Горбачёв, Михаил Сергеевич

Вина 1931 шеран 2 мартехь Ставрополан мехкан (оцу хенахь Къилбаседа-Кавказан мохк) Медвеженски кӀоштара Привольни йуьртахь, ахархойн доьзалехь. Да — Горбачёв Сергей Андреевич (08.10.1909—22.02.1976), Оьрсий. нана — Горбачёва (ден фамили Гопкало) Мария Пантелеевна (02.04.1911—14.04.1995)^[9], украинхо.

	М. С. Горбачёвн дӀайаздина аз
Медиафайлаш лакхитарна гӀо

М. С. Горбачёвн деда а, ненада а 1930-гӀа шерашкахь арабаьхна хилла.

Деда, Горбачёв Андрей Моисеевич (1890—1962), ахархо-долахо; 1934 шарахь йалта дӀадеран план кхочуш ца йарна араваьккхина махкара Иркутскан областе, ши шо даьлча мукъа ваьккхина, даймахка йухавирзина колхоз йукъа вахана, цигахь валлалц къахьегна^[11].

Ненаден, Гопкало Пантелей Ефимовичан (1894—1953), схьавалар дара Черниговн губернера ахархойх, пхеа берех воккхаха вверг вара, 13 шо долуш да велира, тӀаьхьуо кхелхира Ставрополан махка^[12]. Дуьненан хьалхарчу тӀеман ветеран, латта кхечира советийн Ӏедал долуш, 1920-гӀа шерашкахь дакъа лецира латта тодаран доттагӀалла кхуллуш, 1928 шарахь ЕКП(б) велира, тӀаккха хӀоттийра Привольнера «Бепигкхиорхо» колхозан председатель, 1930-гӀа шерашкахь хилла луларчу, Привольнин 20 километр генара, йуьртара «ЦӀен Октябрь» колхозан председатель, Михаил ишколе ваххалц, вехира ненадеца а ненаненаца а^[13], троцкизмехь бехке вина 1937 шарахь ненада лецира. Таллам боьдуш, 14 бутт баьккхира набахтехь, ницкъбар а, сийсазалла а лайра. Пантелей Ефимович тоьпаш тохарех кӀелхьара велира 1938 шарахь февралан пленумехь «партин некъ» хийцабаларна, пленум лерина йара «совнаха хӀуманашца дов латторех лаьцна». ЖамӀехь 1938 шеран сентябрехь Красногвардейскан кӀоштан ППУ хьаькамо ша-шена тапча туьйхира, ткъа Пантелей Ефимович бакъ вира, 1938 шеран декабрехь мукъаваьккхира. 1939 шарахь ненада йуха а хилира колхозан председатель, тӀаьхьа куьйгалла дира кӀоштан лаьттан декъан.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш, Горбачёв Михаилан 10 шо сов долуш, да тӀаме вахара. кӀеззиг хан йаьлча йуьрта чудевлира немцойн эскарш, доьзало пхи бутт сов баьккхира оккупацехь. 1943 шеран 21—22 январехь, БуритӀе йолчура тӀелетта, и кӀошташ мукъайехира советийн эскарша. Мукъайаьккхинчул тӀаьхьа да кхелхина аьлла хаам беира. Ткъа масех де даьлча дегара цӀа кехат деира, хиира иза дийна хиларх, похоронка галбевлла даийтина хилар а. Горбачёв Сергей Андреевична совгӀат динера шина ЦӀечу Седан орденца а, «Доьналла гайтарна» мидалца а. Дахаран халчу меттигашкахь дас цкъа гӀолаьцна ца Ӏа Горбачёвна^[14].

13 шо долуш дуьйна деша а доьшуш болх беш вара МТС а, колхозехь а.

15 шо долуш дуьйна МТС комбайнёран гӀоьнча болх бира.

1949 шарахь ишколахо Горбачёвн йалташ чудерзош тӀех дика къахьегарна совгӀат дира Къинхьегаман ЦӀен Байракхан орденца^{[11][Комм. 1]}.

ИтталгӀачу классехь, 19 шо долуш хилира ССКП декъахочун кандидат, иза цига магийра ишколан директоро а, хьехархоша а.

1950 шарахь ишкол чекхйаьккхира детин мидалца, экзаменаш йоцуш дӀахӀоьттира М. В. Ломоносовн цӀарах МПУ, и таро йелира пачхьалкхан правительствон совгӀато^[16].

1952 шарахь дӀаийцира ССКП.

1955 шарахь МПУ юридически факультет тӀех дика мах хадорца чекхйаьккхича иза хьажийра Ставрополе мехкан прокуратуре, дӀасадекъарца болх бира 10 дийнахь — 1955 шеран 5 - 15 августехь^[11]. Кхайкхира мукъадаьккхинчу комсомолан дарже, ВЛКСМ Ставрополан мехккоман агитацин а, пропагандин а декъан куьйгалхочун гӀовс, 1956 шарахь дуьйна — Ставрополан гӀалкоман комсомолан хьалхара секретарь, цул тӀаьхьа 1958 шарахь — шолгӀа а, 1961—1962 шерашкахь — ВЛКСМ мехккоман хьалхара секретарь.

МПУ доьшуш волуш йевзира, ткъа 1953 шеран 25 сентябрехь йалийра философин факультетан студент Титаренко Раиса Максимовна (1932—1999). Ловзар дира Стромынкера студентийн йукъара дахаран цӀен чуьра йуург йуучу чохь

1980-гӀа шерийн шолгӀачу декъехь дуьйна Горбачёв Михаилан васт, цуьнан биографин а, белхан жамӀийн а фактех хилира массийн оьздангаллин дакъа. Горбачёвн лерина фильмаш, эшарш, забаре байташ, забаре дийцарш, фельетонаш, пародеш^[17]. Иштта цунна пародеш йира Евдокимов Михаила, Задорнов Михаила, Хазанов Геннадийс, Винокур Владимира, Грушевский Михаила, Галкин Максима. Горбачёвн персонаж лелийра 1990-гӀа —2000-гӀа шерашна йуьххьехь эфире йолуш хилла «Тайнигаш» телепередачехь, оцу программехь Горбачёвн аз дора актёраш Безруков Сергейс^[18] и Игорь Христенко^[19]. Горбачёв хьехавина даймехкан а, дозанал арахьарчу а исбаьхьаллин фильмашкахь, царна йукъахь — «Ваша 2» («Хаза вахархьама, Горбачёвс хьан Даймохк дӀабелла америкахошна»), «Генрегара криминалан фишка» («Аша вешний Чехов?» — «Иза сан уггаре дукха веза оьрси ву Горбачёвл тӀаьхьа»), кхин а. «СимпсонгӀар» мультсериалан ворхӀалгӀачу шеран» кхойтталгӀа серехь, «ГӀуон ши лулахо» ловзайора Горбачёвн а, Джорджа Буша-воккхаха волчун а йукъаметтигаш.

1962 шеран март баттахь дуьйна — Ставрополан мехкан-производственни колхозан-совхозан администрацин ССКП обкоман партин урхалча. 1961 шеран октябрехь — ССКП XXII гуламан делегат. 1963 шарахь дуьйна — ССКП Ставрополан мехккоман партин меженийн декъан куьйгалхо. 1966 шеран 26 сентябрехь Горбачев Михаил хаьржира ССКП Ставрополан гӀалкоман хьалхара секретарь. Оццу шарахь иза дуьххьара арахьа вахара, ГДР^[20]. 1967 шарахь дуьхьала а воцуш чекхйаьккхина Ставрополан йуьртабахаман институтан экономикин факультет говзалла агроном-экономист йолуш^[21].

Горбачевн кандидатура шозза хьевсира КГБ дӀаэца. 1966 шарахь иза кховдийра Ставрополан областан КГБ-н декъан куьйгалхочун дарже, амма кандидатура йухатоьхна Семичастный Владимира. 1969 шарахь Юрий Андроповс лорура Горбачев ССРС КГБ председателан гӀовсан дарже хила тарлуш волу кандидат^[22][23].

1968 шеран 5 августехь дуьйна шолгӀа секретарь, 1970 шеран 10 апрелехь дуьйна — ССКП Ставрополан мехккоман хьалхара секретарь^[24].

Ставрополан махкара 8-11 кхайкхаман (1970—1989) ССРС Лакхара кхеташонан Союзан Кхеташонан депутат^{[25][26][27][28]}. 1974 шо кхачале Ӏалам Ӏалашден Союзан Кхеташонан комиссин йукъаводура, цул тӀаьхьа 1974 - 1979 шерашкахь — ССРС Лакхара Кхеташонан Союзан Кхеташонан кегийрхойн гӀуллакхин комиссин председатель.

1973 шарахь ССКП ЦК Политбюрон декъахойн кандидат вара, ССКП ЦК секретара Демичев Пётра кховдийра цуьнга ССКП ЦК пропагандин декъан куьйгалхочун дарж, цигахь масех шарахь куьйгалхочун декхарш кхочушдира Яковлев Александра. Суслов Михаилаца дагаваьлла, Горбачёв реза ца хилира.