а тӀеххьалора. Мехаш нормировать ца деш, хьашташна а, кховдорна а йукъахь паргӀат хӀиттош болчу долара базаро, сема барометр санна гӀуллакх дора. Пачхьалкхо мехаш хӀитторан политикехь ледарло йичахьана, цуьнан «цӀоькъа» сихха «йочана хир йу» аьлла гойтура.

Амма мехаш нисдар бюрократин аппарато дӀахьура, иза сурсаташ деш болчара шаьш оьшучу тӀегӀанехь тергонехь латтош а йацара. Мехаш хӀитторан процессашкахь демократи цахилар, социалистийн базарна экономикин «ахиллесан кӀажа» (гӀийла меттиг) хилира, НЭП-ан кхолламехь боккха бохам а бира цо.

Экономикехь хилла кхиамаш мел хаза хиллехь а, цуьнан хьалаайадалар чӀогӀачу дозанашца доьзна дара. ТӀом хилале хиллачу тӀегӀане кхача атта дацара, амма цунна тӀекхачаро а кхажонашца йолу Росси йуха а кхин дӀа а йисина хилар гойтура, хӀинца иза йерриге дуьненах къастийна а, шена мостагӀий болчу пачхьалкхаша го бина а йара. 1917-чу шеран чакхенгахь Америкин правительство Советийн Россица йохк-иэцаран йукъаметтигаш йукъахйаьхира, 1918-чу шарахь — Ингалсхойн а, Французийн а правительстваша. 1919-чу шеран октябрехь Антантан Лакхарчу совето кхайкхийра Советийн Россица йолу массо а тайпа экономикин зӀенаш йерриге а йукъахйахар. Советийн республикина дуьхьал бина болу интервенци иэшаро а, империалистийн пачхьалкхийн шайн экономикехь дуьхьалдахарш дебош хиларо а Антанта дийзийтира блокада дӀайаккха (1920-чу шеран январь). Арахьара пачхьалкхаш гӀортира «дешин блокада» олуш ерг вовшахтоха, советийн деши ахча метта тӀеэца дуьхьал хуьлуш, цул тӀаьхьа — «кредитан блокада», ССРС-на кредиташ ца луш.

НЭП-ан муьрехь хилла экономикин процессаш политикин кхиарца йоьзна йара, дукхахболчу барамехь оцу политико билгалйохуш а йара. Советийн Ӏедал лаьттинчу йерриге хенахь и процессаш диктатурига а, авторитаризмехьа а йерза гӀерташ йара. Ленин Ӏедалехь волчу хенахь, «коллективан диктатура» йу ала йиш йара; иза коьрта волуш шен авторитетаца вара, амма 1917-чу шарахь дуьйна и меттиг Л. Троцкица йекъа йезара цуьнан: оцу хенахь лакхара урхалла «Ленин а, Троцкий а» олий кхайкхадора, церан шинне а сурташ пачхьалкхан учрежденешкахь а, наггахь ахархойн хӀусамашкахь а хуьлура. Делахь а, 1922-чу шеран чакхенгахь партин чохь дов иккхинчу хенахь, Троцкин дуьхьалболчара — Зиновьевс, Каменевс, Сталина а — цуьнан санна авторитет шайн цахиларна, цунна дуьхьал Ленинан авторитет хӀоттийра. Доцачу хенахь цунах боккъал болу культ йира цара — шаьш «тешаме ленинхой» а, «ленинизм ларйархой» а ду олий дозаллица кхайкхо аьтто хилийтархьама.

Иза чӀогӀа кхераме дара коммунистийн партин диктатурица цхьаьнадогӀуш. 1922-чу шеран апрелехь советийн профсоюзийн лидер хиллачу Михаил Томскис ма-аллара: «Вайгахь дукха партеш йу. Амма арахьарачу пачхьалкхех къаьсташ, вайгахь цхьа парти Ӏедалехь йу, ткъа йисинарш — набахтехь йу»^[12][13]. Цуьнан дешнаш бакъдеш санна, оцу шеран аьхкенахь правы эсерашна тӀехь гуш-баш кхел йира. Махкахь бисинчу оцу партин мел болу ладаме векалшна кхел йира — иштта цхьа иттанна сов стагана тоьпаш тохаран (уггаре лакхара таIзаран) кхел кхайкхийра (тӀаьхьо бехкебинчеран таIзар лахдира). Оцу 1922-чу шарахь Россера философин ойланан шина бӀенна сов коьрта векал дозанал арахьа ваьккхира, цара советийн хӀоттамна шаьш реза ца хилар къайла ца дахьарна бен — и гӀуллакх историна йукъадахара «Философски пароход» аьллачу цӀарца.

Коммунистийн партин чохь йолу дисциплина а чӀагӀйира. 1920-чу шеран чакхенга кхачале партехь оппозицин тоба гучуйелира — «белхалойн оппозици». Цара дехар дора производствехь йолу йерриге Ӏедал профсоюзашка дӀадалар. Иштта гӀортарш сацорхьама, 1921-чу шарахь РКП(б) X-чу гуламехь партин цхьааллех лаьцна йолу резолюци тӀеийцира. Оцу резолюцица, дукхахболчара тӀеэцна сацамаш партин массо а декъашхочо кхочушбан безаш бара, цара шаьш реза боцуш берш а йукъалоцуш.

Цхьа парти бен цахиларан тӀаьхье — парти а, правительство а вовшаххоттадалар хилира. Цхьаболчу наха коьрта даржаш дӀалоцура партин органашкахь а (Политбюро), пачхьалкхан органашкахь а (СНК, ВЦИК а, кхин дӀа а). Цу тӀе, халкъан комиссарийн долара авторитет хиларо а, Граждански тӀеман хьелашкахь сихха, тӀаьхьатетта йиш йоцу сацамаш тӀеэца безаш хиларо а Ӏедалан центр законаш кхуллучу органехь (ВЦИК) йоцуш, правительствехь — Совнаркомехь — гулйарна йигира.

Оцу массо а гӀуллакхаша 1920-чу шерашкахь стаган боккъал болу хьал а, цуьнан авторитет а пачхьалкхан Ӏедалан формальни структурехь цуьнан меттигал ладаме хиларе йигира. Шайх лаьцна дуьйцуш, 1920-чу шерашкахь хиллачу гӀуллакххойн уггаре хьалха даржаш ца дохуш, фамилеш йахаран бахьана а иза ду.

Махкахь партин меттиг хийцайаларца цхьаьна, массо а тӀегӀанехь пачхьалкхан даржаш дӀалаца цуьнан барам совбаккха безаш хиллера. Цо революци хиллачул тӀаьхьа большевикийн барам чехка совбаккхаре йигира. Цхьана агӀора, парти «тӀелеттачу» псевдокоммунистех цӀанйархьама ханна-ханна «цӀанйариш» дӀайахьара, вукха агӀора — парти совйаларна гӀо дора нах массашца йукъаэцаро. Царах уггаре ладаме 1924-чу шарахь Ленин кхелхинчул тӀаьхьа хилла «Ленинан кхайкхам» (Ленинский призыв) бара. Оцу гӀуллакхан хиланза йиш йоцу тӀаьхьало хилира шира, идейни (ойла йолу) большевикаш кегийрачу партийцашна а, иштта парте керла веанчу воккхачу нахана а йукъахь байар. 1927-чу шарахь партехь болчу 1 миллион 300 эзар стагах, революци хилале стаж йолуш 8 эзар стаг бен вацара.

Партин интеллектуальни а, дешаран а тӀегӀа лахйала ца Ӏаш, цуьнан мораллан тӀегӀа а лахлуш йара. Оцу хьокъехь дика гуш ду 1921-чу шеран шолгӀачу декъехь «ахархойн-лахьлохойн (кулакийн) а, мещански элементех» парти цӀанйархьама бинчу белхан жамӀаш. Партехь хиллачу 732 эзар стагах 410 эзар бен ца витира (ах сов кӀеззиг бен!). Цу тӀе, дӀаваьккхинчу хӀора кхоалгӀачун бахьана «пассивность» (жимма а жигара ца хилар) дара, ткъа кхин йолу чийрик (четверть) — «советийн Ӏедал сийсаздарна», «шен пайда лохуш хиларна», «карьеризмна», «буржуазин дахар лелорна», «дахарехь талхарна» дӀаваьккхина вара.

Парти шорйаларца цхьаьна, хьалха дуьйна тидамехь йоцу секретарлан дарж ладаме хила йолайелира. Шен маьӀница муьлхха а секретарь — иза шолгӀачу декъера дарж ду. Иза официальни гӀуллакхаш дӀахьош оьшуш йолу формальносташ ларйарна тӀехь терго йеш волу стаг ву. Большевикийн партехь 1922-чу шеран апрель баттахь дуьйна генеральни секретарлан дарж дара. Цуо шен куьйгакӀело йукъалоцура ЦК-н секретариат а, учётно-распределительни дакъа а. Оцу декъо лахарчу тӀегӀанера партин декъашхой тайп-тайпана даржашка дӀасабохкура. И дарж Сталинна делира.

Дукха хан йалале партин лакхарчу декъашхойн аьттош (привилегеш) шорбан болийра. 1923-чу шарахь РКП(б) Йуккъерчу комитетан Оргбюроно хьалхара номенклатурин испискаш хӀиттийра — иза партин а, пачхьалкхан а даржиййн ларам бара. Оцу даржашка нах хӀиттор ЦК-н Учётно-распределительни декъехь (отделехь) чӀагӀдан дезаш дара^[14]. Цо бух биллира «номенклатура» аьлла цӀе йолчу куьйгалла ден чкъор кхолладаларна.

Парти бюрократица йахар а, Ӏедал цхьана меттиге гулдар а Ленинан могашалла цӀеххьана талхарца цхьаьна догӀура. Ма-дарра аьлча, НЭП йукъадаьккхина шо цуьнан йуьззина дахаран тӀаьххьара шо хилира. 1922-чу шеран май баттахь цуьна хьалхара инсульт хилира — коьртан хье лазийра, цундела гӀорасиз висинчу Ленинна белхан чӀогӀа кӀеда график хӀоттийра. 1923-чу шеран мартехь шолгӀа лазар тӀедеара, цуьнал тӀаьхьа ах шарна дахарх хаьдда висира иза, дешнаш ала йуха Ӏемаш санна вара. ШолгӀачу лазарх кӀеззиг вала волавелча, 1924-чу шеран январехь кхоалгӀа а, тӀаьххьара а инсульт хилира. ДегӀ талларо гайтина ма-ддарра, дахаран тӀаьххьарчу шерашкахь Ленинан коьртан хьенан пхенаш (артериш) талхийна хиллера^[15][16].

Амма хьалхарчу а, шолгӀачу а лазаран тӀелетаршна йукъахь, цуо йуха а гӀоьртира политикин дахарехь дакъалаца. Шен денош дагардина хилар кхеташ, цуо партин гуламан векалш уггаре а кхерамечу хӀуманна тӀеберзо гӀоьртира — парти хийцайаларна (перерождение). Шен тӀаьххьарчу йаззамашкахь, «политикин весеташ» (1922-чу шеран октябрехь — 1923-чу шеран январехь) аьлла девзаш долчу, Ленина кховдадо Йуккъера комитет (ЦК) белхалойн чоьтах шорйар, керла ЦКК (Йуккъера контрольни комисси) пролетарех харжар, иштта совнаха йоккха хиларна болх ца балуш йолу РКИ (Белхалойн-ахархойн инспекци) лахйар.

«Гуламе кехат» (иза дукхахьолахь «Ленинан весеташ» аьлла девзаш ду) олучу йозанехь кхин цхьа дакъа а дара — партин коьртачу гӀуллакххойн (Троцкий, Сталин, Зиновьев, Каменев, Бухарин, Пятаков) долара амалш гайтар. Дукха хьолахь Кехатан хӀара дакъа когаметта (тӀаьхье) лохуш санна туьду, амма Ленин цкъа а ша-кес (единолични) диктатор хилла вац. Цхьа а коьрта сацам цуьнан йиш йацара ЦК (Йуккъера комитет) йоцуш тӀеэца, ткъа кхин долу гӀуллакхаш — Политбюро йоцуш. Оцу хенахь ЦК-хь а, Политбюрон йукъахь а шайн ойла йолу нах бара, дукха хьолахь Ленинан хьежамашца реза боцуш. Цундела цхьа «когаметта стаг» хиларх лаьцна хаттар хӀотта йиш йацара (и Кехат «весеташ» аьлла цӀе тиллинарг Ленин а вацара). Ша дӀаваьллачул тӀаьхьа а партехь коллективан урхалла (йукъара куьйгалла) лаьттар ду аьлла хеташ, Ленина оцу урхаллин декъашхойн амалш йазйира, дукхахьолахь шина агӀора а йолуш.

Цуьнан Кехат тӀехь цхьа билггала бинчу тӀедилларехь йаздина дара: генеральни секретарлан даржо Сталинна совнаха йолу Ӏедал ло, цуьнан къизаллица (грубость) иза кхераме ду аьлла (Ленинан ойланца, иза кхераме дара Сталинан а, Троцкин а йукъаметтигашкахь бен, йукъарчу кепехь дацара). Тахана цхьаболчу талламхошна хетарехь, «Ленинан весеташ» цуьнан политикин хьежамашна тӀехь доцуш, лазарна волуш хиллачу психологин хьолан тӀехь йаздина ду.

