Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Оьрсий

ХӀара йаззам бу малхбаленславянийн къомах лаьцна. Российн гражданех, къоме ца хьожуш лаьцна, хьажа Россихой.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Оьрсий.

Оьрсий[2] — Россехь а, Европехь[34] а уггаре дукха малхбален славянийн къам. Йаккхий оьрсийн йукъараллаш йу Украинехь, Кхазакхстанехь, АЦШ-хь, Германехь, кхин а цхьа могӀа мехкашкахь. Оьрсийн къоман оьздангаллин генара ламасташ ду, таханлера йерриг Российн оьздангаллин бух а бу. Ненан а, къоман а мотт — оьрсийн. Динехь болу оьрсий — коьртаниг православехь[2] бу.

Оьрсийн къам кхолладелла Шира Русан муьрехь цхьаьнакхетта малхбаленславянийн тайпанех. Оьрсийн къоман дуккха а йукъара историн а, оьздаллин а аматаш йу кхечу европин къаьмнашца, кхечу малхбаленславянийн къаьмнашца — белорусашца, украинашца, русинашца муххале а. Оьрсийн историн луьста уьйра йу кхин дуккха а къаьмнашца, цуо таро йелла оьрсийн мотт а, оьрсийн оьздангалла(оьр.)нохч. а йаржо. Оьрсийн мотт официалан бу Россехь, Белоруссехь, Кхазакхстанехь, ГӀиргӀазойчохь. Кхин а иза баьржина ССРС йоьхначул тӀаьхьа кхоллайелла пачхьалкхашкахь.

Этноним

Къоман цӀе русь йаржинчу версица йуьхьанца билгалбохура скандинаваш(оьр.)нохч. (варягаш), тӀаккха шираоьрсийн матте деира шираскандинавийн маттера: «пийсиг хьакхархо» а, «пийсиг хьокху кеманахь лелабахар» а, цуьнан трансформаци хилира фин. ruotsiх рѹсь, цул тӀаьхьа де дене мел долу скандинавийн элашна тӀера дехьадаьккхира Шира Русин дерриг къоме[35]. ТӀаккха «Роусах» хилира галдаьккхина нохчийн «Урус», цул тӀаьхьа «Оьрси». Кхин а йу къилбаседаиранан, славянийн, кхин цхьацца этимологеш[36].

Термин Русь (нохчаша) «Рус» йа «Урус» малхбален славянийн пачхьалкхан цӀе а, церан хьалхара этноним(оьр.)нохч. а хилла. Этноним рѹсинъ (дукх.тер. рѹсь), лелийна шайн цӀе санна XVIII бӀешо кхаччалц. XVII—XVIII бӀешерашкахь иза тӀаьхь-тӀаьхьа хийцаделла жайнин тӀера российхой, ткъа XVIII—XIX бӀешерашкахь дуьйна, Кхоъ цхьалха оьрсийн къам концепции хӀотторца — литературин маттахь хӀотта йолало этноним великороссаш[37][38][39]. XIX бӀешарахь буьйцу меттан Ӏаткъамца литературин маттахь чӀагӀделла хӀинца лела этноним оьрсий, оцу хенахь цунна чохь билгалдоккхура малхбален славянийн дерриг кхо га, 1917 шерал тӀаьхьий бен (массо а бахархой йукъара багарбар 1926 шарахь бен ца хилла) — беккъа великорусаш (великоросаш) билгалбохура.

Барам

undefined

Берриг оьрсий дуьненахь бу 134 миллион стаг гергга[32] (кхечу мах хадорца: 125 млн ст.[40]—129 тӀера 150 млн с. кхаччалц[41] а, 167[42] млн ст.). Царех Россехь веха 105,6 млн стаг (2021 шеран бахархой багарбаран хаамаш), аьлча а 71,73 % мехкан бахархойх йа 80,85 % бахархой багарбеш шайн къам гайтинчу респондентийн йукъара барамех, [2010 шарахь бара — 111,0 млн ст. (царна йукъахь Республика ГӀирма а, Севастополь а — 112,5 млн ст. 2010 шеран хаамашца, дуьненара берриг оьрсех — 86 % бехара Россехь, 11,5 % — ССРС хилла республикашкахь, 2,5 % — кхечу мехкашкахь.

В. П. Максаковскийн хаамашца, 1989 шеран бахархой багарбарца Российн арахьа ССРС вехара 25,3 миллион оьрсийн: 11,3 млн йа 44,9 % Украинехь, 6,2 млн йа 24,6 % Кхазакхстанехь, 1,7 млн йа 6,5 % Узбекистанехь, 1,3 млн йа 5,3 % Белоруссихь. Иштта Российл арахьа вехара кхин а 11,2 млн кхечу къаьмнийн оьрсийн хилла къаьмнаш, жам\ехь уьш 36—37 млн оьрсий а, оьрсийн мотт буьйцу нах хилира 1990-гӀа шераш дуьйлалуш йа оцу пачхьалкхийн берриг бахархойх доьалга дакъа. Уггаре йоккха йукъаралла Украинехь йара (20 млн ст.), Кхазакхстанехь (7,8 млн ст.), Белоруссехь (3,2 млн ст.), Узбекистанехь (2,2 млн ст.)[43].

1989 - 2007 шерашкахь ЛПД а, Балтикайистера пачхьалкхашкара Россе кхелхира 3,64 миллион оьрсий[44]. 1991 - 2006 шерашкахь эмиграцера, депопуляцин а, къоман идентификаци а йархьама, ССРС хиллачу пачхьалкхашкахь оьрсийн барам лагӀбелира 25—30 миллион тӀера 17 миллионов стаге кхаччалц. 2006 шарахь Российн дозанал арахьа оьрсий бехара Украинехь (8 млн ст. сов), Кхазакхстанехь (6 млн ст. сов), Белоруссехь (1 млн ст. кӀеззига сов), ткъа иштта Узбекистанехь (1 млн ст. сов 2000-гӀа шераш долалучу хенан мах хадорца[2])[45]. 2016 шарахь советийн хилла Йуккъера Азин оьрсийн бараман мах хадабора 4,7—4,8 млн стаг, царех деаннах кхо дакъа дехара Кхазакхстанехь[46].

