Ненан мотт
Ненан мотт (оьрс. родной язык) ― буьйцучу маттаций бен цхьа а хӀума дийца йиш йац вайн. Историх, арифметиках, литературах, грамматиках, физиках — доцца аьлча, цхьана а хӀуманах лаьцна хӀумма а ала а, дийца а адамийн таро хир йацара, буьйцуш болу аьзнийн мотт ца хилча.
Меттан дозалла
Мотт вайн ойланан а, кхетаман а, хьекъалан а, дахаран а уггаре ца хилча йиш йоцу гӀирс бу. Иза хьекъалан а, ойланан а хазна йу. ХӀора халкъан ненан мотт — цуьнан дахаран хазна йу. Ненан мотт хӀора къоман а, хӀора халкъан а культурин бух бу. Иза кӀорггера дика Ӏамор вайн декхар ду.
Йаздархочо К. Паустовскийс нийса йаздина ненан маттах лаьцна дешнаш:
«ХӀора стеган а шен маттаца йолчу йукъаметтиге хьаьжжина, цуьнан культурин барам къастийна ца Ӏаш, цуьнан граждански мехалла а кхоччуш нийса къасто мегар ду. Шен махке болу бакъ безам шен матте бацахь, маьӀна долуш бац.
Мотт вай Ӏама а бо, дахаран тӀаьххьара денош тӀекхаччалц, саццаза Ӏамо декхар а ду…"
Мотт адамийн дахарехь ца хилча ца торуш йукъараллин нуьцкъала а, хьекъалан а гӀирс бу. Йукъараллин дахар а, къахьегар а бахьанехь кхоллабелла а, кхуьуш схьабеана а бу мотт. Адамийн дахар а, говзалла а, Ӏилма а, культура а — адамашна а, йукъараллина а оьшуш дерг дерриг а кхио гӀодинарг мотт бу. Мотт а, ойла а, кхетам а, хьекъал а чӀогӀа вовшех дозуш ду. Вешан ойла а, дагахь дерг а вай дӀадуьйцу маттаца. Мотт ойланан дегӀ ду, ткъа ойла меттан сурт ду.
ХӀума хааран а, хӀуманах кхетаран а ойланах кхетам олу, ткъа адамийн дахарх а, къинхьегамах а, Ӏаламах болчу кхетамах хьекъал олу. Доцца аьлча, хьекъал хӀуманах вайн болу кхетам бу. Дуьненахь къаьмнийн меттанаш дукха ду.
Ӏилманхоша дерриг а дуьненахь 3000 сов къоман мотт лору, кегий, даккхий къаьмнийн меттанаш лерича. И меттанаш, вовшашна герга а, вовшех тера а хиларе хьаьжжина, меттанийн тобанашка декъало. ХӀора меттанийн а тӀехь, тайп-тайпана башхаллаш йу. Уьш вовшех къаьста меттан дешнашца а (лексикаца), цуьнан грамматикица а. Вовшийн гергара хиларе терра, славянин меттанийн тобана йукъадогӀуш ду ду оьрсийн, украинийн, белорусийн, болгарийн, полякийн меттанаш, ткъа вайнехан меттанийн тобана йукъадогӀуш нохчийн, гӀалгӀайн меттанаш.
Бераллехь буьйцуш схьалаьцна мотт
Дикка баьржиначу кхетамца (В. И. Беликовс а, Л. П. Крысинс а, Д. Кристалс а) ненан мотт — иза стага жимчохь дуьйна, леррина Ӏамор а доцуш, шен цхьа меттан гонехь («хьалхара мотт») волуш, шен караберзош болу мотт бу. Беран жимчохь дуьйна цхьана хене кхаччалц масех мотт караберза йиш йу, цу хьолехь цуьнан хила тарло шиъ йа масех ненан мотт. Леррина Ӏаморехь йа йоккхачу хенахь меттан гонехь караберзийначу маттах «шолгӀа мотт» олу (уьш а ишттта масех хила тарло)[1]. Амма цхьаболу авторша къастадо ненан мотт а, хьалхара мотт а, стеган ненан мотт дӀабовш, ткъа цуьнца цхьаьна йа тӀаьхьо караберзийна мотт хьалхаболуш долу хӀума[2].
Къаьмнийн шаьш къасторан мотт
КхоалгӀачу кхетамца ненан мотт бу аьлла къобалбо стаг шена йукъадогӀучу халкъан я къаьмнийн мотт санна, уьш хьалха хиллачу чкъурашца а, церан массо а хӀума карадерзийначу хӀуманашца а уьйр латтош болу мотт, къаьмнийн а, къоман а ша-шех къасторан бух санна гӀуллакх деш болу[3][4]. «Ненан мотт» бохучу терминан этнически тидар йухатоьхна цхьа могӀа оьрсийн авторша. Масала, В. И. Беликовс а, Л. П. Крысина а къастабо ненан меттан кхетам оцу кхетамех, тӀаьххьарниг «къаьмнийн мотт» аьлла билгал а воккхуш. Ненан мотт къомаца богӀуш хила тарло, амма иза цуьнца цхьаьна ца нисбала а тарло (йукъара нисдалар, къаьсттина глобальни а, миграцин процессийн).
Меттанийн тайп-тайпаналла ларйаран проблемина тӀе тидам бахийтархьама, ЮНЕСКО-с билгалдаьккхира Дуьненайукъара ненан меттан де.
Билгалдахарш
- ↑ Crystal, David (1997). The Cambridge Encyclopedia of Language. Second edition. — Cambridge, Cambridge University Press. — P. 372.
- ↑ Вахтин Н. Б., Головко Е. В. Социолингвистика и социология языков. — Санкт-Петербург, 2004. — С. 46
- ↑ Василь Іванишин, Ярослав Радевич-Винницький. Мова і нація. — Дрогобич: Видавнича фірма «Відродження», 1994. — С. 121
- ↑ Мікуліч Т. М. Мова i этнічная самасвядомасць. — Минск, 1996.