Ленин кхелхале хьалха, 1922-чу шеран чакхенга кхачале, цуьнан «тӀаьхьенан» йукъахь къийсам белира, ма-дарра аьлча — Троцкий «урхалла» деш долчу меттигера дӀататтар. 1923-чу шеран гурахь къийсам гуш-баш а болийра. Октябрехь Троцкис ЦК-га (Йуккъерчу комитете) кехат йаздира, цу тӀехь цуо билгаллаккхира партин чохь бюрократин раж (режим) чӀагӀйалар. КӀира даьлча Троцкин гӀо лоцуш 46 ширачу большевика тобано («46-ан дӀахьедар») кехат йаздира. Йуккъерчу комитето, шеко йацара, чӀогӀа дуьхьал жоп делира. Оцу гӀуллакхехь коьрта роль Сталина а, Зиновьевс а, Каменевс а лезийра. Большевикийн партехь иштта девнаш хьалха а хуьлура, амма хӀинца, хьалха хиллачу къийсамех къаьсташ, Ӏедал карахь долчу фракцино «цӀераш тахкар» жигара лелийра. Троцкина кхеташ болчу бахьанашца дуьхьал ца туьйхира — цунах меньшевик а, уклонист а, кхин йолу «айпаш» долуш ву аьлла бехкевира. Бакъ болу къийсам «цӀераш тахкарца» (демагогица) хийцар — керла хӀума дара: иза хьалха хилла дацара, амма 1920-чу шерашкахь политикин гӀуллакхаш кхуьуш мел догӀу, иза сов-сов даьржара.

Троцкис хӀуьппалг аьлла толам баьккхира — 1924-чу шеран январехь хиллачу партин конференцехь, партин цхьааллех лаьцна йолу резолюци (хьалха къайлахь латтийна йолу) кхайкхийра, цундела Троцкий вистцахуьлуш соцуш хилира, амма дукха ханна йацара иза.

1924-чу шеран гурахь цуо «Октябран зурш» (Уроки Октября) цӀе йолу книга арахийцира, цу тӀехь цуо шеко йоцуш чӀагӀдора революци ша а, Ленина а йина хилар. Оцу хенахь Зиновьевс а, Каменевс а «цӀеххьана» дагадеийтира, 1917-чу шеран июлехь хиллачу РСДРП(б) VI гуламе кхаччалц Троцкий меньшевик хилла хилар. 1924-чу шеран декабрехь Троцкий эскаран халкъан комиссаран даржера дӀаваьккхира, амма Политбюро йукъахь витира.

1920-чу шерашкахь шолгӀачу декъехь дуьйна НЭП сацоран хьалхара гӀулчаш йаха йолийра. Промышленностехь синдикаташ дӀайаьккхира, цигара административан некъаца долара капитал аратеттира, бахамна урхалла ден чӀогӀа централизованни система (бахаман наркоматаш) кхоьллира. Экономика базаран хьесапашкара централизованно-планови хьесапашка дехьайолуш йара. Хьуьнархошна (предпринимательшна) тӀе чӀогӀа лакхара налогаш хӀиттийра, цуо экономикин йукъара долара сектор аратеттира^[17]:7-9[18].

НЭП йерриге а дӀайаккха билггала бахьана хилира 1927-чу шеран чакхенгахь пачхьалкхан йалта схьаэцаран (хлебозаготовки) план йохар^{[lower-alpha 1]}. 1927-чу шеран декабрь чакхенгахь, «военный коммунизм» чекхйаьллачул тӀаьхьа дуьххьара, ахархошна дуьхьал йалта нуьцкъала конфискаци йаран кепаш лелийра^{[lower-alpha 2]}. 1928-чу шеран аьхка уьш цхьана ханна сацийра, амма оцу шеран гурахь йуха а карлабевлира^[21].

1928-чу шеран октябрехь халкъан бахам кхиоран хьалхара пхи шеран план кхочушйан йолийра, пачхьалкхан куьйгалло форсированни индустриализацина а, коллективизацина а тӀе некъ эцира. Формальни кепехь НЭП цхьаммо а дӀайаьккхина йацахь а, факт йацара — оцу хенахь иза ма-дарра аьлча сацийна йара. Хьалха хьуьнархошна (кустарашна, фабриканташна, мануфактурашна) а, ахархошна а йелла хилла долу маршо йерриге а дӀайаьккхира^[17].

НЭП дӀайаккхаро сурсатийн мехаш лакхадахаре а, уьш дефиците девларе а балийра^[17]. Массанхьа а оьшуш долу сурсаташ, царна йукъахь йууш-молуш хӀуманаш а, дефиците девлира. Оцу заманчохь советийн гражданаш сурсаташ лаха а, уьш «схьадаккха» (добыча) а дезаш хила Ӏемира, иштта леларе йеара «блат» боху термин а^[17].

Цхьаболчу талламхоша НЭП дӀайалар 1929-чу шаре хьажадо — иза массанхьа а коллективизаци йолайелла хан йу^[22].

Юридически НЭП дӀайаьккхира 1931 шеран 11 октябрехь бен, оцу дийнахь ССРС-хь долара йохк-ийцар йерриге а йехкаран сацам тӀеиккхича^[18].

НЭП дӀайаккхаро Сталинан заманан а, сурсаташ гуттар а кхачамбацаран эран а йуьхьиг билгалйира^[17].