Цара Российн Федерацин бахархойн дукхах долу дакъа дӀалоцу, иштта ССРС хиллачу пачхьалкхашкахь бахархойн доккха дакъа: Украинехь, Белоруссехь, Кхазакхстанехь, Узбекистанехь, Латвехь, ГӀиргӀазойчохь, Эстонехь, Литвахь, Молдавехь, Туркменехь а, цхьана декъехь къобал ца йинчу а пачхьалкхан субъектехь — Днестрйистехь. Йаккхий йукъараллаш йу АЦШ, Канадехь, Бразилехь, Германехь.

ССРС хиллачу мехкашкахь оьрсийн барам 2018—2019 шерашкахь бара 10,8—11,6 млн стаг[47].

Демографин амалш

Российн а, миганташ дӀабоьлху а мехкийн 1988—1989 шерийн бахархойн цхьайолу этнодемографин амалш[48].
Росси Лахара бераш даран а мехкаш Йуккъера бераш даран а мехкаш Дукха бераш даран а мехкаш
Росси йоцуш ССРС бахархойн бараман дакъа, % — 50,1 14,5 35,4
Суммин бер даран коэффициент 2,02 1,95 2,51 3,72
царна йукъахь оьрсий а 1,95 1,83 1,72 2,16
Кегий болуш баларан коэффициент 17,8 12,7 22,2 35,1
царна йукъахь оьрсий а 17,7 12,3 17,4 23,3
15 шо кхаччалц деха берийн йукъара барам 1,97 1,91 2,42 3,52
царна йукъахь оьрсий а 1,91 1,8 1,69 2,1
Российхь доцуш ССРС махка тӀехь болчу оьрсийн йерриге а барамехь билгалйаьхначу пачхьалкхашкахь бехачу оьрсийн дакъа, % — 57 5,3 37,7
Гайтина мехкашкахь бахархойн барамех оьрсийн дакъа, % 81,5 20,7 6,7 19,3
Оьрсийн бахархойх гӀалахойн дакъа, % 77 88 89 87
Оьрсийн бахархойн ийна маре динчеран дакъа, % 87 39 50 69
Оьрсийн зударша мареш кхечу къоме дина марен дакъа, % 89 42 46 72

Этнографин тобанаш

undefined

.

Экономикин тайпанан, вехачу регионан башхаллашна тӀе а тевжаш, халкъан оьздангаллин башхаллаш, динан башхаллаш, цхьа могӀа этнографин тобанаш (Горюнаш, тудовлянаш, цуканаш, кхин а), субэтносаш гӀазкхий.

Коьртаниг йу къилбаседа а, къилба оьрсийн а этнографин тоба (къилбаседа оьрсий а, къилба оьрсийн а). Цу тӀе советийн этнографан Д. К. Зеленина кховдам, цуьнан капиталан[49] жамӀ дечу 1927 шеран «Малхбален славянийн этнографи» балхахь, лара уьш ша долу къам, малхбален славянаш лелара хьалхарчу советийн историографехь.

Физикин антропологи а, генетика а

Антропологин хьесапаш оьрсийн дика Ӏамийна[50].

Оьрсийн популяцеш дикка цхьана тайпана ду антропологин агӀор[51]. Йуккъера антропологин гайтамаш йа нисло йуккъера Малхбузе Европин мехаллашца, йа царех дӀабовлу, амма буьсу Малхбузе тобанийн лестамийн диапазонехь[51].

Малхбузе Европин оьрсий бахархойх къастош бу хӀокху башхаллашца[51]:

  • Ӏаьржа месаш йолу нах совбовлу кӀайн месаш йолу нахала, сийна, сира, баьццара бӀаьргийн беснаш алсам ду.
  • Йуккъера дохалла цӀоцкъамийн а, мажан а;
  • Йуьхь барамера шуьйра хилар;
  • Юккъера горизонталан профиль а, йуккъера-лекха хьаьжан тӀай а алсам хилар;
  • Хьаж кӀезиг таьӀна хилар а, хьаьж гӀийла кхиар а.

Оьрсийн бахархойн билгало йу наггахь бен ца нислуш йолу эпикантус. Таллам бинчу 8,5 эзар сов оьрсийн боьршачу нахах эпикант 12-зза бен ца карийна, ткъа иза эмбрионан хьолехь бен ца карийна. Изза Ӏаламат наггахь бен ца хуьлу Германин бахархойн[52].

Биологин а, генетикин а талламийн жамӀашна тӀе а тевжаш, оьрсийн бахархойн генетикин агӀор гергара йоцу ши тоба къастайо[53][54]. 2008-чу шарахь бинчу оьрсийн-эстонийн талламаша а, кхечара а гойту хӀара хаамаш. Оьрсийн Къилбаседин бахархойн Y-хромосома гайтарца, «къилбаседан а, къилбан а оьрсийн бухера башхаллаш гучуевлла[55].

Йуккъера а, къилба а оьрсий, шайна йукъабогӀу дукхахболу оьрсийн бахархой, Y-хромосомин маркёрш Ӏаморан жамӀашца, йукъара «Малхбален Европин» кластерна йукъабогӀу бисина малхбузен славянаш (словакаш а, чехаш а), иштта мажарой а, аромунаш а (цхьацца гайтамашца эстонхой а, къилба шведаш а дӀакхета)[53][56][57]. Генетикин агӀор массо а малхбален славянаш «къаста йиш йоцуш санна бу», кхечу дешнашца аьлча, цхьатерра бу, малхбузера славянашца; и тайпа генетикин цӀеналла мелла а тайп-тайпана йу генетикин славянийн шуьйра дӀасадаржар тидаме эцча, къаьсттина оьрсийн[54]. МтДНК маркёрийн талламашца, иштта аутосоман маркёрашца оьрсий тера бу Йуккъера а, Малхбален а Европин кхечу популяцех[56], гучуделира малхбален славянийн популяцин аутосомийн маркёрийн лакхара цхьаалла а, церан луларчу финнийн-угорийн, туьркийн а, Къилбаседа Кавказан къаьмнех йолу ладаме башхаллаш а[58][59].

Мотт

Map of Russian language2024.svg

Оьрсийн мотт бу славянийн меттанийн малхбален бухара тобанин, уьш бу хӀиндоевропин меттанийн доьзалан. Оьрсийн мотт йазбеш бу оьрсийн абат лелош, иза йуха а кириллицин абат тӀе йоьду.

Оьрсийн мотт — ВКъКх-ан официалан 6 меттанех цхьаъ бу. «Language Monthly» журналан хаамашца (№ 3 1997 шо), 300 млн гергга стаг дуьненна тӀехь буьйцу оьрсийн мотт (иза 5-гӀа меттиг хуьлу баржарца), амма царех 160 млн стаго бен ца лору иза ненан мотт (дуьненахь 7-гӀа меттиг)[60]. Дуьненахь берриг оьрсийн мотт буьйцурш 1999 шарахь мах хадорца — 167 млн гергга ву[61], кхин а 110 млн стаганна оьрсийн мотт хаьа шолгӀа мотт санна[61].

Гэллапан институтан социологин талламехь оьрсийн матте болу хьежамаш советийн пачхьалкхашкахь хиллачул тӀаьхьа Белорусехь 92 % бахархой, Украинехь 83 %, Кхазакхстанехь 68 %, ГӀиргӀизойчохь таллам дӀахьош анкета йуза оьрсийн мотт хаьржина. Институто цу талламийн декъана «Оьрсийн мотт ненан мотт санна» аьлла цӀе тиллина.

АЦШ, Нью-Йорк штатехь 2009-чу шарахь хийцамаш бира харжамийн низамехь, цуьнца нийса а догӀуш, цхьа миллион сов стаг вехачу штатан массо а гӀаланашкахь харжамийн процессаца доьзна долу дерриге а документаш оьрсийн матте гочдан деза. Оьрсийн мотт хилира Нью-Йоркехь бархӀ кхечу къаьмнийн меттанех цхьаъ, массо а официалан харжамийн кампанин материалаш зорбане йаха йезаш йолчу[62].

1991 шо кхаччалц оьрсийн мотт бара ССРС-хь къаьмнашна йукъара уьйран мотт, де-факто пачхьалкхан мотт санна гӀуллакх деш. Иза кхидӀа а лелайо хьалха ССРС йукъайогӀуш хиллачу пачхьалкхашкахь бахархойн доккхачу декъан ненан мотт санна а, къаьмнашна йукъара зӀенан мотт санна а. ССРС хиллачу пачхьалкхашкара тӀебаьхкинарш гулахь бехачу кӀошташкахь (Исраил, Германи, Канада, Ӏамеркан Цхьаьнатоьхна Штаташ, Австрали, и. дӀ. кх. а), оьрсийн маттахь периодикин зорбанан гӀирсаш арахоьцу, радиостанцеш а, телеканалаш а болх беш йу, оьрсийн мотт жигара Ӏамош йолу оьрсийн маттахь ишколаш схьайоьллу. Исраилехь оьрсийн мотт цхьайолчу йуккъерчу ишколийн лакхарчу классашкахь шолгӀа мотт санна Ӏамабо кхечу мехкан мотт. Малхбален Европин мехкашкахь 1980-гӀа шераш чекхдовлалц коьрта кхечу мехкан мотт ишколашкахь.

Буьйцу оьрсийн мотт Ӏамабо массара а космонавташ болх бечара МКС-ехь[63].

Метта геннаш

Оьрсийн маттахь билгалйоккху ши метта га — Къилбаседа оьрсийн (Онашдетташ) а, къилба оьрсийн ([[Анаш детташ), хӀора а царех йекъало кхин а кегийра тобанашка. Къилбаседин а, къилбан а метта геннашн йукъахь лаьтта йуккъера оьрсийн метта дакъа. Къилбаседа а, къилба а тобанашна йукъара доза чекхдолу асанца Псков — Тверь — Москох — Нижни Новгород[64].

Къилбаседа генна йукъахь билгалйолу кхо тоба метта дакъа: Ладога-Тихвинан, Вологдин, Костроман. Къилба генна йукъахь билгалйолу пхи тоба: малхбузен, Лакхара-Днепран, Лакхара-Деснан, Курска-Орёлан, Малхбален (Рязанан). Йуккъера оьрсийн метта геннашна йукъайоьду Гдован, Пскован, Владимиран-Ийдалйистан тобанаш[65].

Йуккъера оьрсийн тобанан бух тӀехь цхьаъ хуьлуш бу оьрсийн мотт.

Этносан истори

Славянийн этногенез

Меттан хаамашна тӀе а тевжаш, тида мегар ду, вайн эрал хьалха II эзар шарахь протохӀиндоевропин мотт дӀасакъаьстинчул тӀаьхьа, славянийн дай бехаш хилла Йуккъера Европехь протогерманийн а, протоиталийн а къаьмнашца. Вайн эрал I-ра эзар шарахь праславянийн мотт кхоллабелла. Оцу меттан диалекташ кхоллайалар вайн эрал хьалхара I-ра эзар шо чекхдолуш — вайн эрал III—V бӀешерашкахь хила тарло. Оцу муьрехь ненан мотт буьйцучеран зӀенаш хилла балтийн, иранхойн, немцойн, фракийн а, кельтийн тайпанашца, уггаре а тера хилар карийна балтин меттанашца. I эзар шо чекхдаллалц славянаша велларг вагавора; цундела, йуккъера бӀешерашка кхачале хиллачу славянийн тайпанех лаьцна антропологин хаамаш бац. Йуккъера бӀешерийн славянийн антропологин хаамашна тӀе а тевжаш, дан йиш йу, цхьа славянийн антропологин тайпа цу хенахь (ткъа хила тарло цул хьалха а) ца хилла аьлла. Археологин хаамашца, славянаш йозуш йоцу этнолингвистически цхьаьнакхетаралла санна кхоллабала буьйлабелла вайн эрал хьалхара I эзар шо йуккъе даьлча, лузатин оьздангаллин цхьа дакъа лелош берш шайн латтанаш тӀехь дӀатарбеллачу поморийн оьздангаллин тайпанашца вовшашца уьйр хиларан а, мисцегенаци хиларан а жамӀехь. Дуьххьарлера нийса славянийн оьздангалла йу, хетарехь, подклошевийн дӀабоьхкина оьздангалла, цуьнан метта хӀоьттира Пшеворскан оьздангалла. Иштта славянашца йоьзна ю Зарубинцийн оьздангалла а, Черняховн оьздангаллаш а; тӀаьххьарниг, схьахетарехь, скифийн-сарматийн ваьрраш дехачу махка тӀехь кхолладелла, тӀаьхь-тӀаьхьа славянаша ассимиляци йеш. Хетарехь, малхбален славянийн дай, къаьсттина анташ, уггаре а гергарчу симбиозехь хилла, гӀажарийн мотт буьйцучу ваьррашца. VI—VII бӀешерашкахь славянаша шуьйра карайерза йолийра Малхбален Европин аре. Кривичаш, ильменйистера словенаш дукхах дерг прага-Корчакан оьздангаллин славянех схьабевлла[66]. Гуннийн тӀелатар бахьнехь Черняховн оьздангалла хийцайелира Пенковн оьздангаллица. Цхьаболу анташ Йуккъера Ийдалан кӀошта дӀа а бахана, цигахь кхоьллина именковн оьздангалла. I эзар шеран шолгӀачу декъехь Десна а, Сейман а майданашкахь хилла волинцевн оьздангалла а, цуьнан тӀаьхье хилла ромен-борщеван оьздангалла. Церан ареалийн дозанаш кхаьчна Днепран аьтту бердаца Киевна а, Канивна а гергахь малхбузехь, къилба-малхбалехь Северски Донецийн хьосташка а, Донан йуккъера хьосташка а, цигахь цара йукъаметтиг лелайора Салтово-маякийн оьздангаллица, къилбаседехьа Ока хин тӀекхаччалц[67].

Йуккъера бӀешераш

undefined

Археологин а, лингвистикин хаамийн бух тӀаьхь, Ӏарбийн а, византийн а, малхбузаевропин а, шира оьрсийн а, кхечу йозанан хьостийн а тешаллашца дукхаха болу талламхой хьоьжу «русь» къоме Скандинавера даьллачу санна[68] (скандинаваш шира оьрсийн хьосташкахь бевза варягаш санна[69]). Цул сов, антинорманизман гуранахь, кхин а версеш йу къам финнех[70], пруссех[71], балтийн славянех даьлла хиларан[72].

Скандинавийн археологин ширалло тешалла до Скандинавера Малхбален Европе йоккха миграцин тулгӀенах, коьртаниг Йуккъера Швецин махкара[73]. Скандинаваш богӀу Малхбален Европин къилбаседе VIII бӀешо йуккъе дахале[74].

Шира оьрсийн къам кхоллало XI—XII бӀешерашна гергахь, малхбален славянийн къаьмнаш, финно-угорийн а, балтийн а тайпанаш а вовшах кхетарца[75][76][77]. Керста дин тӀеэцаро боккха тӀеӀаткъам бира оьрсийн халкъан оьздангаллина а, иза чӀагӀйаларна а. В. В. Седов, Сийлахь Владимиран олалла оьрсийн (Сийлахь-Оьрсийн) къам кхолладаларан «ага» хилла дӀахӀоьттира. Ростов-Суздалан диалект эххар а бух кхоьллина оьрсийн литературин меттана[78].

undefined

Шира оьрсийн халкъан кхин дӀа а чӀагӀдалар йукъахдаьккхира шира оьрсийн пачхьалкх йохаро а, гӀезалой-монголийн тӀелатаро а, ткъа иштта хьалха хилла оьрсийн олаллаш цхьаьнатохар йаккхийчу пачхьалкхийн урхаллехь, бух биллира иза кхин дӀа а кхузаманан кхаа халкъе дӀасакъастаран: оьрсийн, украинхойн а, белорусийн а[79].

Цхьаболчу Ӏилманчаш къобал ца до цхьаллин шира оьрсийн къам хилар муьлхачу муьрехь иза делахь[80][81].

Туьркийн кхерстачеран оьздангаллин цхьацца дакъолгаш эцначу бай-ара хевшина оьрсех, кхолладелира субэтнос гӀазакхий. ГӀазакхийн донан га дисира оьрсийн къоман коьрта дакъа санна.

XV бӀешо чекхдолуш Оьрсийн пачхьалкх кхоллайалар, монголийн-гӀезалойн таӀзарх мукъабахар, XVI бӀешарахь Казанан а, Аштаркхнен ханаллаш схьайахаро оьрсийн бахархоша малхбалехьа экспанси чӀагӀйира.

Керла зама

undefined
undefined

Оьрсийн халкъан исторехь коьрта мур бара «Сингаттамийн зама» — пачхьалкхалла йохарца билгалйолу кӀорггера къоьлла, цуьнца цхьаьна баккхий бохамаш а болуш, (Малхбузера Оьрсийчоьнан санна) полякийн-литван тӀелетархойн Ӏаткъамна кӀел охьавожарца. Цуьнца цхьаьна цо массо а нахана йукъахь кӀорггера дӀахӀоттийна инициатива кхоллайелира, шайн дахаран кеп ларйан, тӀелетархой арабаха, Оьрсийчоьнан пачхьалкхалла меттахӀотто. XVII бӀешо йуккъе даьлча патриарх Никонан реформаш бахьнехь оьрсашна йукъахь бекъало никонхой а, шираламастхой а. ТӀаьххьарчара кхоьллина оьрсийн халкъан шакъаьстина этнографин тобанаш, уьш Россел арахьа йаьржина (липованцаш, некрасовцаш), оьрсийн халкъан билггал йолу «оьздангаллин код» гучуйаьккхина (оьрсийн мотт, берашна жӀар тохар, Пасха даздар, иконийн сийдар, бархӀ мӀаьрго йолу жӀар).

XVII бӀешарахь иштта хилира оьрсийн халкъо Сибрех коьрта шуьйра меттигаш толлуш, гӀаланаш кхоллар, географин карорш, Цийн а, Тийначу Ӏапказан а дозанашна тӀекхачар. Оьрсийчоьно Сибрех толлуш доккха дакъа лоцу помораша а, гӀазакхаша а. ЦӀоканийн йохк-эцар йара коьрта экономикин стимул оьрсийн Сибрехан кӀорге довлар. Оьрсийн къаьмнийн латтанаш шордар дӀадахара къилбехьа.

Аьтту бердан Украина Оьрсийчоьнца цхьаьнакхетаро тӀеӀаткъам бира пачхьалкхан идеологин реформа йан. Къилба Русера бевллачу, Иннокентий Гизела йа Феофан Прокоповича бух биллира карладаьккхинчу оьрсийн къоман. Паччахьо Петр I-чо тӀеийцира цхьа могӀа кӀорггера пачхьалкхан а, йукъараллин а реформаш. Цо Килса пачхьалкхана муьтӀахь йира, жигара кхечу пачхьалкхашкара нах Оьрсийчу кхайкха буьйлабелира, пачхьалкхан чоьхьарчу мехала даржашка уьш хӀиттош. И бахьана долуш ламастан оьрсийн оьздангалла лахарчу классашна йукъахь бен ца йисира, ткъа европин чам Ӏедалехь хила буьйлабелира интеллигенцина а, бюрократина а, эскарна а йукъахь. Къоман духар дӀадаьлла аристократина йукъахь, бераш дукха хьолахь кхиош хилла Францера балха эцначу репетиторша. Оьрсийн литературехь кхиъна болу оьрсийн мотт (Пушкин Александр Сергеевич, Достоевский Федор Михайлович, Лев Толстой, иштта кхиберш а) къаьмнийн шаьш къасторехь ца хилча йиш йоцу фактор хилла бисира. 1812 шеран Даймехкан тӀамца дуьйна оьрсийн фамилино мехала маьӀна эцна оьрсийн къаьмнийн башхаллашна. Цуьнца цхьаьна оьрсийн халкъан говзаллаш кхуьуш йара империн заманахь.

XIX бӀешарахь дацара цхьа тидар «оьрсийлла» бохучун кхетаман, цуо маьӀна дора оьздангаллин, этносан, протокъоман идентичностан. Цуьнга терра билгалйаьхна дацара оьрсийн къоман мехкан дозанаш. Оьрсийн къоман кхетамна йукъахь хила тарлора: 1) Российн империн берриг гражданаш; 2) аьттонаш беллачу чкъоьрийн декъахой; 3) оьрсийн-православнинаш (великорусаш); 4) берриг малхбален славянаш. Къаьсттина шуьйра даьржина хилла тӀаьххьара тидар, цуьнан бух тӀехь кхоьллина «доккха оьрсийн къам» проект а санна, цу йукъахь хир болу великорусаш а, малорусаш а, белорусаш а[82]. Амма тайп-тайпана бахьанашца (коьртаниг А. Миллер Россин а, цуьнан ассимиляцин институтийн а кхиарехь социалан-экономикин тӀаьхьадисина хилар, масала, цӀерпоштнекъан машанаш, промышленность, урбанизаци, дешар, эскар, бюрократин аппарат) 1920-гӀа шерашкахь оцу проектан эшам хилира[83].

Билгалдахарш

Кхетораш
  1. ↑ 2021 шеран бахархой багарбарехь рекордан нах бара шайн къам ца гайтина нах (16,6 млн стаг кхоччуш йа багарбарехь дакъа лаьцначех 11,27 %), цундела терхьаша ца гайта тарло оьрсийн бахархойн ма-дарра долу сурт.
  2. ↑ 2014 шарахь Украинин куьйгакӀелара Автономин Республика ГӀирма а, Севастополь дӀа а йаьлла Россех дӀатоьхначул ьӀаьхьа 2001 шеран йерригукраинин бахархой багарбаран жамӀашца. Оьрсийн бахархойн барам оцу регионашкахь 2001 шеран бахархой багарбарца хилира 1 180 441 а, 269 953 а стаг.
ТӀетовжарш
  1. ↑ Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 2 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2011 шеран 10 сентябрехь
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Русские — БРЭ, 2015, с. 59—60.
  3. ↑ Selected Social Characteristics in the United States: 2009. U.S. Census American Community Survey. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 2 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2020 шеран 11 февралехь
  4. ↑ Migrationsbericht 2012 (нем.). BAMF - Bundesamt für Migration und Flüchtlinge. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 2 сентябрь.
  5. ↑ Итоги переписи населения Беларуси 2019 г.
  6. ↑ Statistics Canada Government of Canada. Census Profile, 2016 Census. www12.statcan.gc.ca.
  7. ↑ Национальный состав населения (оценка на начало года, человек)
  8. ↑ RLV428: POPULATION BY ETHNIC NATIONALITY AND SEX (1959, 1970, 1979, 1989, 2000, 2011, 2021) (инг.). PxWeb. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 2 сентябрь.
  9. ↑ Dominika. Сколько русских в Израиле. goldpass.ru (2022 шеран 28 июнь). ТӀекхочу дата: 2023 шеран 7 март.
  10. ↑ Oops, Something is wrong (ивр.). www.cbs.gov.il. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 2 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2007 шеран 4 ноябрехь
  11. ↑ The results of census in Turkmenistan | Chronicles of Turkmenistan. web.archive.org (2016 шеран 6 октябрь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 2 сентябрь.
  12. ↑ La communauté russe en France est "éclectique" | Russie Information. www.russieinfo.com. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 2 сентябрь.
  13. ↑ 2021 m. gyventojų ir būstų surašymo pagrindiniai rezultatai (лит.). Oficialiosios statistikos portalas. Lietuvos statistikos departamentas. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 2 сентябрь. Архивйина 2022 шеран 28 январехь
  14. ↑ 2006 census.
  15. ↑ Русское население в Азербайджане. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 2 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2013 шеран 23 июлехь
  16. ↑ Recensamântul Populației si al Locuințelor 2014. recensamant.statistica.md. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 2 сентябрь.
  17. ↑ Población extranjera por Nacionalidad, provincias, Sexo y Año. www.ine.es. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 2 сентябрь.
  18. ↑ 문서뷰어. www.immigration.go.kr. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 2 сентябрь.
  19. ↑ Официальная статистика Кубы за 2002 г. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 2 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2007 шеран 3 февралехь
  20. ↑ Recensământul Populaţiei şi al Locuinţelor 2002: Populaţia după etnie(рум.)
  21. ↑ Recensamant Romania 2002. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 2 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2007 шеран 13 майхь
  22. ↑ Data - počet cizinců|ČSÚ
  23. ↑ Архивированная копия. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 2 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2013 шеран 14 октябрехь
  24. ↑ Venezuela | Joshua Project. joshuaproject.net. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 2 сентябрь.
  25. ↑ Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland. www.statistik.at. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 2 сентябрь.
  26. ↑ Национален съвет за сътрудничество по етническите и демографските въпроси. Етнически малцинствени общностиАрхиван копи 2011 шеран 6 июлехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ(болг.)
  27. ↑ Русское население в Норвегии.
  28. ↑ Русское население в Польше.
  29. ↑ Перепись населения Армении 2011 г. Этно-возрастной состав
  30. ↑ New Zealand Ministry for Culture and Heritage Te Manatu Taonga. 3. – Russians, Ukrainians and Baltic peoples – Te Ara Encyclopedia of New Zealand (инг.). teara.govt.nz. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 2 сентябрь.
  31. ↑ Population of Qatar. web.archive.org (2013 шеран 22 декабрь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 2 сентябрь.
  32. ↑ 1 2 Russian people group in all countries | Joshua Project. joshuaproject.net. ТӀекхочу дата: 2023 шеран 6 март.
  33. ↑ Александров, Власова, Полищук, 1997, Этнографические группы русского народа, с. 107—123.
  34. ↑ Александров, Власова, Полищук, 1997.
  35. ↑ Петрухин В. Я. Русь в IX—X веках. От призвания варягов до выбора веры. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Форум : Неолит, 2014.
  36. ↑ Агеева Р. А. Страны и къаьмнаш : происхождение названий / Отв. ред. Э. М. Мурзаев; АН СССР. — М.: Наука, 1990. — С. 123—124 и др.
  37. ↑ Анучин 1892, с. 828—843
  38. ↑ Великороссы // Малый академический словарь. — М.: Институт русского языка Академии наук СССР. 1957—1984 Архивйина 2022-04-07 — Wayback Machine
  39. ↑ Большой толковый словарь русского языка. — 1-е изд-е. — СПб.: Норинт С. А. Кузнецов. 1998 Архивйина 2025-09-04 — Wayback Machine
  40. ↑ Виноваты бедность и неравенство: с 1990 года русских в мире стало меньше на 22 млн — Последние новости России и мира сегодня. — Новые Известия. newizv.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 4 сентябрь.
  41. ↑ Институт Русского зарубежья. Портал «Россия и соотечественники»: Нас 150 миллионов
  42. ↑ Виноградов А. Г. Население стран мира с древнейших времён по настоящее время. Демография. Статистические таблицы. Часть 1. — 458 с. — С. 7
  43. ↑ Максаковский В. П. Географическая картина мира. Часть III. — Тема XII. Глобальные проблемы человечества. 2. Проблемы войны и мира: новые аспекты. — С. 18
  44. ↑ Постоянная миграция между Россией и странами СНГ и Балтии. Карачурина Л. Б. — специально для Демоскопа.
  45. ↑ кандидат экономических наук Екатерина Щербакова. Почти во всех постсоветских странах выросла доля представителей титульной национальности. — Демоскоп Weekly, 20 февраля - 5 марта 2006. — № 235—236.
  46. ↑ Александр Шустов — кандидат исторических наук, эксперт по странам Центральной Азии. Русский мир Средней Азии сжимается. Независимая газета (2025 шеран 4 сентябрь).
  47. ↑ Сергей Сущий. Русское население ближнего зарубежья: геодемографическая динамика постсоветского периода
  48. ↑ Сергей Захаров, Сергей Сурков. Каким был уровень рождаемости русских в бывших республиках СССР? // Демоскоп Weekly : сайт. — № 399—400.
  49. ↑ Рабинович, Маслова, 1964, с. 5—6.
  50. ↑ Дерябин, 2002, с. 30—59.
  51. ↑ 1 2 3 Бунак, 1965.
  52. ↑ Чебоксаров Н. Н. Монголоидные элементы в населении Центральной Европы // Учёные записки МГУ. Антропология : научный журнал. — М.: Изд-во МГУ, 1941. — Вып. 63. — С. 235—270.
  53. ↑ 1 2 Balanovsky et al., 2008, pp. 236—250.
  54. ↑ 1 2 Балановский, 2012, с. 13.
  55. ↑ Балановский, 2012, с. 24.
  56. ↑ 1 2 Malyarchuk et al., 2004, pp. 877—900.
  57. ↑ Балановский, 2012, с. 23.
  58. ↑ Verbenko et al., 2005, pp. 10—18.
  59. ↑ Хромова, 2006.
  60. ↑ The World’s Most Widely Spoken Languages. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 4 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2011 шеран 27 сентябрехь
  61. ↑ 1 2 Ethnologue 14 report for language code:RUS (ТӀе цакхочу хьажорг — истори, копи)
  62. ↑ Русский язык стал официальным языком в штате Нью-Йорк. АНН news (2009 шеран 11 август). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 4 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2010 шеран 16 сентябрехь
  63. ↑ Телеканал "Культура". web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 4 сентябрь.
  64. ↑ Дурново Н. Н., Соколов Н. Н., Ушаков Д. Н. Опыт диалектологической карты русского языка в Европе с приложением очерка русской диалектологии. — М., 1915.
  65. ↑ Захарова К. Ф., Орлова В. Т. Диалектное членение русского языка. — М., 1970.
  66. ↑ Валентин Седов. Происхождение и ранняя история славян
  67. ↑ В. В. Седов. Древнерусская народность
  68. ↑ Цитатийн гӀалат: <ref> тег нийса йац; кху Варяги тIетовжаран йоза йаздина дац
  69. ↑ Мельникова Е. А. Скандинавы на Руси и в Византии в X—XI веках: к истории названия «варяг» // Древняя Русь и Скандинавия : Избранные труды / под ред. Г. В. Глазыриной и Т. Н. Джаксон. — М.: Русский фонд содействия образованию и науке, 2011. — С. 153—171.
  70. ↑ В. Н. Татищев, И. Н. Болтин
  71. ↑ Летописания с XVI века, начиная со «Сказания о князьях Владимирских»
  72. ↑ А. Г. Кузьмин, В. В. Фомин
  73. ↑ Была ли Древняя Русь частью Великой Швеции? Вероника Мурашова, кандидат исторических наук. flatik.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 21 сентябрь.
  74. ↑ Мельникова Е. А. Древняя Русь и Скандинавия : Избранные труды / под ред. Г. В. Глазыриной и Т. Н. Джаксон. — М.: Русский фонд содействия образованию и науке, 2011.
  75. ↑ Седов В. В. Избранные труды : Славяне. Древнерусская народность. — М.: Знак, 2005. — С. 218.
  76. ↑ Толочко П. П. Древнерусская народность : воображаемая или реальная. — СПб.: Алетейя, 2005.
  77. ↑ Горский А. А. История России с древнейших времен до 1914 года. — М.: АСТ — Астрель, 2008. — С. 50.
  78. ↑ Валентин Седов. Древнерусская народность. Историко-археологическое исследование. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 21 сентябрь.
  79. ↑ Борис Флоря... Россия-Украина: история взаимоотношений. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 22 сентябрь.
  80. ↑ Давньоруської народностi концепцiя. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 22 сентябрь.
  81. ↑ Lantsov Oleg. И.Н. Данилевский. Древняя Русь глазами современников и потомков (IX-XII вв.). web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 22 сентябрь.
  82. ↑ А. И. Миллер. «Украинский вопрос» в политике властей и русском общественном мнении (вторая половина XIX в.)" — СПб.: Алетейя, 2000. — 260 с. — С. 31—41. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 4 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2015 шеран 15 майхь
  83. ↑ А. И. Миллер. «Украинский вопрос» в политике властей и русском общественном мнении (вторая половина XIX в.)" — СПб.: Алетейя, 2000. — 260 с. — С. 233—237. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 22 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2011 шеран 10 августехь

Литература

Йукъара белхаш
  • Александров В. А., Тишков В. А., Шмелёва М. Н. Русские // Народы и религии мира: Энциклопедия / Гл. ред. В. А. Тишков. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1999. — С. 438—461. — 928 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-85270-155-6.
  • Зеленин Д. К. Восточнославянская этнография = Zelenin D. K. Russische (Ostslawische) Volkskunde (Berlin; Leipzig, 1927) / пер. с нем. К. Д. Цивиной. — М.: Наука (ГРВЛ), 1991. — 511 с. — (Этнографическая библиотека). — ISBN 5-02-016500-0.
  • Рабинович М. Г., Маслова Г. С. и др. Русские // Народы Европейской части СССР. Этнографические очерки: в 2 т. / Под ред. В. А. Александрова и др.; Институт этнографии АН СССР. — М.: Наука, 1964. — Т. І. — С. 119—571. — 984 с. — (Народы мира).
  • Русские / Отв. ред. В. А. Александров, И. В. Власова, Н. С. Полищук; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — М.: Наука, 1997. — 828 с. — (Народы и культуры, 1). — ISBN 5-02-010320-9. pdf
  • Русские // Румыния — Сен-Жан-де-Люз. — М. : Большая российская энциклопедия, 2015. — С. 59—60. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 29). — ISBN 978-5-85270-366-8.
  • Русские: Ист.-этногр. атлас: Земледелие. Крестьянское жилище. Крестьянская одежда (середина XIX — начало XX века). — М.: Наука, 1967. — 360 с.: ил.
  • Русские // Народы России: Атлас культур и религий / М-во регионал. развития РФ, РАН; отв. ред.: А. В. Журавский, О. Е. Казьмина, В. А. Тишков. — 3-е изд., испр. и доп. — М.: Феория, 2011. — 319 с. — ISBN 978-5-91796-028-9.
  • Русские // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей; гл. ред. Р. Г. Рафиков; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина, 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3.Архиван копи 2014 шеран 29 ноябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  • Шмелёва М. Н. Русские // Народы России: Энциклопедия / Гл. ред. В. А. Тишков. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 270—307. — 479 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-85270-082-7.
Генетикин талламаш
Этногенезан талламаш
  • Азбелев С. Н. Что угрожало русскому народу в 1380 г. // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. — 2018. — № 1(71). — С. 151—155.
  • Брайчевский М. Происхождение Руси. — К., 1968.
  • Бунак В. В. Происхождение и этническая история русского народа по антропологическим данным. — М.: Наука, 1965. — (АН СССР. Труды института этнографии им. Н.Н. Миклухо-Маклая, т. 88 (новая серия)).
  • Вопросы формирования русской народности и нации. — М.—Л., 1958.
  • Гройс Б. Поиск русской национальной идентичности // Вопросы философии. — 1992. — № 9. — С. 52-60.
  • Грушевский М. С. История Украины-Руси. — Т. 1. — 2-е изд. — Киев, 1913 (Нью-Йорк, 1954).
  • Державин Н. Происхождение русского народа. — М., 1944.
  • Дерябин В. Е. Современные восточнославянские народы // Восточные славяне. Антропология и этническая история / под ред. Т. И. Алексеевой. — 2-е изд., доп. — М.: Научный мир, 2002. — С. 30—59. — 342 с. — 1000 экз. — ISBN 5-89176-164-5.
  • Костомаров Н. И. Две русские народности // Основа. — СПб., 1861. — Март.
  • Куренной П. Советские концепции происхождения великорусской народности и «русской» нации // Научные Записки УВУ. — Ч. 7. — Мюнхен, 1963.
  • Ляпунов Б. Древнейшие взаимные связи языков русского и украинского и некоторые выводы о времени их возникновения как отдельных лингвистических групп. В сб. Русская историческая лексикология. — М., 1968.
  • Мавродин В. Образование единого русского государства. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1951.
  • Рыбаков Б. А. Первые века русской истории. — М., 1964.
  • Происхождение и этническая история русского народа по антропологическим данным / Под ред. В. Бунака. — М., 1965.
  • Погосян Е. Русь и Россия в исторических сочинениях 1730—1780-х годов // Россия / Russia. Вып. 3 (11): Культурные практики в идеологической перспективе. — М.: ОГИ, 1999. — С. 7—19
  • Рыбаковский Л. Л. Русские: этническая гомогенность? (ТӀе цакхочу хьажорг — истори, копи) — Институт социально-политических исследований РАН, 1998.
  • Санкина С. Л. Этническая история средневекового населения Новгородской земли. — СПб., 2000. — 110 с. — ISBN 5-86007-210-4.
  • Филин Ф. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. — Л.: Наука, 1972.
  • Чистов К. В.. Русские // Народы мира: Историко-этнографическая справка — М., 1988. — С. 381—389: ил. — Библиография: с. 389 (26 назв.).
  • Шахматов А. А. К вопросу об образовании русских наречий и русских народностей // Журнал Министерства Народного Просвещения. — 1899. — Апрель.
Разное
Кхечу меттанашкахь
  • Чубатий М. Княжа Русь-Україна та виникнення трьох східньо-слов’янських націй. Записки наукового товариства ім. Т. Шевченка.(укр.) — Т. 178. — Нью-Йорк—Париж, 1964.
  • Balanovsky O., Rootsi S., Pshenichnov A., Kivisild T., Churnosov M., Evseeva I., Pocheshkhova E., Boldyreva M., Yankovsky N., Balanovska E., Villems R. Two Sources of the Russian Patrilineal Heritage in Their Eurasian Context(ингалс.) // American Journal of Human Genetics. — 2008. — Vol. 82, no. 1. — P. 236—250.
  • Malyarchuk B., Derenko M., Grzybovsky T., Lunkina A., Charny J., Rychkov S., Morozova I., Denisova G., Miscicka-Sliwka D. Differentiation of Mitochondrial DNA and Y Chromosomes in Russian Populations(ингалс.) // Human Biology. — Detroit: Wayne State University Press, 2004. — December (vol. 76, no. 6). — 1534-6617. — DOI:10.1353/hub.2005.0021.
  • Verbenko D. A., Knjazev A. N., Mikulich A. I., Khusnutdinova E. K., Bebyakova N. A., Limborska S. A. Variability of the 3’ApoB Minisatellite Locus in Eastern Slavonic Populations(ингалс.) // Human Heredity. — 2005. — Vol. 60, no. 1. — P. 10—18. — DOI:10.1159/000087338. Архивйина 2012  шеран  7 январехь.
  • 俄罗斯族简史 [Краткая история русских в Китае](цийн.). — Beijing: Publishing House of Minority Nationalities, 2008. — ISBN 978-7-105-08688-7.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш