Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Хрущёв, Никита Сергеевич

Перейти к материалам ОГЭ/ЕГЭ

Ege oge.png

РУВИКИ для ОГЭ/ЕГЭ

Читайте краткую версию статьи для подготовки к ОГЭ и ЕГЭ 

    
Перейти
Oge-ege.svg

Перейти к материалам ОГЭ/ЕГЭ

Arrow-Right.png
Ege oge.png

РУВИКИ для ОГЭ/ЕГЭ

        Читайте краткую версию статьи для подготовки к ОГЭ и ЕГЭ

Перейти

Экспертиза РАН

Logo-ran-black.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Aprove.svg

Экспертиза РАН

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее

Материалы библиотеки имени Б.Н. Ельцина

Library.png
В данной статье использованы материалы из фондов Президентской библиотеки имени Б.Н. Ельцина
К материалам
Learning.svg

Материалы библиотеки имени Б.Н. Ельцина

Arrow-Right.png
Library.png
В данной статье использованы материалы из фондов Президентской библиотеки имени Б.Н. Ельцина
К материалам
Дехар «Хрущёв» хьажийна йу кхузе; хьажа. иштта кхин маьӀнаш.

Ники́та Серге́евич Хрущёв (1894 шеран 3 (15) апрель[2], Калиновка (Хомутовкан кӀошт), Курскан губерни[d], Российн импери — 1971 шеран 11 сентябрь[3][4][…], Москох, ССРС[2]) — Советан партин а, Ӏедалан а гӀуллакххо. КПСС ЦК-н хьалхара секретарь (1953—1964). ССРС Министрийн Кхеташонан председатель (1958—1964). КПСС РСФСР-н гӀуллакхийн ЦК-н бюрон председатель (1956—1964).

Советан Союзан Турпалхо (1964), кхузза Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо (1954, 1957, 1961), Дуьненайукъара Ленинан цӀарах йолу «Къаьмнашна йукъахь машар чӀагӀбарна» (1959) а, Украинан Тарас Шевченкон цӀарахчу къоман совгӀатан (1964) а лауреат (1964), лауреат of19,141. 1948, 1954, 1957, 1961, 1964 шерашкахь). Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀамехь дакъалаьцнарг.

Хрущевн паччахьалла дукха хьолахь олу «Оттепель» аьлла: дуккха а политикин тутмакхаш маьршабаьхна, репрессийн интенсивалла хаъал лахйелира Сталинан паччахьаллица дуьстича, Сталинан бахьана доцуш репрессеш лайначарна реабилитаци йан йолийра. Махках даьхна къаьмнаш махках даьхначуьра шайн йуьхьанца хиллачу хӀусамашка йухадерзийра.

Бер дӀадаккхарна а, балха тӀаьхьависарна а бехктакхаман таӀзарш дӀадаьхна, белхан меттигаш хийцар дехкар а дӀадаьккхира. Белхан де хаъал лахдина, лакхадаьккхина алапа луш долу отпускаш. Колхозан сурсатийн пачхьалкхан эцаран мехаш кхузза алсамбаьхна, ахчанан реформа дӀайаьхьира, иттаннаш шерашкахь пачхьалкхан экономика дӀахӀоттийна. ТӀеэцна массо а стагана пенси латторан хьокъехь керла низам.

Хрущевн заманахь жигара хӀусамаш йан йолийра, йуха а йукъайаьккхира модернистийн архитектура. Транспортан реформаш кхочушйира, керла автомагистралаш йан йолийра. ЦӀерпошташ тӀехь паровозаш лелор сацийра, церан метта дизельни а, электроповозаш а лелайора. Советан пачхьалкхо баккхий кхиамаш баьхна космос схьайаккхарехь.

Цуьнца цхьаьна Хрущевн цӀе а йоьзна йу тӀом дӀабирзинчул тӀаьхьарчу муьрехь уггаре а луьра динна дуьхьал кампани вовшахтохарца, Новочеркасскехь белхалой герз тохарца, валютан спекулянташна а, мастерскойн долахошка а вен кхел йарца, царех советан пропагандано «социалан пропаганда» аьлла цӀе тиллина. Йуьртабахаман декъехь (къаьсттина, ледара латтанаш кхиорехь, йарташ цхьаьнатохарехь гӀалаташ хьесапдар), 1956 шарахь Венгрин гӀаттам дӀабаккхарехь.

Хрущевн арахьарчу политикин сацамашна (Карибийн кризис) мах хадабо шалха. Цуьнан заманахь ССРС а, АЦШ а йукъаметтигашкахь тенденцеш алсамйовлу, уггаре а ира шийла тӀеман мур тидамехь хилира. Цо куьйгалла дечу КПСС ЦК-н десталинизацин политика бахьана долуш дӀасакъаьстира Албанехь Энвер Ходжан а, Цийн Мао Цзэдунан а коммунистийн Ӏедалшца. ХӀетте а, Цийнна доккха гӀо дира шен зарратан герз кечдарехь, цхьана декъехь дӀайелла ССРС-хь хилла уьш арахецаран технологеш[6][7].

Биографи

Хрущев Никита Сергеевич вина 1894 шарахь Курскан губернийн Дмитриевски кӀоштан Ольховскан волостан Калиновка йуьртахь (хӀинца Курскан областан Хомутовски кӀошт) шахтер хиллачу Сергей Никанорович Хрущевн (велла 1938) а, Ксения Ивановны Хрущеван (1872—1945) а доьзалехь. Цул тӀаьхьа кхо шо даьлча йина жимах йолу йиша Ирина Сергеевна Хрущева (марехь йолу цӀе Кобяк) (1897—1961)[8]. Оьрсех схьавалар билгалдоккху дагалецамашкахь а, къамелашкахь а[9] иштта анкетан хаамашкахь а[10][11][12]; шен дагалецамашкахь Хрущевс билгалдаьккхира ша Украинийн ССР-е балха хӀоттийначу хенахь шена украинхойн мотт хууш цахилар, цундела ша дехьаваккхарна дуьхьало йира[13].

Ӏаьнан заманчохь Хрущев килс-приходски школехь деша вахара, цигахь Ӏамадо йоза-дешар, аьхка жаӀунан болх бо. Никитан исс шо кхаьчча, эххар а дас иза школера ара а ваьккхина, кхашка балха вахийтира. 1908 шарахь гергахь доьзал Юзовке (Донбасс) дӀабахара, цигахь Никита цӀанйира паровикийн котлаш, мачаш йеш Ӏамош вара, туьканахь йохкархо вара[14]. Дукха хан йалале ХрущевгӀеран доьзал дӀакхелхира Юзовкина гергахь йолчу Успенскийн шахте, цигахь 14 шо долу Хрущев хилира Э. Т. Боссе машинашйаран а, чуьйнан а заводехь слесарь. 1912 шарахь дуьйна шахтехь механик а, электротехникин отрядехь а болх бира, ткъа шахтёр санна 1914 шарахь фронте дӀа ца кхачийра[15].

Кхетаме йукъараллин декъашхо вара иза, футболах ловзуш вара[16].

undefined

1917 шеран февралан революци хиллачул тӀаьхьа иза хаьржира белхалойн депутатийн Рутченкон Совете; Корниловн гӀаттам болчу хенахь меттигера тӀеман революцин комитетан декъашхо хилира; декабрехь иза хилира маьӀданийн промышленностехь металлургийн профсоюзан председатель.

1918 шарахь Хрущев большевикийн парте дӀакхетта, гражданийн тӀамехь дакъалецира. 1918 шарахь Рутченковехь цӀен гвардин отрядан куьйгалхо вара иза, цул тӀаьхьа ЦӀен Эскаран 9-гӀа стрелокийн дивизин 74-гӀа полкан 2-гӀа батальонан политкомиссар хилира Царицинан фронтехь. 1920-чу шеран аьхка дикачу балхаца чекхйаьккхина 9-чу эскаран политдекъера партийн школа[17]. 1920 шеран сентябрехь иза хӀоттийра 9-гӀа Кубански эскаран политотделан инструктор[8], Гуьржийчохь хиллачу тӀамехь дакъалаьцна цо. ТӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа экономикин а, партин а гӀуллакхашкахь къахьегна цо. 1920 шеран аьхка иза хилира Донбассерчу Рутченковский шахтан политикин куьйгалхо а, куьйгалхочун гӀовс а[8].

1922 шарахь Хрущев деша воьду Юзовкера Донан техникуман белхалойн факультете, цигахь техникуман парторг хилира. Оццу шарахь йевзира цунна шен хинйолу зуда Кухарчук Нина. 1925 шеран июлехь Сталинан гуонан Петрово-Марьински уездан партин куьйгалхо хӀоттийна.

Партин карьера

1929 шеран гурахь Москварчу Индустриальни академи деша воьду, цигахь цунна йевзира академин накъост Аллилуева Надежда, бакъалла а пачхьалкхан куьйгалхочун Сталинан зуда (Хрущевс и вовзар ирсе «лотерейн билет» лорура)[18][19]. 1930 шарахь иза хаьржина парткоман секретарь (Л. Кагановичан инициативица). Парткоман секретарь санна, таханлерчу политикин низамца нисвелла, цо дӀайаьхьира академин «цӀанйар»[20].

undefined

1931 шеран январехь дуьйна иза вара Бауманан райкоман хьалхара секретарь, ткъа 1931 шеран июлехь дуьйна ВКП(б) Краснопресненски райкоман. Хрущевн болх лаьттара тайп-тайпана оппозицин синхаамаш дӀабахарх (Баумановский Р. К.) а, экономикин гӀуллакхаш дӀадахарх а (Краснопресненский РК)[20]. 1932 шеран январехь дуьйна — МГК ВКП(б) Москван гӀалин комитетан шолгӀа секретарь.

1933 шарахь, Политбюрон партин могӀарш цӀанбаран тӀедиллар кхочушдеш, Хрущевс, Кагановичца цхьаьна, Москох партин организацешкара арабаьхначу нехан дакъа совдаьккхира йерриг партин декъашхойн терахьах 11,9 % кхаччалц. 1934 шеран йуьххьехь Хрущев хилира ВКП(б) Москохан гӀалин хьалхара секретарь а, ВКП(б) ЦК декъашхо а[20].

1934 шеран 21 январехь дуьйна — ВКП(б) Москван обкоман шолгӀа секретарь. 1935 шеран 7 мартера 1938 шеран февраль кхаччалц иза вара ВКП(б) Москван обкоман хьалхара секретарь.

Иштта, 1935 шарахь дуьйна Хрущевс цхьана хенахь дӀалоцура Москван комитетан хьалхара секретаран дарж, шина а даржехь Лазарь Кагановичан метта. Хрущев оцу даржашкахь лаьттира 1938 шеран февраль тӀекхаччалц.

undefined

ВКП(б) Москван гӀалин а, областан а хьалхара секретарь хиларе терра, Политбюрон 1937 шеран 10 июлехь арайаьллачу П51/206 сацамца Хрущев чӀагӀвира НКВД тройкан декъашхо. 20 де даьлча, 1937 шеран 30-чу июлехь, цуьнан метта «тройкехь» хӀоьттира А. А. Волков[21].

1937 шеран 30 июлехь Ежовс куьг йаздинчу НКВД-н № 00447 омарехь Хрущевн цӀе йац Москох «тройкехь» болчарна йукъахь. Таханлерчу дийне кхаччалц архивехь карийна дац Хрущевс "тройкийн" декъашхо ву аьлла куьг йаздина вен кхачоран документаш. Амма КГБ-н архивехь йу Хрущев тӀом балале хьалха шерашкахь Москох а, Москох кӀоштахь а партин куьйгалхошна дуьхьал массо а репрессешкахь дакъалаьцна хиларан тоьшалла деш йолу документалан материалаш. Цо, къаьсттина, шен лаамехь дӀакхачийна Москох гӀалин Советан а, партин Москван обкоман а коьрта декъашхой леца кховдош долу документаш. Дерриг а 1936—1937 шерашкахь Москох а, Москван областехь а НКВД-но репрессеш йина 55 741 стаг[22].

1937 шарахь ЦК-н февраль-мартехь хиллачу пленумехь кхажтасарехь сацам бира «Бухаринан а, Рыковн а гӀуллакх» кхеле дӀадала (аьлча а, гӀуллакхан материалаш ССРС Инарла прокуратуре талла дӀайахьийта), ткъа Сталина кховдийра гӀуллакх НКВ-га дӀадахьийта. ВКП(б) ЦК Пленуман «Бухаринан а, Рыковн а гӀуллакх» хьокъехь леррина кхоьллинчу комиссин декъашхой дукхахберш реза бара Сталинан ойланна, Хрущев вара цунна дуьхьал къамел динчу кӀеззигчу нахах цхьаъ[23].

undefined
undefined

1938 шарахь Хрущев хилира Украинин ВКП(б) ЦК хьалхара секретарь, С. Косиоран метта, Политбюрон декъашхочун кандидат хилира П. Постышевн метта. Цул тӀаьхьа цхьа шо даьлча ВКП(б) ЦК Политбюрон декъашхо хилира. И даржаш дӀалоцуш, «халкъан мостагӀашца» къийсам латтош хиларца къаьсташ вара иза[24][25][26][27]. Хрущевс доккха дакъа лецира 1937—1939 шерашкахь Украинехь хиллачу репрессешкахь, иза дуьйцу КПСС ЦК-н 1988 шеран 25 декабрехь динчу докладехь[22]. Къаьсттина, цу тӀехь йаздина ду, 1938—1940 шерашкахь, Хрущев Украинин коммунистийн партин (большевикийн) хьалхара секретаран даржехь волуш, Украинехь лаьцна 167 565 стаг (йеккъа цхьана 1938 шарахь реза хилла 2 140 советан жигархочух репрессеш йан). Масала, 1938-чу шеран аьхка, Хрущевн санкцица, лецира коьртачу партин а, советан а, экономикин а хьаькамийн йоккха тоба, шайна йукъахь Украинийн ССР-н Халкъан комиссарийн Советан председателан гӀовсаш а, халкъан комиссарш а, халкъан комиссарийн гӀовсаш а, областийн комиссарийн декъан секретарш а болуш.

Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом болчу хенахь Хрущев Къилба-Малхбузера а, Къилба-Малхбузера а, Сталинградан а, Къилбаседан а, Воронежан а, 1-ра Украинин а фронтийн тӀеман кхеташонийн декъашхо вара. 1942 шеран майхь иза кхиамца гӀиртира Сталин Харьковн кӀоштахь тӀелатар сацо, иза дӀадахьаро советан эскарш эшийра. Хрущевс, эскаран буьйранчаца Ф.В. Голиковс, кхочушбира штабан сацам Къилба-Малхбузера фронтехь тӀелетар дан, амма эххар а Сталинграде йухадерзар дӀадоладелира, новкъахь алсам дивизиш йайра, 1941 шеран аьхкенан тӀелетарехьчул. июлехь, хӀинцале а Сталинградан гергарлонаш тӀехь, 227-гӀа номер йолу омра «Цхьа а гӀулч йуха ца йаккха!» аьлла, куьг йаздина хилла. Харьков эшар йоккхачу бохаме дирзира — Донбасс схьайаьккхира, немцойн гӀан бакъдолчух тера дара. Немцойн ницкъийн аьтто ца белира 1941 шеран декабрехь Москох хадо, керла Ӏалашо хӀоьттира: Волга мехкадаьттан биргӀа хадо.

1942 шеран октябрехь Сталина куьг йаздина омра арахийцира, шалха буьйранчаллин система дӀайаккхар а, комиссарш буьйранчаллин штабера хьехамчашка дӀалуш а. Хрущев Мамаев Курганна тӀехьа хьалхарчу командованин эшелонехь вара, цул тӀаьхьа тракторийн заводехь. Къилбан а, Воронежан а фронтийн командованин штабан декъашхо вара иза. 1943 шеран октябрь баттахь дуьйна 1944 шеран август баттахь кхаччалц гӀуллакх дира Хьалхара Украинин фронтехь. Цо тӀом чекхбаьккхира инарла-лейтенантан даржехь.

1944 — 1947 шерашкахь — Украинийн ССР Халкъан Комиссарийн Советан председатель (1946 шеран 15 мартехь — Украинийн ССР Министрийн Совет[28]), цул тӀаьхьа йуха хаьржира Украинан ССР ВКП(б) ЦК хьалхара секретаран дарже.

1949 шеран 16 декабрехь дуьйна йуха а хилира Москван областан (МК) а, гӀалин (МГК) а парткомийн хьалхара секретарь, иштта ВКП(б) / КПСС ЦК-н секретарь. Йоццачу хенахь Хрущев кхаьчна Сталинан лаккхарчу тӀегӀане тешам хиларе.

КПСС XIX съезд чекхйаьллачул тӀаьхьа Хрущев, Маленковца а, Булганинца а цхьаьна, ЦК-н президиуман таханлера гӀуллакхаш кхочушдеш, цуьнан болх вовшахтухуш йолчу ЦК-н секретарийн формалан йоцучу тройке дӀакхийтира.

ССРС-н куьйгалхо

Сталинан дахаран тӀаьххьарчу дийнахь, 1953 шеран 5 мартехь, КПСС ЦК Пленуман а, Министрийн Кхеташонан а, Хрущевс куьйгалла дечу ССРС Лакхарчу Советан Президиуман а цхьаьнакхетначу кхеташонехь оьшуш лорура Хрущевн Центральни Комитетехь болх бан.

Хрущев коьрта инициатор а, вовшахтохархо а вара массо а даржера дӀаваккхаран а, Лавренти Берия лацаран а 1953 шеран июнехь.

1953 шеран 14 мартехь ЦК-н пленумехь Хрущев хаьржира ЦК-н секретарь, секретариатийн болх дӀабахьа а, заседанеш дӀайахьа а бакъо йелира цунна. 7 сентябрехь иза хаьржира ЦК-н хьалхара секретарь.

1954 шарахь ССРС Лакхарчу Кхеташонан Президиумо сацам бира ГӀирман мохк Украинийн ССР карабахийта. Хрущевн кӀанта Никитич Сергейс 2014 шеран мартан 19-чу дийнахь Ӏамеркера телеконференцехула Российн телевизионна интервью луш, шен ден дешнаш а далош, дийцира, Хрущевн сацам боьзна бу Къилбаседа ГӀирман де Резервнехь хин канал йарца 2014-чу шарахь дуьйна. цхьана союзни республикин гурашкахь баккхий гидротехникин белхаш дӀабахьар а, царна ахча латтор а[29].

1956 шарахь КПСС ХХ съездехь Хрущевс доклад йира Сталинан стаган культах а, массо а репрессех а лаьцна. Хрущевн рапорто хийцам хилира, цул тӀаьхьа дуккха а иттаннаш шерашкахь ССРС-хь а, Россехь а Сталинан гӀуллакхийн критикин мах хадийра.

1957 шеран июнехь КПСС ЦК Президиуман 4 дийнахь дӀайаьхьначу кхеташонехь сацам бира Хрущев КПСС ЦК хьалхара секретаран даржера мукъаваккха. Амма партин куьйгаллехь Хрущевн агӀончийн тобанан а, ткъа иштта тӀеман министран Жуков Георгийн а аьтто белира Президиуман балхана йукъагӀерта а, и гӀуллакх цу Ӏалашонца кхайкхинчу КПСС ЦК-н пленуме дӀадала а. 1957 шеран июнехь хиллачу ЦК Пленумехь Хрущевн агӀончаша эшийра президиуман декъашхошна йукъахь цуьнан дуьхьалончаш. ТӀаьххьарчарна «шайца дӀакхеттачу В. Молотовн, Г. Маленковн, Л. Кагановичан, Д. Шепиловн антипартин тоба» аьлла цӀе тиллира, ЦК-ра арабаьхна (тӀаьхьо, 1962 шарахь, уьш партера арабаьхна). Цул тӀаьхьа биъ бутт баьлча, 1957-чу шеран октябрехь, Хрущевн инициативица, цунна гӀортор йеш хилла маршал Жуков ЦК-н президиумера дӀаваьккхира, ССРС-н тӀеман министран даржера дӀаваьккхира.

1958 шеран 27 мартехь дуьйна цхьана хенахь ССРС Министрийн Советан председатель вара.

Историкаша а, политологаша а КПСС 22-гӀа съезд (1961 шо) а, цигахь тӀеэцначу ВКП(б) керлачу КхоалгӀачу программо а Хрущевн Ӏедалан апогей олура[30]. Съездехь Хрущевс лозунг хӀоттийра: «Коммунизм 20 шо даьлча!» Хрущевн къамелехь билгалдаьккхина дара: «Тхо луьра нисло Ӏилманан хьесапашца». Ткъа хьесапаша гойту, 20 шо даьлча вай доккхачу декъанна коммунистийн йукъаралла кхоьллина хир йуйла». «ХӀинцалера советан нехан тӀаьхье коммунизмехь йехар йу» аьлла цо дина дӀахьедар дара съездехь тӀеэцначу КПСС-н КхоалгӀачу Программин чаккхенан дешнийн цхьаьнакхетар.

Арахьара политика

undefined
undefined

Хрущевс динамикин арахьара политика лелайора, герз дӀадаккхар а, советан-америкин дийцаршкахь зарратан герз зер дӀадаккхар а кхайкхош. Ша Ӏедалехь волчу 10 шарахь гергарчу хьесапехь 50 пачхьалкхехь хилла иза.

1955-чу шарахь Женевехь иза дуьххьара вевзира АЦШн президентца Эйзенхауэрца.

undefined

1953 шеран июлехь де-факто чекхбелира Корейн тӀом, цу тӀехь ССРС къайлаха дакъалоцуш йара Къилбаседан а, Цийн а агӀор.

1955 шеран майхь Хрущев хилира Югославехь; визит дӀайаьллачул тӀаьхьа 2 июнехь куьг йаздира Белградан советан-югославин декларацина, цуо къобалдира социализм тайп-тайпанчу кепара йан йиш хилар[31]. Визит а, цхьаьна документ а билгалдаьккхира КПСС-н а, СКЮ -н а, ССРС-н а, СФРЮ-н а 1948-чу шарахь Советан-Югославин конфликт бахьана долуш дӀасакъаьстина зӀенаш меттахӀиттор.

1955 шеран 25 январехь ССРС Лакхарчу Кхеташонан Президиумо тӀеийцира «Советан пачхьалкхан а, Германин а тӀеман хьал чекхдаккхаран хьокъехь» указ, иза чӀагӀдира ССРС Лакхарчу Кхеташоно 9 февралехь; ткъа 1955 шеран сентябрехь дипломатин йукъаметтигаш дӀахӀиттийра Советан пачхьалкхан а, Германин Федеративан Республикин а йукъахь[32].

1956 шарахь КПСС 20-чу съездехь Хрущевс карладаьккхира В.И. Ленинан тезис, дуьхь-дуьхьал лаьттачу социал-экономикин системаш йолчу тайп-тайпанчу шина пачхьалкхана йукъахь маьрша цхьаьна Ӏан йиш хиларх лаьцна. 1963 шарахь ССРС а, АЦШ а, Йоккха Британин а векалша Москох барт бира, кхаа декъехь ядеран герз зер дуьззина дихкина[33].

Хрущев дуьххьарлера советийн куьйгалхо вара АЦШ (1959 шеран 15—27 сентябрь): иза шолгӀа а цхьаьнакхийтира АЦШ президентца Эйзенхауэрца, вистхилира Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин Инарла Ассамблейхь, цигахь цо кхайкхам бира герз дӀадаккхаре. Лос-Анджелесехь "Ткъе бӀешо-Фокс" студи чохь делкъанна хӀума йууш, Хрущевс экспромтехь дебаташ дӀайаьхьира студин долахочунца Спирос Скурасца[34]. ТӀаьхьо Хрущев визитте вахара Сан-Франциско, цигахь цунна дуьхьалкхетта гӀалин мэр Джордж Кристофер[35][36][37].

Хрущевн а, Эйзенхауэрна а йукъахь кхоалгӀа цхьаьнакхетар дан лерина дара Америкин президентан Москох ван леринчу хенахь, амма иза ца хилира: 1960 шеран 1 майхь Свердловскана гергахь Америкин U-2 разведкин кема чудаийтира, цуо бахьана дира германин йукъаметтигаш шелйаре, советан-америкин дӀасакъастаран планан. номер, ткъа Эйзенхауэр ССРС йухаверзар[38].

1961 шеран 4 июнехь Хрущевн цхьаъ бен доцу цхьаьнакхетар хилира АЦШн президентца Кеннедица Венерчу Шёнбруннан цӀийнехь. Иза дозаделла дара йукъарчу политикин дийцаршца нийсонца а, кхераме а дуьненан низамах лаьцна; цхьа а барт ца хилла, цхьа а документашна куьйгаш ца йаздина. Хрущевн а, Кеннедин а дийцарш кхиамца дӀадаьхьна ши бутт баьлча Берлинан пен хӀоттийра[39][40][41].

"Хрущев тайпа вацара цхьанна а шен арахьара политика шена кепе йаккха бакъо луш. Арахьара политикин ойланаш а, инициативаш а Хрущевера хьалаиккхира. Уьш лечкъо, лело, бакъйан, формализаци йан йезаш хилларг министр а, цуьнан белхахой а бара" (А.М. Александров-Агентов).

Ӏедалера дӀаваккхар

1964-чу шеран 12-чу октябрехь КПСС-н ЦК-н секретарь Брежнев Леонид Пицундехь садоӀуш волчу Хрущевца зӀене велира, шолгӀачу дийнахь дӀадоладеллачу КПСС-н ЦК-н президиуман заседане схьавола аьлла. 13-14 октябрехь хиллачу гуламехь Хрущевн критика йира цуьнан балха тӀехь дина дуккха а гӀалаташ бахьана долуш, цуьнан личностан культ кхолларна, партин декъашхошца оьзда ца хиларна, и.дӀ.кх.а. 14 октябрехь Хрущев реза хилира шен дарж дитаран кехатна куьйгаш йаздан, оццу дийнан сарахь КПСС ЦК-н пленумо иза дӀаваьккхира КПСС-н ЦК-н хьалхарчу секретаран даржера, дӀаваьккхира ЦК-н Президиумера», - аьлла, дӀаваьккхира ЦК-н Президиуман даржера. партин а, Ӏедалан а куьйгалхочун даржаш[42][43]. ШолгӀачу дийнахь ССРС-н Лакхарчу Советан Президиуман омарца Хрущев мукъаваьккхира Советан Ӏедалан куьйгалхочун даржера[44][45].

undefined

Социалистийн пачхьалкхийн коммунистийн а, белхалойн а партешца йукъаметтигаш лелочу КПСС-н декъан куьйгалхочун заместитель хиллачу Месяцев Николайс дагалоьцу[46]:

Пленум питана дацара; дерриге а низаман низамаш лардеш хилла. Пленумо хьалхара секретарь хаьржира Хрущев. Пленумо а дӀаваьккхира иза балхара. ХӀетахь Пленумо рекомендаци йира ССРС Лакхарчу Советана Хрущев Министрийн Кхеташонан председателан дарже хӀотто. Ткъа 1964-чу шеран октябрехь Пленумо Лакхарчу Кхеташоне рекомендаци йира, иза оцу даржера дӀаваккха аьлла. ХӀинцале а Пленум дӀайахьале хьалха, Президиуман кхеташонехь, ша Хрущевс мукӀарло дира, кхин дӀа пачхьалкхан а, партин а коьртехь виса йиш йац шен аьлла.

Цундела ЦК-н декъашхоша низамца лелийна ца Ӏаш, партин советийн исторехь дуьххьара майрра, шайн тешаллашца догӀуш, дӀахьаьдира дуккха а гӀалаташ даьхна, политикин куьйгалхо хиларе терра, шен Ӏалашонца догӀуш ца хилар дӀадаьккхина куьйгалхо дӀаваккха.

Цул тӀаьхьа Хрущев пенсе вахара. КПСС 23-гӀа съезд кхаччалц (1966 шеран март—апрель) иза формалан кепара КПСС ЦК декъашхо вара, амма кхиаме сацийра цуьнан балха тӀехь дакъалацар[47].

Цо шен дагалецамаш магнитофон тӀе йазбина, уьш, КГБ-н куьйгалхочо Андроповн къайлахчу гӀоьнца, журналист Луис Викторехула, Малхбузе дӀа а бигина, ингалсан маттахь зорбане баьхна АЦШехь, Строб Талботта гочдина, шина томехь – 1970-чу а, 1974-чу а шерашкахь[48][49]. 1970-чу шеран ноябрехь партин куьйгаллин дехарца Хрущевс куьг йаздира шен дагалецамаш дозанал арахьа зорбане бахар йемал деш дӀахьедарна. Ша валале тӀаьххьарчу ворхӀ шарахь Москохана арахь йолчу шен дачехь вехаш вара иза, къайлахчу гӀуллакхийн тергонехь а волуш.

Хрущев Никита Сергеевич велира дог лазар бахьана долуш 1971 шеран 11 сентябрехь, шен 78 шо долуш, дӀавоьллина Новодевичин кешнашкахь (7-гӀа дакъа)[50].

Хрущев даржера дӀаваьллачул тӀаьхьа, нийсса Горбачевн «перестройка» кхаччалц, цуьнан цӀе «хьахо йиш йоцуш» йара (Каганович а, Берия а, Маленков а санна). «Йоккхачу советан энциклопеди» тӀехь Хрущевн доцца дийцар делира: «Цуьнан гӀуллакхехь субъективизман а, волонтеризман а элементаш йара». Перестройкан шерашкахь йуха а аьтто белира Хрущевн гӀуллакхаш дийцаре дан; чӀагӀйира «хрущевн йовхо» перестройкан хьалха хилла роль санна, ткъа иштта тидам тӀебахийтира репрессешкахь Хрущевн роле, иштта цуьнан куьйгаллин негативан агӀонашна. Советан журналаша зорбане йохура Хрущевн «Дагалецамаш», пенсе воьдуш йазйина[51].

Хрущевн реформаш

Коьрта йаззамаш: Семилетка(оьр.)нохч., Хрущёвская оттепель(оьр.)нохч., Хрущевн антидинан кампани(оьр.)нохч.
undefined

Экономикин реформаш

Хрущевн заманахь экономикин ладаме хийцамаш хилира халкъан уггаре а шуьйрачу массан интересашна тӀе (хьажа: ВорхӀ шеран план).

undefined

1953—1956 шерашкахь колхозан сурсатийн пачхьалкхан закупкийн мехаш кхузза совбаьхна. 1955 шарахь дӀадаьккхира 1936 шарахь йукъадаьккхина бер дӀадаккхарна бехктакхаман таӀзарш. 1956-чу шарахь шоьтан дийнахь белхан де бархӀ сахьтера йалх сахьте кхаччалц лахдира. 1960-чу шарахь белхан де кхин а лахдира бархӀ сахьтера ворхӀ сахьте кхаччалц.

1956 шарахь тӀеийцира керла закон ССРС бахархошна массо а пенси латторан хьокъехь, цуьнан Ӏаткъам 1964 шарахь дӀасабаржийра колхозхошна тӀе. ССРС-хь йуккъера пенси шозза сов хьалайаьлла. 1956 шарахь йухадаьккхира 1940 шарахь арадаьлла низам, балха тӀаьхьависарна а, балха ца вахарна а, белхан меттигаш хийцаран дехкарш дарна а бехктакхаман таӀзарш дарх лаьцна. Алапа луш долу декретни отпуск хьалайаьккхина 70 дийнера 112 дийне кхаччалц.

1957 шарахь ССРС-хь массо а хӀусамаш йан йолийра. И бахьана долуш 1957—1963 шерашкахь хӀусамийн фонд алсамйаьлла 640 тӀера 1184 млн йеакӀов метре кхаччалц Ӏер-дахаран майданаш, 50 млн сов адамо шайн Ӏер-дахаран хьелаш тодира керлачу гӀишлошка дӀа а кхетта. Шуьйра даьржина хӀусамийн кооперацин практика, льготан финансийн хьелашца, петаршна ахчанаш дӀадаларан планаш пхеа шарна тӀаьхьатеттина а йолуш. 1958-чу шарахь марехь боцучу зударшна бер ца хиларна луш йолу налог дӀайаьккхира. 1959 шарахь низамо бакъо йелира бахархошна лахара проценташца (1—2 % шарахь) лаьтташ долу сурсаташ эцаран хьашташ кхочушдаран кредиташ далар. ССРС-хь хӀусаман гӀуллакхийн барам иттозза алсамбаьлла гӀуллакхийн меттигаш а, хӀусаман техника прокате луш йолу пункташ а йар бахьана долуш[52][53][54].

1957-чу шеран 19-чу мартехь Хрущевн инициативица КПСС-н ЦК-н президиумо сацам бира ахчанаш далар сацо массо а займан облигацеш арахецарна а, оццу хенахь дӀадаьккхина займана шарахь декхаре йаздар а. Цу гӀуллакхо иттаннаш шерашкахь Ӏедалша шаьш и облигацеш эца декхаре биначу ССРС-н дукхахболчу бахархойн ахча гулдарехь эшамаш хилира. Цуьнца цхьаьна, йуккъерчу барамехь, Советан пачхьалкхан хӀора вахархочо шен алапан 6,5-7,6% ахча дойура займашна йаздала. Цуьнца цхьаьна нуьцкъала займашна йаздалар чекхдаларо бахархошна дикка ахча дайар а, ахчанаш дӀадалар сацорна йинчу харжашна компенсаци йар а дара[54].

1958 шарахь Хрущевс дӀайолийра долахь йолчу бахамашна дуьхьал политика лело: 1959 шарахь дуьйна гӀаланийн а, белхалойн поселкийн а бахархошна дихкира даьхни лело, ткъа пачхьалкхо колхозхойн долахь долу даьхни арадаьккхира. Колхозхоша массо а даьхний дайа долийра. Оцу политико даьхнийн а, олхазарийн а терахь лахдира, ахархойн хьал телхина. Хрущевс мах эцаран амбициозни Ӏалашонаш кхочушйархьама, обкоман хьалхарчу секретаро вовшахтоьхна «Рязанское чудо» аьлла цӀе тиллина йолу бозбуунчаллаш дӀадаьхьира Рязанан областехь. Цо бохаме тӀаьхьалонаш йира. ХьаьжкӀаш лелоран кампанин лакхара мур хилира 1962 шарахь, цу хенахь 37 млн ​​гектар тӀехь маьӀданаш дӀадийра, амма 7 млн ​​гектар бен кхиъна ца кхиира[55]. 1960-гӀа шерашкахь йуьртабахаман хьал карзахделира хӀора обком «промышленни» а, «йуьртабахаман» а дакъошка йекъаро. 1964-чу шеран декабрехь, Хрущевс дарж дитина ши бутт баьлча, и реформа йухайерзийра.

Дешаран реформа

Йуккъерчу школашкахь дӀадаьккхира 1954/1955 дешаран шарахь дуьйна кӀенташна а, йоӀаршна а къаьстина дешар. 1956 шарахь йукъара школан 8-10 классашна а, 1940 шарахь йукъайаьккхинчу лакхарчу а, йуккъерчу а лерринчу дешаран заведенешна а дешаран мах дӀабаьккхира[53].

1958-1964 шерашкахь дешаран реформин йуьхь йара 1958-чу шеран апрелехь Хрущевс комсомолан 13-чу съездехь дина къамел, цу тӀехь цо, къаьсттина, дийцира школа йукъараллин дахарх дӀакъастарх лаьцна. Цул тӀаьхьа Хрущевс КПСС ЦК Президиуме йаздина кехат дара, цу тӀехь цо кхин а дӀоггара дийцира реформах лаьцна, кхин а билггал рекомендацеш йира школа меттахӀотторан хьокъехь. Цул тӀаьхьа хьалхатеттина барамаш кепехь хилира КПСС ЦК а, ССРС Министрийн Советан а «Школан а, дахаран а зӀе чӀагӀйарх» а, тӀаьхьо «Школан а, дахаран а зӀе чӀагӀйаран хьокъехь а, ССРС-н декабран къоман дешаран системин кхидӀа а кхиоран» а тезисийн кепехь. йуккъера дешаран Ӏалашо хилар школина а, дахарна а йукъахь йолу зӀе дӀайаккхар, цуьнца цхьаьнатоьхна къинхьегаман школа политехникин школе йерзор. 1966-чу шарахь реформа йухайаьккхира.

undefined

Герзаца болу ницкъаш

Хрущевс дӀакхайкхийра, кхочушдира ССРС герзан ницкъаш хаъал лахбар, иза дӀадоладелира цо 1955 шарахь кхайкхадале: 1953 шеран мартера 1958 шеран январе кхаччалц ССРС Герзан ницкъийн барам лахбелира, хӀетахь къайлаха хиллачу хаамашца, гергарчу хьесапехь 5,4 млн стагера 4 млн гергга стаге кхаччалц[56].

1959 шеран 14 декабрехь КПСС ЦК Президиуман кхеташонехь тидаме ийцира Хрущевн записка, цу тӀехь кховдийра цхьана агӀор Герзан ницкъийн кадраш 1-2 шарахь 1-1,5 миллион стагана лахйаран гӀуллакх, иза бакъдира дикачу агӀор, Хрущевн хьажамца, 1959 шеран 18 сентябрехь Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин Инарла Ассамблейн кхеташонехь Хрущевс йукъара а, дуьззина а герз дӀадаккхарх лаьцна динчу дӀахьедарна дерриг дуьненан резонанс хилира, иштта советан ракетийн Ӏилманан кхиамаш. Цуьнца догӀуш долу закон тӀеийцира ССРС Лакхара Совето 1960 шеран 15 январехь: кховдийра адамийн терахь 1,2 млн лахдан а, цуьнца догӀуш тӀеман хьашташна йеш йолу харжаш лахйаран а[56]. Амма планехь хилла лахдарш цкъа а дуьззина кхочуш ца хилира: Советан герзан ницкъаш 1961 шеран июль кхаччалц шайн лаххара ницкъе кхаьчна (3 млн стаг), ткъа 1961 шеран августехь дуьйна 1961 шеран Берлинан кризис бахьана долуш эскар кхиа доладелира, шо чекхдалале 3,8 млн стаге кхаьчна[56].

ТӀеман белхахошна а, церан доьзалшна а пенсеш даларх долу керла низам а дара тӀеман хьашташна йеш йолу харжаш лахйаран Ӏалашонца. 1959 шеран 27 июлехь Ӏедалан омарца тӀеийцира тӀеман белхахошна пенсин низам карладаккхаран кховдор[56]. Оццул йоккхачу а, сихачу а Герзашца ницкъаш лахбарна дуьхьал протест йан гӀоьртина тӀеман куьйгалхой Хрущевс балхара дӀабаьхна: иштта, 1959—1960 шерашкахь авиамаршалш Ворожейкин а, Жаворонков а, маршалш Тимошенко а, Конев а (ТӀеман командирийн даржера пачхьалкх), Соколовский даржера дӀаваьккхира[57]. Эпсаран даржан сий йукъараллехь дикка охьадаьлла, ткъа тӀеман школийн курсантийн хьекъалан тӀегӀа хаалуш лахделла[57].

Советан эскарш дозанал арахьа хилар лахдира, къаьсттина эскарш арадаьхна Австрера (1955), Финляндера (1956), Румынера (1958); Порт-Артур, 1955 шеран майхь советан эскарш арадаьхначул тӀаьхьа, дӀайелира ЦХР контроле.

Маршал Г.К. Жуковс, тӀеман министран даржехь (1955—1957), тешаме дӀайаьхьира Хрущевн реформаш герзан ницкъашкахь, коьрта дакъа лецира Хрущев КПСС ЦК хьалхара секретаран даржера дӀа ца ваккхарехь 1957 шеран июнехь[58][59]. Амма Жуков шен министран даржера а, массо партин даржера а дӀаваьккхира оццу шеран октябрь чекхболуш, Хрущевн а, кхечу партин куьйгалхойн а шеконаш хилар бахьана долуш, Жуков Ӏедал схьалаца кечлуш ву аьлла (Хрущевс ша ло и тидар хиламийн а, цуьнан мотивийн а шен дагалецамашкахь)[60]).

ТӀеман реформийн коьрта чулацам бара ССРС Герзан ницкъаш кхиорехь хьалха латтош долу гӀуллакхаш хийцарехь («симметри йолу стратеги» йухатохар, профессор Хрущев Сергейс дийцарехь[61]): тӀейогӀучу хенахь хир болчу тӀамехь зарратан герзо сацам боллуш роль ловзор йу бохучу шен тешамна тӀе а тевжаш, Хрущевс хьалха дӀахӀоттийра ракетийн технологи а, тӀом дӀабахьаран кхин болу стратегин гӀирсаш а арахецар. 1954 шеран майхь сацам бира континенташна йукъара баллистикан ракета йан, муьлхха а стратегин Ӏалашоне кхача йиш йолуш дуьненан муьлххачу а меттигехь, ткъа 1956 шеран февралехь хилира Р-5 ракетан дуьххьарлера зераш[56].

1955 шарахь дӀадоладелира Сталинан заманахь тӀеэцна йолу йоккха лаьттан флот йан программа сацамца лахйаран болх. Хрущевс лорура и флот, хӀордан йистера артиллери санна, эффект йоцуш а, хинболчу тӀамехь ларамаза а: 1956 шо йуккъе далале 375 тӀеман кема моттаза диттира, чекх ца даьлла кеманаш дӀасадаржо долийра лечкъачу меттигашкахь; хьалха лерина хиллачу «68-бис» (Свердлов) проектан 25 ледара крейсерех 14 бен ца кхаьчна флоте[62]. Оцу политикана реза цахилар хаийтина Советан Союзан флотан адмирал Кузнецов Николай 1955 шеран декабрехь ССРС-н хӀордан флотан коьрта буьйранчин даржера дӀаваьккхира, ткъа шолгӀачу шарахь дарж охьа а даьккхина, гӀуллакхера дӀаваьккхира.

1959 шарахь кхоьллина герзан ницкъийн керла дакъа — Стратегин ракетийн ницкъаш (РВСН); 1954 шарахь ССРС ХӀаваэхула ларйаран ницкъашна (мехкан территорин) йелира тӀеман ницкъийн дакъа статус, 1960 шарахь дуьйна цу йукъа йогӀура тӀеман ницкъийн керла дакъа — Зенитан ракетийн ницкъаш.

Хрущевн коьрта политикин акцеш

undefined
  • Байн латта лелор
  • Сталинан культца къийсам латтор:
    • КПСС ХХ съездехь «стаган культ» йемал йеш доклад[63],
    • шуьйра десталинизаци,
    • Сталинан дакъа Мавзолей чуьра дӀадаккхар (1961 шо)[64],
    • Сталинан цӀарах йолчу гӀаланашна цӀераш хийцар,
    • Сталинан хӀолламаш бохор а, хӀаллакбар а (Горехь болу хӀоллам боцург, Гуьржийчоьнан Ӏедало 2010-чу шарахь бен дӀа ца баьккхина)[65][66]).
  • Сталинан репрессешкахь зе хиллачарна реабилитаци йар.
  • ГӀирман область РСФСР-н йукъара Украинийн ССР-н йукъа дӀабалар (1954 шо).
  • Дрезденан галерей йухайерзор суртдиллархойн массо а шедевраш (йерриг а 1240 исбаьхьаллин произведени), фашистийн Германи эшийначул тӀаьхьа ЦӀен Эскаран трофейш (1955)[67][68].
  • Тбилисехь митингаш ницкъаца дӀасайаржор бахьана долуш Хрущевс КПСС XX съездехь йинчу докладо (1956).
  • Венгрехь гӀаттам ницкъаца дӀабаккхар (1956).
  • Дуьненайукъара кегийрхойн а, студентийн а фестиваль Москох (1957 шо).
  • Цхьа могӀа репрессеш йинчу къаьмнийн йуьззина йа цхьана декъан реабилитаци йар (гӀирман гӀезалойн а, немцойн а, корейхойн а доцург), ГӀебартойн-Балкхаройн а, ГӀалмакхойн а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттор а (1957 шо).
  • Дакъойн министерствош дӀайахар, экономикин кхеташонаш кхоллар (1957 шо).
  • «Кадраш хийца йиш йоцуш хиларан» принципе жим-жима дӀадерзар, союзан республикийн куьйгалхойн йозуш ца хилар алсамдаккхар.
  • Космосан программин дуьххьарлера кхиамаш бара дуьххьарлера Искусственни Лаьттан спутник арахецар (1957) а, дуьххьара адам космосе лелар а (1961).
  • Берлинан пен дӀахӀоттор (1961 шо).
undefined
  • Новочеркасскехь нах байар (1962 шо).
  • Кубехь ядеран ракеташ дӀахӀиттор (1962 шо, Кубан ракетийн кризис хилира).
  • Административан-территорин декъаран реформа (1962), шена йукъадогӀура, къаьсттина, обкомаш промышленни а, йуьртабахаман а декъаран (1962)[69].
  • Хрущев авангардни гайтаме вахар 1962 шеран 1 декабрехь.
  • Айовехь Америкин вице-президентца Никсон Ричардца цхьаьнакхетар.
  • 1954-1964 шерашкахь динна дуьхьал дӀайаьхьна кампани.
  • Аборт легализаци йар.

Доьзал

undefined

Хрущевн кхоъ зуда хилла, пхи бер хилла цуьнан: ши кӀант а, кхо йоӀ а.

  • Хьалхара зуда (1914—1919), Ефросинья Ивановна Писарева (1896—1919), йелира тифах 1919 шарахь[70]. Хьалхарчу захалонера бераш:
    • ЙоӀ — Юлия Никитична Хрущева (1916—1981), марехь йара Киеван операн режиссер Виктор Петрович Гонтарехь.
    • КӀант — тӀеман летчик Хрущев Леонид (1917—1943), велира хӀаваан тӀамехь. Цуьнан хьалхара зуда Роза Трейвас йоца хан йаьккхира, Н.С. Хрущевс аьлла. Леонидан Этингер Эсфирца Наумовна граждански захало дина кӀант Юрий (1935—2003), некъан бохаман тӀаьхьалонех велира летчик-испытатель[71]. ШолгӀа зуда — Любовь Илларионовна Сизых (1912—2014); церан йоӀ Юлия йина 1940. 1943-чу шарахь, Леонид дӀакхелхинчул тӀаьхьа, «шпионалла» дарна бехке а йина, Л. И. Сизых лаьцна, пхеа шарна лагере хьажийна[72], 1948-чу шарахь дуьйна Кхазакхстанехь махках йаьккхина хилла иза, 1956-чу шарахь дӀахецна[73].
      • ЙоӀа-йоӀ (тӀеэцна Н. С. Хрущевс) — Хрущева Юлия (1940—2017). Да велла, нана лаьцначул тӀаьхьа, Н. С. Хрущевс шен кхо шо долу бер тӀеэцна 1943 шарахь[74]. "Новости" зорбан агенталлехь журналистан болх бина цо[75], цул тӀаьхьа, Ермолован цӀарахчу Москох драмин театрехь литературин отделан заведующи санна. Иза йелла 2017 шеран июнехь, талламчаша дийцарехь, цӀерпоштаца бохам хилла[76]. Хрущева Юлиян йоӀ Нина Львовна Хрущева (1963 шо) йехаш а, болх беш а йу Нью-Йоркехь, цуьнан йоӀ Ксения (1964—2016 шераш) — Россехь йехаш йолу бакъонашларйархо[77].
undefined
  • Цуьнан шолгӀа зуда Маруся Н.С. Хрущев с 1922. Маруся майра воцу нана йара. Уьш дӀасакъаьстира, амма Хрущев кхидӀа а цунна гӀортор йеш вара.
  • Цуьнан кхоалгӀа зуда Кухарчук Нина йина 1900 шеран 14 апрелехь Холман губернехь (хӀинца Польшин дакъа) Василев йуьртахь. 1924 шарахь захало дина, амма 1965 шарахь бен ЗАГСехь официалехь захало дӀайаздина дацара. Советан пачхьалкхан куьйгалхойн зударех хьалхара официалехь шен майрачуьнца цхьаьна тӀеэцаршка, шайна йукъахь дозанал арахьара а йолуш, йелла 1984 шеран 13 августехь, дӀайиллира Москох Новодевичин кешнашкахь.
  • КхоалгӀачу захалонера бераш:
    • ЙоӀ - Надежда бераллехь йелла.
    • ЙоӀ - Рада (марехь йолу цӀе - Аджубей; 1929-2016[78]), «Наука и жизнь» журналехь 50 шарахь болх бина цо. Цуьнан майра Аджубей Алексей Иванович (1924—1993) вара «Известия» газетан коьрта редактор.
    • КӀант - Хрущев Сергей (1935-2020) вина Москвахь, чекхйаьккхина № 110 школа дашо мидалца, ракетийн системийн инженер, профессор, болх бина ОКБ-52-хь. 1991 шарахь дуьйна[79] хьехархо а волуш вехаш вара АЦШехь, цу пачхьалкхан гражданин а вара[80]. Никитич Сергейн кхо кӀант вара: воккханиг Никита (1959—2007), журналист а, архивист а[81], йуккъерниг Сергей (вина 1974 шо) Москвахь вехаш ву, уггар жиманиг Илья Москвахь вехаш ву.
    • Дочь — Елена Хрущёва (1937—1972), научный работник.
undefined

Хрущевн доьзал бехаш бара Киевехь, Поскребышевн хиллачу цӀа чохь, Межихирехь дачехь; Москох, цкъа хьалха Маросейкан урамехь, цул тӀаьхьа Правительствон цӀийнехь («Дом набережной»), Грановский урамехь, Ленинан лаьмнашкахь пачхьалкхан дворецехь (хӀинца Косыгина урам 32); эвакуаци йеш, Куйбышевехь; ткъа, шаьш дарж дитинчул тӀаьхьа, Москохан областера Красногорскан кӀоштарчу Петрово-Дальный гӀаларчу дачехь.

СовгӀаташ

Советан

  • Советан Союзан Турпалхо (1964 шеран 16 апрель) — ша вина 70 шо кхачарца доьзна а, «коммунистийн йукъаралла кхолларехь, Советан пачхьалкхан экономикин а, оборонан а ницкъ чӀагӀбарехь, ССРС-н халкъийн вежарийн доттагӀалла кхиорехь а, ССРС-н а, машаран политикин а халкъийн вежарийн доттагӀалла кхиорехь дина дика гӀуллакхаш бахьана долуш а. Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом боьдуш фашистийн тӀелатархошца къийсам латторехь башха гӀуллакхаш дина», - аьлла.
  • кхузза Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо:
  1. 16.04.1954 — шо кхачарца доьзна а, Советан пачхьалкхана дина гӀуллакхаш билгалдахарца а
  2. 08.04.1957 — "цӀена а, Ӏаьмнаш а латтанаш кхиоран барамаш кечбарехь а, кхочушбарехь а дика гӀуллакхаш дарна" аьлла.
  3. 17.06.1961 — «Ракетийн индустри а, Ӏилма а, техника а кхолларехь а, кхиорехь а куьйгаллехь дика гӀуллакхаш дарна а, космос талларехь керла мур схьабиллина «Восток» спутникан кеман тӀехь советан стаг дуьненахь дуьххьара космосе вахар кхиамца кхочушдарна а» (указ зорбане ца йаьккхина)[82].
Орденаш
  • ворхӀ Ленинан орден[83]:
  1. 13.05.1935 — «партин а, правительствон а сацамаш кхиамца кхочушбарна, белхан большевикийн темп ларйарна а, Москох метро йан хьалхара мур шен хеннахь чекхбаккхарна а».
  2. 16.04.1944 — иза вина 50 шо кхачарца доьзна а, «цо партин а, советийн халкъан а хьалха дина дика гӀуллакхаш тидаме а оьцуш».
  3. 23.01.1948 — Украинехь Советан Ӏедал хӀоьттина 30 шо кхачарца а, «промышленность, йуьртабахам, Ӏилман, культура, искусство кхиорехь а, меттахӀотторехь а баьхначу кхиамашца» доьзна.
  4. 16.04.1954 — Социалистийн къинхьегаман турпалхочун цӀе йаларна
  5. 08.04.1957 — Социалистийн къинхьегаман турпалхочун цӀе йаларна
  6. 17.06.1961 — Социалистийн къинхьегаман турпалхочун цӀе йаларна
  7. 16.04.1964 — Советийн Союзан Турпалхо цӀе йаларе;
  • Къинхьегаман ЦӀен Байракхан орден (1939 шеран 7 февраль) — «йуьртабахаман декъехь баккхий кхиамаш бахарна, къаьсттина йуьртабахаман коьрта белхан планаш тӀехсов кхочушйарна»
  • Суворовн орден, 1-ра тӀегӀанан (1945 шо)
  • Кутузовн орден, 1-ра тӀегӀанан (1943 шо)
  • Суворовн орден, 2-гӀа тӀегӀанан (1943 шо)[84]
  • Даймехкан тӀеман орден, 1-ра тӀегӀанан (1945 шо)
  • ГӀулакхдарна орден (ГӀалгӀайчоь) (2006 шеран 29 апрель, веллачул тӀаьхьа) — репрессеш йинчу къаьмнашца, гӀалгӀайн халкъан бакъонаш а, маршонаш а ларйарехь историн нийсо меттахӀотторехь дика гӀуллакхаш дарна[85]
Мидалш
  • Мидал «Ленин Владимир Ильич вина 100 шо кхачар дагалоцуш» (1970 шо)
  • Мидал "Даймехкан тӀеман партизан" 1-ра тӀегӀанан, 2012 шо.
  • "Сталинград ларйарна" мидал
  • Мидал «1941—1945 шерашкахь Сийлахь-боккха Даймехкан тӀамехь Германина тӀехь толам баккхарна» (1945)
  • Мидал «1941-1945 шерашкахь хиллачу Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀамехь майрачу къинхьегамна.» (1945)
  • "Къилбехь Ӏаьржа металлургин предприятеш меттахӀитторна" мидал
  • Мидал «1941—1945 шерашкахь Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀамехь толам баьккхина ткъе шо» (1965)
  • "ЦӀена латтанаш кхиорна" мидал
  • Мидал «ССРС-н Герзийн Ницкъийн 40 шо» (1958 шо)
  • Мидал «ССРС Герзийн Ницкъийн 50 шо кхачар» (1968 шо)
  • Мидал «Москван 800 шо кхачар дагалоцуш» (1947 шо)
  • Мидал «Ленинградан 250 шо кхачар дагалоцуш» (1957 шо)
Премеш
  • Дуьненайукъара Ленинан совгӀат «Къаьммашна йукъахь машар чӀагӀбарна» (1959)
  • Т. Г. Шевченкон цӀарах Украинийн ССР Пачхьалкхан совгӀат — Украинийн советийн социалистийн культура кхиорехь доккха дакъалацарна[86]
  • ССРС сийлахь шахтёр (1960 шеран 7 апрель)[86];
  • Шахтёран сийлаллин билгало, 1-ра тӀегӀанан (1960 шеран 7 апрель)[86].

Кхечу мехкан

  • Румынин седан орден, 1-ра тӀегӀа (СРР)
  • Дуьненан машаран кхеташонан юбилейн мидал (1960 шо)
  • Асванан лекхачу дамбан хьалхара тӀулг билларна дашо мидал (1960, ОАР)
  • Мидал "Садд эль-Аали. Нил хи дӀакъовлар. 1964 шо" 1-ра класс (1964, ОАР)
  • «Нилан туьтеш» орден (1964 шо, ОАР)
  • НРБ Турпалхочун Дашо Седа (1964, НРБ)
  • «Георгий Димитров» орден (1964, НРБ)
  • КӀайн лоьман орден, 1-ра класс (1964 шо, ЧССР)
  • "Словакин къоман гӀаттам хилла 20 шо кхачар" мидал (1964, ЧССР)
  • Маркс Карлан орден (1964, ГДР)
  • Сухэ-Баторан орден (1964, МНР)

Критика а, мах хадор а

  • «Хрущёв и его эра» (инг. «Khrushchev: The Man and His Era») цӀе йолчу шен балхана Пулитцеран совгӀат кхаьчначу доктора Таубман Уильяма билгалдаьккхина "Известия" газетана йеллачу интервьюхь[87]: «Уггаре а коьртаниг Хрущевс динарг дара Сталинна а, сталинизмна а дуьхьал вистхилар а, миллионаш шен терроран зе хилларш набахтешкара арабахар а.»[87].
  • Каганович, Лазарь Моисеевич[88]

Цо вайн пачхьалкхана а, партина а пайда беара, шех цхьа а паргӀат воцучу гӀалаташца, кхачамбацаршца цхьаьна. Амма «уггаре лакхара дарж» — ВКП(б) ЦК-н хьалхара секретарь — цунна тӀех лакхара хилира.

  • Ромм, Михаил Ильич[89]

Цхьа чӀогӀа адамаллин а, атта товш а хӀума дара цуьнгахь. Масала, оццул йоккхачу пачхьалкхан а, оццул нуьцкъалчу партин а куьйгалхо ца хиллехьара, баккъалла а говза молуш накъост хир вара иза. Амма мехкан эла хиларе терра, тӀех шуьйра дог-ойла йолуш хила а тарло иза. Йерриг а Росси йохо йиш хир йара.

  • Джон Кеннеди[90]

Хрущев луьра а, говза а, ша кхиийначу а, ша вуьззина тешначу а системин векал ву. Цхьана ширачу догман йийсархо а, готтачу хьажарца хьийзаш а вац иза. Ткъа цо эфирехь ца леладо, коммунистийн системин ларамаза толам баккхарх, эххар а цара (ССРС-но) производствехь а, дешарехь а, Ӏилманан талламехь а, дуьненайукъарчу тӀеӀаткъамехь а кхачор йолчу лакхенах лаьцна дуьйцучу хенахь...

  • Фронтан накъостан дагалецамаш:

Цхьа фигура Н.С. Фронтан тӀеман кхеташонан декъашхо Хрущев. И лоха, томма, цхьалха велакъежаш волу стаг даима а, иштта аьлча, Сталинградан тӀамехь эскаршна хьалха хиллачу тӀеман куьйгалхойн гонехь стабилизатор санна висира. Хьал ирча дара, нерваш кест-кеста галйовлура, йукъаметтигаш галйовлура. Никита Сергеевичана нийса тон карийра дов даьлларш самабаха. Нагахь санна дов нислахь, ТӀеман кхеташонан декъашхочо шина а агӀоне кхойкхура рогӀ-рогӀехь шайн хьежамаш бовзийта, тӀаккха дӀакхайкхадора, шена царна йукъахь цхьа а бух болуш башхаллаш ца го аьлла, вуно тешош гойтура кхоалгӀа, иштта аьлча, синтез йеш йолу хьежам, иза дукхахьолахь массара а тӀеоьцура.

Сталинца дийцарш дӀахьочу хенахь Хрущев вуьззина хийцавелира. Цуьнан моттаргӀанан цхьалхе хилар дӀадаьлла; цкъа а цхьа а сов дош ца дитира цо шена. Фронтехь дерриге а гӀуллакхаш шена хууш хилар гойтуш, шера а, доцца а къамел дора цо. Никита Сергеевич ца кхоьрура дехарш дан, уьш дукхахьолахь кхочушдора.

Политбюрон декъашхо санна цуьнан авторитет шеко йоцуш йара, денна долчу дахарх, тоьпан герзах, медицинан сурсатех, йа кхин муьлххачу а гӀуллакхех лаьцна хьалха лаьтташ долу хаттарш дӀадерзош.

— Иванов С. П. Штаб армейский, штаб фронтовой. — М.: Воениздат, 1990. — С. 356.

Эс

  • Хрущев вехачу хенахь цуьнан цӀе тиллина Кременчуган ГЭС (1961—1962 шерашкахь, хӀинца Украинин Кировоградан областан Светловодск гӀала), Киевера Республикин стадионан, Донецкан промышленни институтан гӀишлошйархойн гӀалина.
  • 1957 шо кхаччалц Уфан Октябран 40 шо кхачаран урам Н.С. Хрущевн цӀарах дара.
  • ССРС поштан марка, 1961 шо, Н.С. Хрущевс аьлла.
    1959 шарахь арахийцира ССРС а, Болгарин а поштан маркаш, Н.С. Хрущев АЦШе вахарна сийдеш
  • 1964 шарахь ГДРехь арахийцира Н.С. Хрущевн 70 шо кхачар сийдеш поштан маркаш.
  • Н. С. Хрущевн цӀе лелайора Къилба фронтан 2-гӀа къаьстина бронцӀерпошт (Жигара эскарехь: 09/27/1941 - 04/27/1942 - цӀе хийцина 1-чу БП 65 ОДБП, командир - лакхара лейтенант Рогачевский Борис Яковлевич (1941))[91][92].
  • Дарж дитина, дӀакхелхинчул тӀаьхьа Н.С. Хрущев, 1971 а, 1973 а шерашкахь Аджманан а, Тогон а эмирато арахийцира цуьнан сурт долу маркаш а, миниатюрни листанаш а, Аджманан марка тӀехь иза Шарль де Голца гойтуш, Тогон марка тӀехь иза Джон Кеннедица гойтуш.
  • 1994 шеран 22 апрелехь Курск гӀалахь Хрущевн цӀе тиллира цхьана проспектана.
  • ГӀалмакхойн Республикин коьртачу гӀалахь, Элиста-гӀалахь, Хрущевн цӀарах урам бу.
  • 2005-чу шарахь ГӀалгӀайчоьнан коьртачу гӀалахь МагӀас гӀалахь Хрущевн цӀе тиллира цхьана урамна[93].
undefined
  • Нохчийн Республикин Соьлжа-ГӀалахь Хрущевн цӀе тиллина майданна 1991—1995 а, 1996—2000 а шерашкахь (хӀинца Минутка майда)[94][95]. 2006-чу шарахь Хрущевн цӀе тиллира Нохчийн Республикин Курчалойн кӀоштан Майртуьпан №2 йолчу школина. 2000-чу шарахь цуьнан цӀе тиллира Орджоникидзе хиллачу майданна.
  • 2005-чу шарахь Краснодаран мехкан Гулькевичин кӀоштан Кубань йуьртахь хӀоттийра Хрущевн хӀоллам. КӀайн мраморан бӀогӀам тӀехь, лакхахь политикин бюст а йолуш, йаздина ду: «Сийлахьчу хьаьжкӀаш кхиорхочуна Хрущев Никитана»[96]
  • 2009-чу шеран сентябран 11-чу дийнахь Курскан областан Калиновка йуьртахь хӀоттийра скульпторан Томский Николайн хӀоллам[97].
  • 1994-чу шарахь Н.С. Хрущев перестройкан а, 1990-гӀа шерашкахь хиллачу либералан реформийн а «хьалхо» санна дӀайаьхьира Союзийн цӀийнан Колоннийн залехь.
  • 2017 шеран сентябран 22-чу дийнахь Москвахь Н.С. Церетели Зураба йина Хрущев хӀоттийна Российн урхалчийн аллейхь кхечу советан куьйгалхойн бюсташна уллехь[98].
  • 2015-чу шеран июнан 18-чу дийнахь Н.С. Хрущев вехаш вара Москвахь (Староконюшенни урамалг, 19)[99]. Цул сов, гергахь йолчу Хрущевн урамалг шен цӀе XIX бӀешарахь йелла, Н.С. Хрущевс аьлла.
Документальни фильмаш а, телепередачаш а
  • «Наш Никита Сергеевич» (1961). ЦСДФ кхоллам
  • «Переворот» (1989). «Центрнаучфильм» студин кхоллам
  • Историн хроника (Россин историх лаьцна документалан сериал, 2003 шеран 9 октябрехь дуьйна «Россия» телеканалехь гойтуш йолу):
    • 57-я серия. (1955) — «Никита Хрущёв, начало…»
    • 61-я серия. (1959) — Митрополит Николай
    • 63-я серия. (1961) — Хрущёв. Начало конца
  • «Десять негритят Никиты Хрущёва» («Первый канал», 2005)[100]
  • «Пропавший сын Никиты Хрущёва» («Первый канал», 2007)[101]
  • «Никита Хрущёв. „Голос из прошлого“» («Первый канал», 2012)[102][103][104][105][106]
  • «Хрущёв. Первый после Сталина» (2014)
  • «Хрущёв и КГБ» («ТВ Центр», 2014)[107]
  • «Хрущёв против Берии. „Игра на вылет“» («ТВ Центр», 2015)[108]
  • «Обложка. „Американский пирог Хрущёва“» («ТВ Центр», 2015)[109]
  • «Семейные тайны Никиты Хрущёва» («ТВ Центр», 2019)[110]
  • «Никита Хрущёв. „Рождённые в СССР“» («Мир», 2019)[111]
  • «Секретные материалы. „Хрущёвская оттепель“» («Мир», 2019)[112]
  • «Как Хрущёв покорял Америку» («Первый канал», 2020)[113]
  • «Никита Хрущёв. „Как сказал, так и будет!“» («ТВ Центр», 2020)[114]

Исбаьхьалехь Хрущевн васт

Кинематограф

  • «Плейхаус 90» (инг. Playhouse 90) (АЦШ , 1958) сери: «Заговор убить Сталина» — Оскар Хомолка
  • «Зоц» (инг. Zotz!) (АЦШ, 1962) — Альберт Гляссер
  • «Ракеты Октября» (инг. The Missiles of October) (АЦШ, 1974) — Говард да Сильва
  • «Фрэнсис Гэри Пауэрс» (инг. Francis Gary Powers: The True Story of the U-2 Spy Incident) (АЦШ, 1976) — Тейер Дэвид
  • «Суэц 1956» (инг. Suez 1956) (Йоккха Британи, 1979) — Обри Моррис
  • «Красный монарх» (инг. Red Monarch) (Йоккха Британи, 1983) — Брайан Гловер
  • «Далеко от дома» (инг. Miles from Home) (АЦШ, 1988) — Ларри Полинг
  • «Сталинград» (СССР, 1989) — Вадим Лобанов
  • «Закон» (СССР, 1989), «Десять лет без права переписки» (ССРС, 1990), «Генерал» (Российн, 1992), «Вперёд, за сокровищами гетмана!» (Украина, 1993) — Владимир Романовский
  • «На Дерибасовской хорошая погода, или На Брайтон-Бич опять идут дожди» (Росси—АЦШ, 1992) — Андрей Мягков
  • «Сталин» (инг. Stalin) (АЦШ, 1992) — Мюррей Эван
  • «Кооператив „Политбюро“, или Будет долгим прощание» (Белорусси, 1992) — Игорь Кашинцев
  • «Серые волки» (Росси, 1993) — Ролан Быков
  • «Дети революции» (инг. Children of the Revolution) (Австрали, 1996) — Деннис Уоткинс
  • «Враг у ворот» (инг. Enemy at the Gates) (АЦШ, 2000) — Боб Хоскинс
  • «Часы времени» (инг. Timewatch) (Йоккха Британи, 2005) — Мирослав Нейнерт
  • «Битва за космос» (Росси, 2005) — Константин Грегори
  • «Звезда эпохи» (Росси, 2005), «Фурцева. Легенда о Екатерине» (Росси, 2011) — Виктор Сухоруков
  • «Георг» (Эстони, 2006) — Андрюс Ваарик
  • «Компания» (инг. The Company) (АЦШ, 2007) — Золтан Берсеньи
  • «Сталин. Live» (Росси, 2006); «Дом образцового содержания» (Росси, 2009); «Вольф Мессинг: видевший сквозь время» (Росси, 2009); «Берия. Проигрыш» (Росси, 2011); «Хоккейные игры» (Росси, 2012); «Гагарин. Первый в космосе» (Росси, 2013); «Красная королева» (Росси, 2016); «Чёрная кошка» (Росси, 2016); «Оптимисты» (Росси, 2017), «Игры шпионов» (2020) — Владимир Чуприков
  • «Брежнев» (Росси, 2005), «И примкнувший к ним Шепилов» (Росси, 2009), «Осведомлённый источник в Москве» (Росси, 2009), «Мосгаз» (Росси, 2012), «Сын отца народов» (Росси, 2013), «Таинственная страсть» (Росси, 2016), «Светлана» (Росси, 2018), «Обгоняя время» (Росси, 2019) — Сергей Лосев
  • «Чудо» (Росси, 2009), «Жуков» (Росси, 2012) — Александр Потапов
  • «История вероятности» (Росси, 2010), «Товарищ Сталин» (Росси, 2011) — Виктор Балабанов
  • «Клан Кеннеди» (инг. The Kennedys) (АЦШ, 2011) — Юджин Липински
  • Danger 5 (Австрали, 2011—2015) — Стив Паркер
  • «Сталин и враги» (Росси, 2013) — Александр Толмачёв
  • «„К“ сносит крышу» (инг. K Blows Top" (АЦШ, 2013) — Пол Джиаматти
  • «Главный» (Росси, 2015) — Борис Каморзин
  • «Фарца» (Росси, 2015) — Павел Марецкий
  • «Маргарита Назарова» (Росси, 2016) — Валерий Гурьев
  • «Смерть Сталина» (инг. The Death of Stalin) (Йоккха Британи, 2017) — Стив Бушеми
  • «В созвездии Стрельца» (Росси, 2018) — Валерий Баринов
  • «Стрельцов» (Росси, 2020) — Василий Мищенко

Музыкин произведенеш

1960 шарахь арайелира Адриано Челентано — «Nikita rock» («Никитин рок»), цӀе йолу илли, Н.С. ХӀетахь сатира санна тӀеоьцуш хилла Хрущев.

1974 шарахь ингалсан рок-тобано Queen арахийцира шайн Sheer Heart Attack альбомера «Killer Queen» илли, иза йаздина тобанан коьрта илланчас Фредди Фредди Меркьюийс. Цу тӀехь вуьйцу Хрущев Никита.

Архиван тӀаьхье

Н. С. Хрущевн архиван тӀаьхье лаьтта шина федералан пачхьалкхан архивехь: Российн пачхьалкхан йукъараллин-политикин историн архивехь (РГАСПИ) а, Российн пачхьалкхан хӀинцалера историн архивехь (РГАНИ).

Российн пачхьалкхан историн-политикин историн институтехь (РГАСПИ) Н. С. Хрущевн персоналан архиван коллекци йу 397-гӀа коллекци, «Хрущев Никита Сергеевич (1894—1971)». Гуламан документаш 1922 шарера 1996 шаре кхаччалц ду, дерриг а 463 гӀуллакх. Цу гуларан документаш дуьззина къайлаха дӀадаьхна.

Опись 1. Хрущёв Никита Сергеевич.

Опись 2. Жайнаш а, брошюраш а Н.С. Хрущев а, иза кхечу пачхьалкхашкахь хиларх лаьцна документаш а.

Фондан документашна йукъахь йу биографин а, кхоллараллин а материалаш, йукъараллин-политикин гӀуллакхех лаьцна материалаш, йоза. Цу йукъахь 1949-чу шарахь Украинин ВКП(б)-н 16-чу съездехь Н. С. Хрущевс динчу къамелийн магнитофонан магнитофонан дӀайаздар а, иштта С. Н. Хрущевс шен дех лаьцна дийцарш тӀехь долу 27 аудиокассета а. Архивехь иштта Ӏалашйо компьютеран дискан архив дискетица цхьаьна, шена чохь Н.С.-н дагалецамийн диктантийн дӀаяздар а долуш. Хрущев, йина 1966-1971 шерашкахь.

Российн пачхьалкхан советан искусствон архивехь (РГАНИ ) Н. С. Хрущевн персоналан архиван коллекци йу 52-гӀа коллекци, «Хрущев, Никита Сергеевич (1894—1971), КПСС ЦК хьалхара секретарь, ССРС Министрийн Кхеташонан председатель». Коллекцин документаш цхьана декъехь дӀадаьхна.

Опись 1. Партийн а, пачхьалкхан а гӀуллакхийн а, шен схьадовларан а документаш. 707 Ӏ.ц. Хан: 1920—1988 шераш.

Опись 2. Хрущев Никита Сергеевичан дагалецамаш. 88 Ӏ.ц. Хан: 1967—1989 шераш.

Фондан документашна йукъахь ду: Н. С. Хрущевс пленарни заседанешкахь а, партин съездашкахь а, заседанешкахь а диначу къамелийн стенограммаш; Хрущевн Н. С. яздарш а, кехаташ а; Н. С. Хрущевн фронтан секретариатера документаш, Н. С. Хрущевн дагалецамаш а, кхин долу документаш а.

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 10.2.1938 - 25.1.1950 1-е секретари Московского областного комитета ВКП(б) одновременно являлись 1-ми секретарями Московского городского комитета ВКП(б)
  2. ↑ 1 2 3 4 Deutsche Nationalbibliothek, Staatsbibliothek zu Berlin, Bayerische Staatsbibliothek, Österreichische Nationalbibliothek Record #118638378 // Gemeinsame Normdatei (нем.) — 2012—2016.
  3. ↑ 1 2 Nikita Sergeyevich Khrushchev // Encyclopædia Britannica (инг.)
  4. ↑ 1 2 Nikita Sergejewitsch Chruschtschow // Filmportal.de — 2005.
  5. ↑ Чешская национальная авторитетная база данных
  6. ↑ Mori Kazuko A Brief Analysis of the Sino-Soviet Alliance: The Political Process of 1957-1959 (инг.) (PDF) (2005). — On October 15, the two sides signed the «Agreement between the Chinese Government and the Government of the Soviet Union on Manufacturing New–type Weapons and Military Technology Equipment and Building a Comprehensive Nuclear Industry in China». The Agreement consisting of 22 articles in 5 chapters providing that the Soviet Union should «provide the Chinese government with technological support in such areas as research and development of a comprehensive nuclear industry, nuclear weapons, rocket weapons, military planes, radio station equipment, and construction of a base for launching rocket and nuclear weapons».. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь.
  7. ↑ Усов. В.Н Как атомный вопрос испортил дружбу СССР и Китая (2003 шеран 6 август). — Лакхахь омра деара, ССРС-хь цкъа а кхочуш ца йина уггаре а кхиаме конструкцеш Китайна дӀакхачо. И гӀуллакх тӀедиллина физикаш а, инженераш а, шайн лакхарчу хьаькамашначул а дика политикин хьолах кхеташ, гӀиртира шира конструкцеш дӀайала. Амма Советан пачхьалкхан Китайн Ӏедалан атомийн хьехамча волчу Задикяна, уьш цу гӀуллакхехь лаьцна, Ӏедалшка хаам бина. И бахьана долуш уггаре а кхиаме технологи дӀасаяржийра, дукха хан йалале Цийнца йукъаметтигаш йоьхна.. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь.
  8. ↑ 1 2 3 Медведев Р. Н. С. Хрущёв. Политическая биография. — М.: Книга, 1990.
  9. ↑ Никита Сергеевич Хрущёв. Воспоминания (книга 1). — М.: Информационно-издательская компания «Московские Новости», 1999. — ISBN 5-900036-03-0.
  10. ↑ Анкета Н. С. Хрущёва — делегата ХIV съезда ВКП(б) с решающим голосом. 14 декабря 1925 г. Подлинник. Типографский текст, рукописный текст — автограф Н. С. Хрущёва. Российский государственный архив социально-политической истории. Ф. 54. Оп. 1. Д. 131. Л. 37. liders.rusarchives.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь.
  11. ↑ Анкета делегата ХV съезда ВКП(б) с решающим голосом Н. С. Хрущёва, заполненная регистратором и подписанная Н. С. Хрущёвым. 30 декабря 1927 г. Подлинник. Российский государственный архив социально-политической истории. Ф. 56. Оп. 1. Д. 16. Л. 11. liders.rusarchives.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь.
  12. ↑ Анкета делегата ХVII съезда ВКП(б) Н. С. Хрущёва. 24 января 1934 г. Подлинник. Типографский текст, рукописный текст, подпись Н. С. Хрущёва — автограф. Российский государственный архив социально-политической истории. Ф. 59. Оп. 1. Д. 13. Л. 38-38об. liders.rusarchives.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь.
  13. ↑ Хрущев Никита Сергеевич. hrono.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь. «Со дуьхьало ян волавелира, хӀунда аьлча, суна Украина йевзаш йара, сан ницкъ кхочур бац аьлла хетара суна: декхар тӀех доккха дара, суна дацара. Ас дехар дира, со ма вахийта, и тайпа дарж тӀеэца кечвелла ца хиларна. Сталин дог эца волавелира со. ТӀаккха ас жоп делира: "Цул сов, къомах лаьцна хаттар а ду. Со оьрси ву; со украинхойн маттах кхеташ велахь а, лидерна оьшучу кепара дика дац иза. Суна украинхойн мотт бийца ца хаьа, иза а ду боккха кхачамбацар».
  14. ↑ Кем были отцы советских политических лидеров Ленина, Сталина, Хрущева, Брежнева и Горбачева - Родина, Родина. Дата обращения: 9 январехь 2026.
  15. ↑ Как сохранить первое лицо. Дата обращения: 9 январехь 2026.
  16. ↑ Тихонов, Дмитрий. Семейный Хрущёв. Смоленская народная газета. 2019, SmolNarod.ru (2019, 15 апрель). Дата обращения: 9 январехь 2026.
  17. ↑ Абрамян К. А. 1937 год: Н. С. Хрущев и московская парторганизация. — М.: РОССПЭН, 2018. — С. 35. — 287 с. — (История сталинизма). — 1000 экз. — ISBN 978-5-8243-2235-4.
  18. ↑ Дмитрий Гордон. Официальный сайт - Серго БЕРИЯ: "Маршал Жуков предложил моему отцу сделать военный переворот и перестрелять все партийное руководство. Отец не послушал, и его зверски убили прямо в особняке без всякого суда и следствия". web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь.
  19. ↑ Ильинский Игорь Михайлович. Холодная война настоящая война. Беседа И. М. Ильинского с Ф. Д. Бобковым // Знание. Понимание. Умение. — 2007. — Вып. 2. — 1998-9873.
  20. ↑ 1 2 3 Абрамян Кирилл Александрович. Партийно-политическая и хозяйственная деятельность Н. С. Хрущёва в Москве (1929—1938 гг.): автореф. дис. на соиск. учен. степ. канд. ист. наук: специальность 07.00.02 / [Моск. гос. обл. ун-т]. — Москва, 2006. — 26 с.
  21. ↑ Приложение 2. Составы троек НКВД—УНКВД 1937–1938 гг., созданных для рассмотрения дел арестованных в ходе массовой операции по приказу НКВД СССР № 00447 от 30 июля 1937 г. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь.
  22. ↑ 1 2 Записка А.Н. Яковлева, В.А. Медведева, В.М. Чебрикова, А.И. Лукьянова, Г.П. Разумовского, Б.К. Пуго, В.А. Крючкова, В.И. Болдина, Г.Л. Смирнова в ЦК КПСС «Об антиконституционной практике 30-40-х и начала 50-х годов». web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь.
  23. ↑ Басинский Павел: Горький. Трагический кордебалет. Дата обращения: 9 январехь 2026.
  24. ↑ Бугай Н. Ф. Народы Украины в «Особой папке Сталина». — М., 2006. — С. 24.
  25. ↑ Вадим Кожинов. hrono.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь.
  26. ↑ Слово товарищу Сталину : Составитель Р. Косолапов : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (инг.). Internet Archive. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь.
  27. ↑ Общество «Возвращение» - журнал «ВОЛЯ». web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь.
  28. ↑ Закон СССР от 15 марта 1946 г. «О преобразовании Совета Народных Комиссаров СССР в Совет Министров СССР и Советов Народных Комиссаров союзных и автономных республик — в Советы Министров союзных и автономных республик» // Ведомости Верховного Совета СССР : сб. — 1946. — № 10.
  29. ↑ Сергей Хрущев о причинах передачи Крыма Украине. smotrim.ru/video. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь.
  30. ↑ Образы времени и исторические представления. Россия — Восток — Запа с. 333. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 8 декабрехь
  31. ↑ Югославия в XX веке. Очерки политической истории. М., 2011., Институт славяноведения Российской академии наук (ИСл РАН) (2016, 31 май). Дата обращения: 9 январехь 2026.
  32. ↑ Архив 9 номера 2015 года К 60-летию установления дипломатических отношений с ФРГ, Журнал Международная жизнь. Дата обращения: 9 январехь 2026.
  33. ↑ Верт Н. История советского государства. — М., Прогресс, 1992. — c. 337—359
  34. ↑ Текст дискуссии Хрущёва со Скурасом во время обеда на киностудии. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 январь. Архивйина 2025 шеран 18 сентябрехь
  35. ↑ San Francisco Mayor George Christopher and Nikita Khrushchev. archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 январь.
  36. ↑ George Christopher Papers. San Francisco Public Library. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 январь.
  37. ↑ A Quiet Khrushchev Leaves for S.F. Los Angeles Times (2009 шеран 20 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  38. ↑ Официальный сайт газеты Советская Россия. Политик из великой истории. К 100-летию А. А. Громыко. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 январь.
  39. ↑ Russia - Visits by Foreign Leaders - Department History - Office of the Historian (инг.). history.state.gov. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 январь.
  40. ↑ Первый визит Никиты Хрущева в США. Историческая справка, РИА Новости (2009). Дата обращения: 10 январехь 2026.
  41. ↑ Официальный сайт газеты Советская Россия — Политик из великой истории. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  42. ↑ НП ИнфоРост. Электронная библиотека исторических документов (ЭБИД) | Протокол № 164 от 13-14 октября. Заявление Н.С. Хрущева об освобождении от обязанностей Первого секретаря ЦК КПСС, члена Президиума ЦК КПСС и Председателя Совета Министров СССР. 14 октября 1964 г. docs.historyrussia.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь.
  43. ↑ Шелест П.Е «Да не судимы будете», лекции Андрея Фурсова. Смещение Хрущева и отстранение от власти, Великая история России, история государства российского онлайн (2025, 22 сентябрь). Дата обращения: 10 январехь 2026.
  44. ↑ НП ИнфоРост. Электронная библиотека исторических документов (ЭБИД) | Указ Президиума Верховного Совета СССР об освобождении тов. Хрущева Н.С. от обязанностей председателя Совета Министров СССР. 15 октября 1964 г. docs.historyrussia.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь.
  45. ↑ Биография: Хрущев Никита Сергеевич - Praviteli.org. www.praviteli.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь. Архивйина 2018 шеран 17 мартехь
  46. ↑ Официальный сайт газеты Советская Россия. Советская Россия — Горизонты в лабиринте. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  47. ↑ Антихрущёвский заговор 1964 / А. А. Данилов // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  48. ↑ * Глава 7. Последняя и самая длинная речь Хрущёва // Емельянов Ю. В. Хрущёв. Смутьян в Кремле. — М.: Вече, 2005. — С. 377—385. — 416 с. ISBN 5-9533-0379-3 (Досье без ретуши)
  49. ↑ Khrushchev Remembers Hardcover — January 1, 1970(бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь.
  50. ↑ Могила на Новодевичьем кладбище. moscow-tombs.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь.
  51. ↑ Неоднозначный Никита Хрущев, РИА Новости (2020). Дата обращения: 9 январехь 2026.
  52. ↑ Денис Орлов Добрый диктатор. // Дилетант, 2020, № 56. — с. 12-19
  53. ↑ 1 2 Рой Медведев Н. С. Хрущёв. Политическая биография. — М., Книга, 1990. — с. 113—114
  54. ↑ 1 2 Попова Г. Н. Экономическая история. — Омск, ОмГУ, 2006. — ISBN 5-7779-0720-2. — с. 360—367
  55. ↑ Коваленко С.Г. 20 лет советских реформ: Была ли модернизация на Дальнем Вос- токе? — Владивосток: Дальнаука, 2010. — 228 с. ISBN 978-5-8044-1152-8. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 январь. Архивйина 2015 шеран 27 майхь
  56. ↑ 1 2 3 4 5 Абрамова Ю. А. Незавершённая реформа Н. С. Хрущёва: Преобразования Вооружённых Сил СССР в 1953—1964 гг. // Вестник Московского государственного областного университета, 2011. — С. 16—22. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 январь.
  57. ↑ 1 2 Как 55 лет назад сокращали армию и к каким последствиям это привело - Родина, Родина. Дата обращения: 10 январехь 2026.
  58. ↑ Год 1957-й: хроника событий. «Красная звезда», 26 октября 2002. old.redstar.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 январь.
  59. ↑ „Молотов всегда знал, что в любом деле есть граница, переходить которую нельзя даже ему“. Коммерсантъ (2011 шеран 22 август). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  60. ↑ Nikita Sergeevich Khrushchev; Edward Crankshaw; Strobe Talbott; Jerrold L Schecter. Khrushchev remembers (volume 2): the last testament. London: Deutsch, 1974, стр. 44—45
  61. ↑ Сергей Хрущев: военные всегда против реформирования армии. / «Коммерсантъ Власть» № 10 от 24.03.1998, стр. 32, Коммерсантъ (1998, 24 март). Дата обращения: 10 январехь 2026.
  62. ↑ Флот в XXI веке ВМС в условиях ядерного противостояния. Пятое поколение войн. Дата обращения: 10 январехь 2026.
  63. ↑ О культе личности и его последствиях. Доклад Хрущёва Н. С. XX съезду КПСС.
  64. ↑ Алексей Филатов. Перезахоронение Сталина. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 январь.
  65. ↑ В Гори демонтировали памятник Сталину, Lenta.RU. Дата обращения: 10 январехь 2026.
  66. ↑ Civil Georgia. Civil.Ge | Памятник Сталина перенесен из центра г. Гори. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 январь.
  67. ↑ Последнее интервью Ирины Антоновой РИА Новости, РИА Новости (2020). Дата обращения: 10 январехь 2026.
  68. ↑ Возвращение шедевров Дрезденской галереи, РИА Новости (2021). Дата обращения: 10 январехь 2026.
  69. ↑ Рой Медведев, Жорес Медведев. Новые реформы Хрущева, которые привили страну к экономическому и политическому кризису. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 январь.
  70. ↑ Хрущёва, 2020.
  71. ↑ testpilot.ru. Хрущев Юрий Леонидович » Испытатели, Испытатели (2014, 28 сентябрь). Дата обращения: 10 январехь 2026.
  72. ↑ Невестка Хрущева рассказала о семье генсека СССР, Взгляд | Интернет-издание. Дата обращения: 10 январехь 2026.
  73. ↑ Сын Хрущёва. Тайна гибели не раскрыта. topwar.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 январь.
  74. ↑ В Москве под колесами электрички погибла внучка Никиты Хрущева, РИА Новости (2020). Дата обращения: 10 январехь 2026.
  75. ↑ Юлия Хрущева: «Никита Сергеевич считал, что мало сделал, мало что успел». web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  76. ↑ Причиной гибели внучки Никиты Хрущева под колесами поезда стал несчастный случай, TACC. Дата обращения: 9 январехь 2026.
  77. ↑ А.В. Болдырев. Интеллросс - кого вырастили Хрущевы-Кухарчук. acon15.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 январь.
  78. ↑ Ушла из жизни дочь Никиты Хрущёва, Life.ru (2016, 13 август). Дата обращения: 9 январехь 2026.
  79. ↑ 3 сентября 1953 года Никита Хрущёв избран 1м секретарём ЦК КПСС (руководителем СССР). kulturamgo.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  80. ↑ William Taubman. Khrushchev: The Man and His Era. — N. Y.: W.W.Norton&Company, 2004. — ISBN 0-393-32484-2.
  81. ↑ Избранное: Наш Никита Хрущёв. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  82. ↑ В. Д. Калмыков - конструктор, ученый, министр. www.computer-museum.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 январь.
  83. ↑ Хрущёв Никита Сергеевич. www.warheroes.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 январь.
  84. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР, 9 апреля 1943
  85. ↑ Указ Президента Республики Ингушетия от 29 апреля 2006 года № 102 «О награждении орденом „За заслуги“ Хрущёва Н. С.» liders. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 январь.
  86. ↑ 1 2 3 Хрущёв Никита Сергеевич. warheroes.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь.
  87. ↑ 1 2 Вильям Таубман: "Я бы предпочел, чтобы главой моей страны был Хрущев, а не Сталин", Известия (2004, 14 апрель). Дата обращения: 11 январехь 2026.
  88. ↑ Каганович. Л. М. Памятные записки. 647.
  89. ↑ Ромм М. И. Как в кино. Устные рассказы. — Нижний Новгород: ДЕКОМ, 2003. 214.
  90. ↑ Из речи сенатора Дж. Ф. Кеннеди 28 сентября 1959 г.
  91. ↑ сайт «Память народа» — командир 2-й отдельного бронепоезда им. Хрущёва Южного фронта, ст. лейтенант Рогачевский Борис Яковлевич
  92. ↑ Рогачевский Борис Яковлевич, Орден Красной Звезды :: Документ о награде :: Память народа. pamyat-naroda.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  93. ↑ Никита Хрущев посмертно награжден ингушским орденом, Lenta.RU. Дата обращения: 9 январехь 2026.
  94. ↑ Каким был Грозный во время войны, до нее и после нее. trinixy.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  95. ↑ Площадь Минутка. pyatigorskgid.ru (2016 шеран 7 июнь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  96. ↑ «Эту культуру повсюду внедряй» Как Хрущев хотел накормить СССР с помощью кукурузы и что из этого вышло, Lenta.RU. Дата обращения: 9 январехь 2026.
  97. ↑ Хрущёву поставили памятник на малой родине. На церемонии открытия монумента присутствовали внучка Хрущёва Юлия и его правнук Никита. Также в церемонии принимали участие представители областной и районной администраций. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  98. ↑ Бюсты советских лидеров открыли на "Аллее правителей" в Москве, m24.ru. Дата обращения: 9 январехь 2026.
  99. ↑ Мемориальная доска Хрущеву открыта в Москве, Interfax.ru (2015, 18 июнь). Дата обращения: 9 январехь 2026.
  100. ↑ «Десять негритят Никиты Хрущёва». Документальный фильм. // Первый канал (2005 шеран 29 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  101. ↑ «Пропавший сын Никиты Хрущёва». Документальный фильм. // Первый канал (2007). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  102. ↑ «Никита Хрущёв. Голос из прошлого». Документальный фильм (1 серия). // Первый канал (2012 шеран 15 май). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  103. ↑ «Никита Хрущёв. Голос из прошлого». Документальный фильм (2 серия). // Первый канал (2012 шеран 22 май). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  104. ↑ «Никита Хрущёв. Голос из прошлого». Документальный фильм (3 серия). // Первый канал (2012 шеран 28 май). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  105. ↑ «Никита Хрущёв. Голос из прошлого». Документальный фильм (4 серия). // Первый канал (2012 шеран 5 июнь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  106. ↑ «Никита Хрущёв. Голос из прошлого». Документальный фильм. // Первый канал (2012). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  107. ↑ «Хрущёв и КГБ». Документальный фильм. // ТВ Центр (2014). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  108. ↑ «Хрущёв против Берии. Игра на вылет». Документальный фильм. // ТВ Центр (2015). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  109. ↑ «Обложка. Американский пирог Хрущёва». Телепередача. // ТВ Центр (2015). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  110. ↑ «Семейные тайны Никиты Хрущёва». Телепередача. // ТВ Центр]] (2019). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  111. ↑ Телеканал МИР | Рожденные в СССР. Никита Хрущев. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  112. ↑ Телеканал МИР | Хрущевская оттепель. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  113. ↑ «Как Хрущев покорял Америку». Документальный фильм. Анонс. Документальные фильмы. Первый канал, 1tv.ru. Дата обращения: 11 январехь 2026.
  114. ↑ «Никита Хрущёв. Как сказал, так и будет!». Документальный фильм. // ТВ Центр (2020). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.

Литература

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш