Российн истори
Российн истори — хьалха заманахь Россехь а,/йа кхузаманан Российн Федерацин территори тӀехь а хиллачу йукъараллин-политикин, йукъараллин-экономикин, этнокультурин, цивилизацин процессийн йерриге а хьал; кхечу маьӀнехь аьлча, и процессаш Ӏаморна лерина историн Ӏилманан дакъа.
Йукъара информаци
ХӀинцалера Россехь йолу латта дӀатардар дӀадоладелла адаман историн уггаре а хьалхарчу муьрехь — лахара палеолитехь. Архантропашца йоьзна археологин хӀуманаш карийна йерриг пачхьалкхехь[1] кхин палеоантропаш а[2]. Лакхара палеолитан заманахь, кхузаманан адамийн ма-дарра дай, кро-магнонаш, дӀакхелхина[3]. Мезолитан муьрехь, цара чекхдаьккхина Евразин къилбаседан декъехь нах бахар[4]. Неолитан заманахь дуьйна тайп-тайпана археологин культураш кхиар тайп-тайпанчу темпаца дӀадоьдуш ду, дахаран хьелаш тайп-тайпана хилар бахьана долуш[5]. Цхьа могӀа къилба территорийн бахархоша карадерзийна йуьртабахаман а, даьхнийлелоран а гӀуллакхаш[4], Ткъа къилбехьара а, малхбалехьара а ваьрраш, кхидӀа а талларца а, чӀерийлецарца а, гулдарца а дехаш хилла. Энеолитан а, бронзан а бӀешерашкахь кхузаманан Российн территори хилла уралхойн а, алтайхойн а, индоевропейцин а меттанийн доьзалш кхиъначу аренан дакъа[6].
Дуьххьарлера тайпанийн цхьаьнакхетаралла, кхузаманан Российн территорин цхьана декъехь йозанан хьостанашкахь дӀайаздина долу, киммераш хилла[7]. Вайн эрал хьалха VII бӀешарахь Ӏаьржа хӀордан кӀоштара Алтайн лаьмнашка кхаччалц йолу меттиг скифийн долахь йара[8].
Вайн эрал VII бӀешо йуккъе даьлча дуьйна Ӏаьржа хӀордан къилбаседа бердашца кхуьура шира грекийн колонеш. Уггаре а йаккхийра шира пачхьалкхаш цу регионехь хилла Боспоран пачхьалкх[9] кхин а Херсонес Таврический[10].
IV бӀешеран шолгӀачу декъера дуьйна кхузаманан Российн территореш йукъайахара Халкъийн йоккха миграцин процессана. Ламанхойн тайпанаша шайн пачхьалкхан кхолламаш кхоьллина, шайна йукъахь Туьркийн каганат а йолуш[11], Йоккха Булгаре, Хазарийн каганат[12].
V бӀешарахь дуьйна шира славянийн йуьртабахаман ваьрраша бахархой баха буьйлабелира Днепр а, Десна а хишна йуккъера меттиг, Ильменан а, Пскован а Ӏаьмнийн бердашца долу латтанаш, цул тӀаьхьа Волга а, Ока а хишна йуккъера меттиг[13]. Славянаш меттигерчу йа керла кхаьчначу балтийн а, финн-угорийн а тайпанашца йукъаметтигаш лелош хиларе терра, тайпанийн цхьаьнакхетаршна йукъахь жим-жима гучуйовлу культурин а, меттан а башхаллаш. VII бӀешо чекхдаьлча славянаш бекъало малхбален, малхбузе, къилба.
IX бӀешарахь малхбален славянаша дӀалаьцначу латтанаш тӀехь кхоллаелира йаккхий тайпанийн цхьаьнакхетараллаш, церан цӀераш гойту шираоьрсийн «Повесть временных лет» хроникехь[14]. Хетарехь, дуьххьарлера протопачхьалкхан кхолламаш кхоллабелла[15].
IX бӀешеран шолгӀачу декъехь малхбален славянийн а, финн-угорийн а тайпанийн барт, шайн центр Ладогехь йолуш, кхайкхам бира норманшка, коьртехь Рурик а волуш, паччахьалла дан. Цуьнан метта хӀоьттиначу эла Олега дӀалаьцна полианхойн латтанаш, йуккъехь Киев йара, луларчу тайпанийн территореш шен куьйга кӀел йира. Шира Оьрсийн Пачхьалкх кхоллайелира[16]. Хроникашкахь лелайо «Русь» а, «Оьрсийн мохк» а боху терминаш, иза хьахош. «Рус» боху дош, ширачу оьрсийн матте деана ду, шира норвегин маттера. Иза хилла норманийн йуьхьанцара цӀе[17]. Уьш славянийн бахархоша ассимиляци йеш хиларе терра, и термин дӀасайаржийна Ширачу Руссера массо а бахархошка а, ша Ширачу Оьрсийн пачхьалкхе а[18][19][20].
989 шарахь гергахь, эла Владимир Святославич волуш, Византин имперера тӀеэцна керста дин дӀакхайкхийра Русь пачхьалкхан дин. Православино керла этикан категореш йеара, уьш мехала йара оьрсийн культура а, менталитет а кхоллайаларехь[21][22].
Пачхьалкх кхиаро сихйира оьрсийн шира халкъ чӀагӀдаларан процесс. Принц Ярослав Владимирович волуш шен лакхене кхаьчна Русь[23]: хьалхара монастыраш кхоьллина[24], тӀулган килсаш йина, хроникан йоза кхолладелла[25], оьрсийн исторехь дуьххьарлера йозанан низамийн кодекс гучуйелира[26].
1097 шарахь Любечийн съездехь оьрсийн элаша барт бира шайн ницкъаш вовшахтоха половцашца тӀом бан. Цуьнца цхьаьна сацам бира, муьлххачу а элан тӀаьхьенан, цуьнан дайх долчу латтанашна тӀе бен претензеш йан йиш йац аьлла. Иза йара цхьаьнатоьхна пачхьалкх йозуш йоцучу олаллашка йекъаран агӀор йаьккхина гӀулч[27], XII бӀешо йуккъе далале хилларг.
XIII бӀешеран хьалхара кхоалгӀа дакъа кхачале уггаре а боккха Ӏаткъам хилира Ростов-Суздалан а, Новгородан а, Галицин-Волан а латтанашна[28][29]. XII бӀешерашкахь а, XIII бӀешерашкахь а зазадаьккхина шира оьрсийн архитектура а, искусство а, литература а. «Слово о полку Игореве» цӀе йолу поэма йазйина XII бӀешеран тӀаьххьарчу доьалгӀа дакъехь[30].
XIII бӀешеран хьалхарчу кхоалгӀачу декъехь Чингисхан коьртехь волу монголийн ваьрраша шайн куьйга кӀел йоху Сибрехан аренаш а, хьанн-аренаш а, цул тӀаьхьа Йуккъера Ази, Къилбаседа Кавказан дакъа а, Къилбаседа Ӏаьржа хӀордан кӀоштан аренаш а. 1238—1240 шерашкахь монголаша хӀаллакйира дукхаха йолу шира оьрсийн олалла, церан кхиар лагӀдира дуккха а иттаннаш шерашкахь[31][32].
ДӀалаьцна оьрсийн латтанаш Дашочу Ордан вассалаш лара долийра[33] ткъа шарахь йал дӀайала йезаш хилла. Муьлхха а дуьхьало йар таӀзаран рейдаш йеш хилла[34]. XIV бӀешеран хьалхарчу декъехь Владимиран сийлахь-воккха эла буьззина жоьпаллехь хилира йал гулйаран, цуо цунна цхьа барамехь ницкъ лора кхечу элашна тӀехь[35]. Владимиран Сийлахь-Везачу олаллин ярлык татарша тайп-тайпанчу олаллийн векалшна йелла, царех цхьаъ чӀагӀ ца йайтархьама[35].
Новгородан республикано, Владимир-Суздалан олаллин гӀоьнца, шведийн агресси йухатоьхна 1240 шарахь[36], ткъа 1242-чу шарахь оьрсийн латтанийн чолхечу хьолах лело гӀоьртина немцойн тевтонийн орден[37].
1300 шарахь Йерриг Русийн митрополит Максим шен резиденци дӀайахийтира гӀезалоша йохийна Киевера Владимир-на-Клязме[38]. Оьрсийн латтанийн динан центр дӀайахара Владимир-Суздалан олалла, цигахь коьрта роль ловзо йолийра Москох. XIV бӀешарахь цуьнан аьтто белира Тверан олалла эшо къилба-малхбален Русехь лакхалла къийсамехь[39].
Оьрсийн латтанаш цхьаьнатохаран девнехь Москохан коьрта конкурент йара Литван а, Оьрсийн а Сийлахь-Йоккха олалла а[40]. XIV бӀешо чекхдолуш цо йукъадаьккхира шираоьрсийн хилла пачхьалкхан доккхаха долу дакъа[41]. 1385 шарахь Крево Полшин пачхьалкхаца цхьаьнакхетар бахьана долуш цӀуйн литван элий католицизм тӀеийцира. Цул тӀаьхьа цуо новкъарло йира Вильнюсан православин оьрсийн латтанашна тӀера претензеш[42].
1380 шарахь оьрсийн эскарша шайн дуьххьарлера толам баьккхира Дашо Ордан коьрта ницкъашна тӀехь[43]. Цу тӀера дуьйна йал дӀайалар низамехь доцуш хилла, цуьнан барам тӀаьхь-тӀаьхьа лахлуш хилла[44]. XV бӀешо йуккъе даьлча, Къилба-Малхбален Русь лдаллаша кхоьллина Ока хи тӀехь ларйаран чӀагӀонийн система, гӀезалойн рейдех ларвала[44].
XV бӀешо йуккъе даьлча, Дашо Орда эххар а дӀасакъаьстира[45]. Цуьнан метта кхоллайелла Сибрехан а, Казанан а, Астрахански а, ГӀирман а ханалла, Йоккха а, НогӀийн Орда а[46].
Кхуьуш йолу оьрсийн пачхьалкхан кхиар масех иттаннаш шерашкахь лагӀдира 1433—1453 шерашкахь хилла феодалан тӀом олучу тӀамо[47].
Москохан Йоккхачу герцогствос къобал ца йира 1439 шеран Флорентин килсанийн цхьаьнакхетаралла, 1448 шарахь оьрсийн епископийн а, динан дайн а кхеташоно хьалаваьккхира епископ Юнус Рязански Киеван а, Йерриг Россин а митрополитан дарже. Оцу гӀулчо билгалдоккхура де-факто оьрсийн православин килс Константинополан патриархатех йозуш ца хилар[48][49]. 1459 шарахь Литван Йоккхачу олаллин православин епископаллаш дӀакъаьстира Киеван митрополитех, иза муьтӀахь йара Константинополан патриархатан. Цу минотехь дуьйна Москохан митрополитан канонин дозанаш нисделира хьалакхуьуш йолчу Оьрсийн пачхьалкхан дозанашца[50].
1472 шарахь Москван сийлахь-воккха эла Иван III йалийра Византин императорийн верас София Палайологина[51]. Килсан авторша ларйан йолийра оьрсийн пачхьалкх Византин империн тӀаьхьенан тезис, цуьнан мисси дӀакхайкхийра православи ларйар[52].
1472 шарахь Пермийн мохк Москван Сийлахь-Боккхачу олаллин йукъабаьккхира[53], 1478 шарахь — Новгородан латта[54].
1480 шарахь, Йоккхачу Ордан хан Ахмата Москохна дуьхьал кхиаме ца хиллачу походал тӀаьхьа, Къилбаседа-Малхбален Русь эххар а мукъайаьккхира монголийн-гӀезалойн олаллех. Оцу терахьо дӀайолало цхьааллин Оьрсийн пачхьалкхан истори[55].
1480-гӀа шерашкахь Сийлахь-Воккхачу эла Иван III-гӀачо Новгородан боярийн а, архиепископан а, меттигерчу ламастийн а латтанаш схьадаьхна, и латтанаш дӀасадекъна мехкан йуккъера кӀошташкара боярийн кӀенташна латтанаш санна. Новгородера боярашна компенсаци лора — амма махкахь йуккъехь а, иштта имениен кепехь а[56]. Цу минотехь дуьйна оьрсийн пачхьалкхан урхалчаша хаддаза лелайора элийн дехьа-сехьа дӀасалеларан практика — хьалха аннекси йинчу территорешкара[57], ткъа Иван IV-гӀачу хенахь, опричнина йукъадогӀучу латтанех. Имение хилира латтанийн доладарехь Ӏаламат даьржина бехкаман кеп.
1490-гӀа шерашкахь оьрсийн пачхьалкхехь налогийн система цхьаьнатоьхна, бахархочунна тӀера латтанийн принципе хийцира[58]. 1497 шарахь Йерригроссийн бакъонийн кодекс тӀеэцарца Москван Сийлахьчу олаллин юристийн норманаш йаьржира йерриг цхьаьнатоьхначу пачхьалкхан территори тӀе[59]. 1497 шарна гергахь дуьххьара лелийна Сийлахь-Воккхачу элан йоккха мухӀар, иза лоруш йу Российн пачхьалкхан гербан прототип[60].
1485 шарахь Оьрсийн пачхьалкхана йукъайахийтира Тверан Сийлахь-Йоккха олалла[61], 1489 шарахь — Вяткин мохк а, Обь эркаца йолу территореш а[62].
Василий III-гӀачо паччахьалла дечу заманахь Псковн мохк (1510 шо) а, Рязанан олалла а (1521 шо) оьрсийн пачхьалкхана йукъабахийтира[63]. Местничествийн институт кхоллайелира[64].
1547 шарахь Москван сийлахь-воккха эла Иван IV-гӀачо паччахьан цӀе шена тӀеийцира. Къоначу паччахьан хьехамчийн тобано дӀайаьхьира земствон а, губернаторан а, налогийн а реформаш. Низамаш цхьаьнатоьхна керла низаман кодекс тӀеэцарца[65][66]. Хьалхара приказаш болх бан доладелла[67]. ГӀулаккхан низамехь билгалдаьхна меттигера говраш тӀехь эскар кхолларан бакъонаш[68]. ГӀашлойн роль тӀедиллина керла кхоьллинчу стрелокийн отрядашна[69].
Чоьхьара политикин реформаш йеш арахьарчу политикин кхиамашца цхьаьна хилира. 1552 шарахь оьрсийн эскарша Казанан каганат дӀалаьцна[70], 1556 шарахь Астраханан каганат Российн паччахьаллин йукъа йогӀура. 1550-гӀа шераш чекхдовлуш Москох Каспий-хӀорда тӀе кхача аьтто белира[71]. Ливон тӀеман хьалхарчу муьрехь оьрсийн эскарша дӀалецира Нарва а, Дерпт а, Полоцк а.
1560 шарахь Хаьржинчу Кхеташонан коьрта нах йуьхьӀаьржачу хӀиттира. Боярийн доьзалийн декъашхошна дуьхьал репрессеш йолайелла Российн паччахьехь[72]. 1565 шарахь Иван IV-гӀачо мохк боькъу «опричнина» а, «земщина» а. ГӀуллакх деш болчу нехан дехьа-сехьа миграцеш хилира, дукха хан йоццуш аннекси йинчу дозанан территорешкахь лелийначу барамех тера[73]. Дуккха а аппанан элийн латтанаш дӀадаьхна. Йерриг а пачхьалкхехь терроран паччахьалла дӀадоладелира Иван IV-гӀачо йамартхой лоруш болчу массо а нахана дуьхьал. 1570 шарахь паччахьо а, цуьнан опричнинан эскаро а таӀзаран поход йолийра Новгородан латтанашна дуьхьал[74][75][76].
Репрессешца цхьаьна арахьарчу политикехь йухатохарш а хилира. 1569 шарахь Литван Сийлахь-Йоккха оллалас Полшин пачхьалкхаца Люблинан союз йира[77]. 1571-чу шарахь ГӀирман гӀезалоша йагийра Москва. Оьрсийн паччахьалла кхин дӀа а татарийн олаллех кӀелхьараелира Молодин тӀамехь (1572) толам баккхар бахьана долуш, земщинан а, опричнинан а цхьаьнакхетначу ницкъаша толам баьккхира[77][78]. Цул тӀаьхьа Иван IV-гӀачо дӀайаьккхира опричнина. Амма пачхьалкхан система йекъа гӀертар дӀадахара паччахь велла дӀаваллалц[79].
Ливон тӀом чекхбелира Российн империн эшамца. Цуьнан декхаре хилира Ливон орденан схьадаьхна латтанаш Польшин-Литван къоманна дӀадала, иштта масех гӀала Швецина дӀайала[80]. ТӀамо а, опричнина а хӀаллакйира Оьрсийн паччахьалла. Ахархой шайн латтан долахошкара массо а агӀор дӀабахарна жоп луш, Ӏедало йукъадаьхна дуьххьарлера крепостнойн шераш 1581 шарахь, кхин цхьа гӀулч йаьккхира крепостнойн Ӏедал формале даккхаран агӀор[80].
1581—1585 шерашкахь атаманан Ермакан гӀазакхийн отрядо эшийра Сибрехан каганат. Сибрех жигара кхиар дӀадоладелира[81].
Паччахь Феодор Иванович волуш де-факто пачхьалкхан куьйгалхо вара бояр Годунов Борис. 1589 шарахь кхоьллира Москох Патриархат. Оьрсийн православин килс низамца автокефальни хилира[82]. Швецица кхиамца тӀом бар бахьана долуш Оьрсийн паччахьалло йухайерзийра Ивангород а, Ям а, Копорье а, Корела а[83]. 1597 шарахь Ӏедало пхеа шеран хан хӀоттийра, цу йукъахь латтан долахочун бакъо йара ведда ахархо лаха а, йухаверзо а[84].
1591 шарахь кхелхира Иван IV-гӀачун жимаха волу кӀант Царевич Дмитрий. 1598 шарахь паччахь Федор валарца чекхйелира Рурикийн династи[85]. Земски соборо паччахь хаьржира Годунов Борис[85]. 1601—1603 шерашкахь йалташ ца хиларо массо а мацалла йелира[86].
1603 шарахь бояран кӀант Отрепьев Григорий гучувелира Посполитан бертехь, ша тамашийна кӀелхьарваьккхина паччахь Дмитрий ву бохуш[87]. 1604 шарахь Харц Дмитрий I-ра полякийн-литван мерза эскархойн отрядца Северскан латта тӀелетира. ЦӀеххьана паччахь Борис велча (1605 шеран апрель), моттаргӀанца къийсам латто хьажийна эскар дӀадахара Харц Дмитрийн агӀор[88][89]. ТӀаьххьарчо цхьана шарахь гергга паччахьалла дира. 1606 шеран майхь иза вийра питана бахьана долуш[90][91][92].
Эла В. И. Шуйский паччахь кхайкхийра[91]. И. И. Болотниковн гӀаттам болабелла Северскан махкахь, амма 1607 шарахь бен дӀа ца баьккхира[93]. 1608 шеран июнехь рогӀера моттаргӀанан, харц Дмитрий II-гӀачун эскарша лагерь йира Москохна гергахь йолчу Тушино йуьртахь[94][95]. 1609 шеран йуьххьехь паччахьо Василийс кхайкхам бира Швеце гӀо доьхуш. М. В. Скопин-Шуйскийс куьйгалла дечу оьрсийн-шведийн эскаро Москох дӀакъевлира[96].
Посполитан цхьаьнакхетаралла официалехь тӀамна йукъа а йаьлла, Смоленскана го бира[97]. Клушинохь хиллачу тӀамехь паччахьан эскарш эшийначул тӀаьхьа, 1610 шеран июлехь питанчаша вохийра паччахь Василий[98][99].
ВорхӀ бояр олучу наха барт бира полякийн эла Владислав оьрсийн паччахь тӀеэца. 1610 шеран сентябрехь полякийн эскарш Москох Кремл чудахара. Оьрсийн паччахьна шен къоман йозуш ца хилар дӀадаларан ма-дарра кхерам бара[100]. 1611 шарахь дуьххьарлера халкъан ополченца Москвана го бар аьтто ца белира казакийн а, элийн а конфликташ бахьана долуш[101]. 1611 шеран июнехь полякаша схьайаьккхира Смоленск. Шведаша дӀалаьцна Новгород а, Новгородан латта а[102].
1611 шеран бӀаьста Лаха Новгородехь шолгӀа халкъан ополченеш кхолла йолийра, коьртехь Д. М. Пожарский а, К. Минин а волуш[103]. Милицин дакъош Москохна герга кхаьчна. 1612 шеран 26 октябрехь (5 ноябрь) Кремлан полякийн гарнизоно капитуляци йира[104][105].
1613 шарахь хиллачу Земски Соборо паччахь хаьржира М. Ф. Романов[106][107]. Керлачу Ӏедалан декхаре хилира цхьа могӀа ахархойн гӀаттамашца къийсам латто, иштта йаккхий казакийн тобанаш а[108]. 1617 шеран февралехь Оьрсийн паччахьо а, Швецино а куьйгаш йаздира Столбовон бартана[108]. Полшин эла Владислав Москох схьайаккха гӀортаран аьтто ца баьллачул тӀаьхьа, Посполитан пачхьалкхо а, Оьрсийн паччахьо а Деулино гӀалин барт бира 1618 шеран декабрехь, Полшина кхаьчна Смоленскан а, Северскан а латтанаш[109].
Михаил Федоровичан заманахь Оьрсийн паччахьаллин болх баран башхалла йара классийн векалалла гойтуш йолу хьехамийн орган йолу Земски Собор рогӀера кхайкхам бар[110][111][112]. Пачхьалкхан урхаллин органаш санна приказийн система хаъал шорйелла[113][114]. Ӏедалша хаддаза совйоккхуш йу боьвда лела ахархой лохуш йолу хан[115]. 1630 шарахь дуьйна дӀадолийра керлачу низаман полкаш кхоллар[116]. Оьрсийн паччахьо арахьара совдегаршна металлургин заводаш кхолла ледарлонаш йан йолийра[117].
Пачхьалкхехь гӀирма-гӀезалой ирча рейдаш йира. Лаьттанаш лардеш, Ӏедало буьйлабелира шира чӀагӀонаш меттахӀитто а, керланаш йан а[118].
Паччахь Алексей Михайловичан заманахь, Москох «Сольный бунт» а, кхечу гӀаланашкахь баккхий гӀаттамаш а хиллачул тӀаьхьа, йуккъера Ӏедало тӀеийцира 1649 шеран Соборан кодекс, ведда ахархой лехар хан йоцуш хилира[119]. ГӀаланашкахь дӀайаьхна долахь йолу нах беха меттигаш. Церан берриге а бахархой посадан налогана тӀедиллина[120][121].
ТӀаьххьара крепостной Ӏедал дӀахӀоттор а, пачхьалкхан классийн система кхоллайалар а цхьана хенахь хилира паччахьан самодержавин ницкъ чӀагӀбаларца а, земски соборийн гӀуллакхаш лахдарца а[122]. 1650-гӀа шерашкахь Москохан патриарха Никона, паччахьан гӀоьнца, килсан реформа йира[123]. Цу гӀуллакхо дӀасакъастар хилира Оьрсийн православин килсехь. «Шира ийман» хилира цул тӀаьхьа хиллачу йукъараллин протестийн идеологин бухехь дӀакъаста йиш йоцу дакъа[124][125].
1653 шарахь Речь Посполитан къовсамна дуьхьалбевллачу Запорожьен казакаша кхайкхам бо паччахье, шайн куьйга кӀел йолу латтанаш Российн пачхьалкхе тӀеэцар доьхуш. 1653 шеран октябрехь Москвахь йолчу Земски Соборо шен резахилар делира цу гӀуллакхана. 1654 шеран январехь Переяславан Радехь гӀаттамхоша тӀечӀагӀбира Запорожьен эскар Российн махкахо хиларан сацам[126][127]. Цу гӀуллакхо оьрсийн-полшин тӀом болийра. И бахьана долуш Россино йуха схьаийцира Смоленскан а, Северскан а латтанаш. Речь Посполитан къоман цхьаьнакхетаралло иштта къобалдира Москохан Ӏедал Днепран аьрру бердаца а, Киеван кӀоштаца а долчу латтанашна тӀехь[128][129].
ТӀеман Ӏаткъаман тӀаьхьалонаш, ахархой лай хилар а, килсан дӀасакъастар а бахьана долуш уггаре а боккха казакийн-ахархойн гӀаттам хилира Петринан хьалхара заманахь, коьртехь вара С. Т. Разин (1670—1671)[130][131][132].
Оьрсийн талламхоша а, казакаша а, промышленникаша а кхин дӀа а кхиош хилла Сибрех. 1648 шарахь Ф. А. Поповс а, С. И. Дежневс а карийра Азин а, Америкин а йукъара боьра. В. Д. Поярковн а, Е. П. Хабаровн а отрядаш Приамурье кхаьчна. Сибрехула къилбехьа а, малхбалехьа а хьалхаволуш, Российна цхьацца дуьхьалонаш бен ца нислора. XVII бӀешо чекхдолуш оьрсий кхаьчна шайн Ӏаламан дозане — Арктикан а, Тийна а океанийн бердашца[133][134]. Российна йукъадаккхаро кхачийна Сибрехан къаьмнийн йукъараллин кхиар сихдаре[135].
Паччахь Федор Алексеевичан заманахь пачхьалкхо чекхдаьккхира латтанех йасакх йаккхар тӀера хӀусамех налог йаккхаре дерзар[136][137]. 1682 шарахь меттигера Ӏедал дӀадаьккхира. Орденийн системехь реформаш йан гӀоьртира[138]. Исторехь дуьххьарлера оьрсийн-туркойн тӀом хиллачул тӀаьхьа Ӏусманан империно къобалдира Российн Ӏедал Днепран а, Киеван а аьрру бердаца долчу латтанашна тӀехь[139][140][141].
1687 шарахь принцесса София Алексеевна регенталла йолчу хенахь къоначу паччахьашна Иванна а, Петрана а[142] , Москвахь кхоьллина Российн исторехь дуьххьарлера лакхара дешаран заведенеш йолу славянийн-грекийн-латинийн академи[138]. Дуьххьарлера оьрсийн ГӀирмана дуьхьал походаш хилира 1687 а, 1689 а шерашкахь[143][144]. Цийнца дийцарш бахьнехь 1689 шарахь Нерчинскан барт хилира, иза дуьххьарлера оьрсийн-цийн барт бара[142].
1689 шарахь Ӏедал дӀаделира Петр I-чун кара[142][145]. 1695—1696 шерашкахь Азовн кампанеш бахьана долуш Российн аьтто белира Азовн хӀорда тӀе[146][147][148]. «Йоккхачу векалаллин» декъашхо санна Малхбузе Европехь хиллачу паччахьо сацам бира Ӏусманан империца дуьхь-дуьхьал латар йуьстах а даьккхина, Российн Балтикин хӀорда тӀе кхачаран къийсамна тӀебахийта[149]. 1700 шарахь Российн Швецица Къилбаседан тӀаме йахара. ТӀеман хьалхарчу шерашкахь хиллачу эшамаша ницкъ бира Сийлахь-Везачу Петран махкахь рогӀера эскар а, хӀордан флот а кхолла волавала[150][151], цуо цхьа могӀа реформаш йира. РогӀера нах балха эцаран акцеш йукъайаьхна[152]. Эскарна кхачо йан хазнано кхоьллина металлургин заводаш, кӀади деш йолу мануфактураш, кӀади деш йолу заводаш, стадионийн фермаш. Ахчанца лелор долина[153], налог (капитацин налогийн системе дерзар)[154], административан (Сенат, правленеш, фискалан белхахойн институт, прокуратура, Синод кхоллар[155], политикин талламан органаш)[156], губернин[157] Реформаш йар. 1703 шарахь Санкт-Петербург тӀехь Нева хи чудоьдучу меттехь гӀишлошйар долийра, 1713 шарахь иза хилира пачхьалкхан коьрта шахьар. Махкахь кхоьллина йуьхьанцарчу классийн маша, схьайиллина леррина дешаран заведенеш[158].
Къилбаседа тӀеман а, Петр Хьалхарчу реформийн а фонехь налогийн дукъ алсамдалар бахьана долуш адамийн дахаран хьелаш телхина хиларо цхьа могӀа къепедацарш а, гӀаттамаш а хилира (Астрахански а, башкирийн а гӀаттамаш, К. А. Булавин гӀаттам)[159][160]. Культуран а, денна долчу дахаран а сферехь нуьцкъала «европеизацино» элита цивилизацин изоляци йира ламастан халкъан культурех, цо бен ца совбаьккхира йукъараллин барт цахилар[161].
Къилбаседан тӀамехь толам баьккхинчу Российн Балтикин хӀорда тӀе кхача аьтто белира[162][163]. 1721 шарахь Петр I-чо шен караэцна императоран титул. Российн исторехь империн мур дӀаболабелла[164]. 1724 шарахь хьаькамо къобалйира Ӏилманийн академи кхолларан проект[165].
1722 шарахь Петр I-чо омра арахийцира паччахьан Ӏаршан тӀаьхьенан хьокъехь, цо бух биллира паччахьан цӀийнан карчамийн заманан (1725—1762). ХӀора рогӀ-роггӀана паччахьан Ӏарш тӀеэца лууш верг Ӏедале вогӀура Петарбухехь дӀатарбеллачу гӀаролхойн полкийн ницкъаца гӀо а деш[166]. Фаворитизм шуьйра йаьржира[167].
ТӀаьхьий-хьалхий паччахьийн заманахь элий, цхьана агӀор, жим-жима мукъаболуш бара пачхьалкхана хьалха долчу декхарех, вукху агӀор, цунна караерзайора гуттар а алсамйовлуш йолу бакъонаш а, льготаш а. 1730 шарахь, Петр-Сийлахьчун хьалхара тӀаьхьенан хьокъехь долу омра йухадаккхарца, латтан долахой маьрша бара шайн латтанаш а, крепостнойш а лело[168]. 1736 шарахь элашна декхаре гӀуллакх дан хан 25 шарахь бен ца хилира[169]. 1762 шарахь арахийцира элийн паргӀатонан Манифест, цо уьш мукъабаьхна пачхьалкхан декхаре гӀуллакхдарх[170][171].
Крепостнойн а, ахархойн эксплуатацин а режим хаддаза телхина. Императрица Анна Иоанновнин заманахь шуьйра даьржира латта доцуш ахархой бохкаран гӀиллакх. 1731 шарахь арахийцира указ, императорна тешаме хиларан дуй ахархойн цӀарах церан латталелорхоша йа хьаькамаша баа беза аьлла[172]. 1736 шарахь указ арахийцира массо а балха эцна белхалой хӀетахь шаьш болх бечу предприятешка дӀахӀитторан хьокъехь[173]. Елизавета Петровнин заманахь 1747 шарахь дворянийн бакъо йелира ахархой эскаре дӀабохка, ткъа 1760 шарахь бехкенаш Сибрех дӀабахийта[172][174].
ВорхӀ шеран тӀамехь, Российно Австрица а, Францица а барт а беш, Пруссина дуьхьал лелаш, оьрсийн эскарш Берлине чудевлира 1760 шарахь[175][176].
Императрица Екатерина II-гӀачун заманахь крепостной Ӏедал кхин а чӀагӀдира. 1765 шарахь латтан долахоша бакъо йелира гӀаттамхой ахархой таӀзаран лолле хьажо[177]. Крепостнойн оптовый а, розничный а йохк-эцар низамехь хилира[178]. Оццу хенахь Екатерина II-гӀачо, серлонан абсолютизман принципаш ларъеш, тӀаьхь-тӀаьхьа дӀадаьхна классийн дехкарш йохк-эцарехь а, промышленностехь а. 1775 шарахь дуьйна бакъо йелира муьлххачу а декъехь промышленни предприятеш кхолла[179][180].
1764 шарахь императрицас дӀайаьхьира ламастан латтанаш секуляризаци йар[181]. Пачхьалкхан урхаллин уггаре а мехала хаттарш къасто долийра Сенатехь а доцуш, Екатерина II-гӀачун кабинетехь а, Императоран кхеташонехь а[182].
Е. И. Пугачев коьртехь а волуш, XVIII бӀешарахь хиллачу уггар боккхачу казакийн гӀаттамо а, ахархойн тӀамо а гайтира меттигера Ӏедал ледара хилар[183], хӀун ницкъ бира императрицана провинцин реформа йан[184][185]. Коллегийн роль лахйелла, царех дуккха а дӀайаьхна[186].
1785 шарахь Екатерина II-гӀачо къобалйира элийн харти, цо чӀагӀйира империн урхаллин классан хьалхара меттиг[187][188].
1768—1774 шерашкахь оьрсийн-туркойн тӀом хиллачул тӀаьхьа Ӏусманан империно къобалйира ГӀирман каганат йозуш ца хилар[189][190]. Иза Российн тӀеӀаткъамна кӀел нисъелира. Туркойчоь ГӀирман ханна дуьхьал гӀаттам вовшахтоха гӀортарна жоп луш, Екатерина II-гӀачо манифест арахийцира 1783 шарахь ГӀирма Российн империна йукъайахар дӀакхайкхош[191]. Севастополь гӀала кхоьллина йара хьалакхуьуш йолчу Российн Ӏаьржа хӀордан флотан коьрта база санна[192]. 1787—1791 шерашкахь хиллачу тӀамехь эшначу Ӏусманан империн декхаре хилира ГӀирма оьрсийн[193]. XVIII бӀешеран тӀаьххьарчу доьалгӀа декъехь Российн Къилбаседа Ӏаьржа хӀордан кӀошт кхиар чӀогӀа сихделира[194].
Туркойчоьнца конфликташ лаьттачу хенахь Екатерина II-гӀачун декхаре хилира Австрин а, Пруссин а лехамашна муьтӀахь хила, Полшин-Литван пачхьалкх йекъа реза хила. Россино йукъайаьккхира хӀинцалера Белоруссин территори, ткъа иштта Аьтту бердан Украина а, Волинан дакъа а, Литва а, Курланди а[195].
Император Павел I волуш Росси дӀакхийтира революцин Францина дуьхьал йолчу ШолгӀачу коалицина. Ӏаьржа хӀордан флото, Ф. Ф. Ушаковн куьйга кӀел, дӀалецира Ионин гӀайренаш а, Корфу гӀайре а 1798—1799 шерашкахь[196], Неаполь а, Рум а гӀаланаш[197]. А. В. Суворовс куьйгалла дечу эскаро Къилбаседа Италера французхой цӀанбина, цул тӀаьхьа Альпашна йуккъехула Швейцаре а, Къилба Германе а кхаьчна[198][199].
1797 шарахь Павел I-чо омра арахийцира паччахьан Ӏаршан тӀаьхьенан хьокъехь, цуьнца догӀуш дара паччахьан Ӏарш дегара кӀанте дӀадала дезаш[200]. Ша паччахь 1801 шарахь Российн исторехь тӀаьххьара паччахьан цӀийнан карчаман зе хиллехь а, цуьнан омра лелаш лаьттира империн тӀаьххьара денош кхаччалц[201].
Императоран Александр I-чун паччахьалла дӀадоладелира 1802 шарахь министрийн реформица[202][203]. Халкъан дешаран реформа бахьнехь университеташ хилира лакхарчу дешаран центраш, царна йелира йоккха автономи[204]. Йуккъера дешаран системин бух кхоьллина провинцин гимназеша. Йуьхьанцарчу дешаран векалш бара приходски а, кӀоштан а школаш[205].
Наполеонна дуьхьал йолчу шина коалицехь Российн дакъалацар чекхделира 1807 шарахь Францица Тильзитан барт барца, Россин ницкъ кхаьчна Британин континентан блокадах дӀакхета[206][207] ткъа Швецина дуьхьал тӀом дӀаболор. Конфликтан жамӀехь Финлянди автономин пачхьалкх санна Россе йелира 1809 шарахь, Александр I-чо цунна конституци йелира[208][209][210]. Оьрсийн-туркойн тӀом чекхбелира Бессараби Россина йукъайахарца[211].
1812 шарахь Наполеонан йоккха эскар Россина тӀелетира. ДӀаболабелира Даймехкан тӀом[212], цуо сиха халкъан васт карадерзийна[213][214]. 26 августехь (7 сентябрехь) 1812 шеран Бородино тӀом хилира[215]. Оьрсийн эскаран тӀеман эвсаралла ларйан лууш, коьрта буьйранча М.И. Кутузовс сацам бира Москох йита. МостагӀчо дӀалаьцна йолу гӀала йагийна[216][217]. Малоярославецна уллохь тӀом хиллачул тӀаьхьа, оьрсийн эскаран а, партизанийн а тӀелетаршца французийн дезна йухабовла хӀинцале а йохийначу ширачу Смоленскан некъаца[218]. 1812 шеран декабрехь тӀаьххьара Наполеонан эскархой дӀабахара Российн империн латтанаш тӀера[219][220][221]. Арахьара тӀелатар даран вон тӀаьхьалонаш хаалора 50 шарахь[222][223].
Наполеонан Францица къийсам латтош, оьрсийн эскаро дӀабаьхьира Арахьара кампани 1813—1814 шерашкахь. 1814 шеран мартехь оьрсийн эскарш Париже чудевлира[224][225][226]. Венийн конгресс хиллачул тӀаьхьа Россино дӀаелира хилла Варшавин герцогствон доккхаха долу дакъа, цунна автономин статус йелира (Польшин пачхьалкх). Александр I-чо цунна конституци йелира[227].
Экономикан агӀор Росси кхин а тӀаьхьайолуш йара индустрин революци дӀахьош йолчу Малхбузе Европера коьртачу пачхьалкхашна. Оцу революцина оьшура балха эцначу къинхьегаман базар, иза крепостной Ӏедалехь хила йиш йацара. Крепостной Ӏедал эххар а коьрта новкъарло хилира пачхьалкхан социалан-экономикан кхиарехь[228]. Ахархоша корве тӀехь бинчу белхан эффективалла лахара хиларо сиха алсамдаьккхира Даймехкан тӀом болчу хенахь дохийначу латтанийн долахойн латтанийн декхарш[229].
Эскар латторан харжаш лахйаран Ӏалашонца Ӏедало пачхьалкхан ахархойн латтанаш тӀехь кхоьллина тӀеман станицаш. Цунна жоп луш, ахархоша гӀаттам бира[230]. Бюрократин массо а ницкъ хилар, жима низам, эскарехь «Ӏасанан дисциплина» олуш долу хӀума йухадерзор шен заманхоша уьйр латтайора империн канцелярин куьйгалхочун А. А. Аракчеевн цӀарца[231]. Университеташна тӀехь гӀело йан йолийра[232][233].
1825 шарахь Александр I дӀакхелхинчул тӀаьхьа имперехь дӀайолайелира интеррегнум. Цунах пайда эцна радикалан эпсарийн тобанаша. Цара хьалха кхоьллина йара къайлаха Къилба а, Къилбаседа а йукъараллаш, крепостной Ӏедал дӀадаккхарца, классийн льготаш дозанашца дӀа а хӀиттош, векалийн Ӏедал кхолларца Ӏедал схьадаккха дагахь[234][235][236]. Къилбаседа йукъаралла гӀиртира Петарбухехь гӀаттам бан Николай I-чо дуй буучу дийнахь — 14 (26) декабрехь 1825 шеран гӀаттам ца хилира[237][238].
Николай I-чо реформа йира империн канцелярин. Цу йукъа йогӀура КхоалгӀа дакъа — къайлаха полици[239][240]. 1826 шарахь паччахьо къобалйира инзаре луьра цензуран харти[241][242]. 1827 шарахь дуьйна йуьхьанцарчу классашка бен деша йиш йацара ахархойн берийн[243]. 1835 шарахь университетийн автономи кӀезиг хилира[244][245].
1830 шарахь Польшин пачхьалкхехь гӀаттам дӀабаьккхинчул тӀаьхьа, цуьнан Сейм а, шен эскар а дӀаделира[246].
1833 шарахь халкъан дешаран министро С. С. Уваровс постулат йира, Российн къоман принципаш йу православи, самодержави, къоман хилар. Официалан къоман теори хилира Николай I-чун паччахьаллин идеологин бух[247][248]. Цунна жоп луш, либералан ойланаш йолчу элашна йукъахь хӀоттийра пачхьалкхан йуьхьанца тӀаьхьайисина хиларан кхетам[249][250]. Российн мисси бахьана долуш хиллачу къовсамаша 1830-гӀа шераш чекхдовлуш славянофилизм а, малхбузенизм а кхоллайелира[251][252]. 1840-гӀа шерашкахь йаьржа йолайелла социализман идейш[253][254]. 1848 шарахь Европехь цхьа могӀа революцеш хиллачул тӀаьхьа, Российн имперехь цензура чӀагӀйира дозане кхаччалц[255][256].
XIX бӀешеран хьалхарчу эхехь оьрсийн культурехь коьрта меттиг дӀалаца йолайелира литература (Пушкинан А.С., Лермонтовн М.Ю., Гоголан Н.В., Тургеневн И.С., кхечеран а произведенеш)[257].
1840-гӀа шерашкахь Россехь мануфактураш хийца йолайелира заводаш. Предпринимательшна пайдехьа хетара крепостнойн йорахчу къинхьегамах пайдаэцар, технологийн инновацеш кхочушйарал[258]. 1851 шарахь Петарбухана а, Москвана а йукъахь йолчу Николаевскан аьчканекъа тӀехь машенаш лела йолийра[259][260].
Россин арахьара политика XIX бӀешеран шолгӀачу четвертехь коьрта бара Ӏаьржа хӀордан боьранехула тӀеман кеманаш а, йохк-эцаран кеманаш а дикачу агӀор чекхдовларехь къийсам латтор. И хаттар Ӏаламат мехала дара империн къилба дозанийн кхерамзаллина а, йалта экспортана а, цунах дозуш дара сийлахьчу латтанийн хьал а, пачхьалкхан бюджет а[261]. Къилбаседа Кавказехь Российн империно хаддаза тӀом бора муридизмна тӀаьхьабевллачу лаьмнашна дуьхьал[262][263][264]. 1849 шеран гурахь революцин Венгрин республикана йукъагӀоьртира Росси, цу кепара Австрин импери йохарх кӀелхьарайаьккхира[265][266]. Николай I-чун Европехь революцин а, къоман паргӀатйаккхаран а процессашна дуьхьалвала лаар (дукха хьолахь ша Российн империн геополитикин интересашна зен деш) гӀо дира пачхьалкх дуьненайукъара изоляци йан[261]. 1854 шарахь Йоккха Британи а, Франци а, Россин ницкъ алсамбаларна сагатдеш, Оьрсийн-туркойн тӀамна йукъагӀоьртира, Ӏусманан империн агӀо а лоцуш. Россин цӀарца бертахой — дукха хан йоццуш Николай I-чо йохарх кӀелхьарайаьккхина Прусси а, Австрин импери а — гуш-хезаш мостагӀаллин позици лецира[267].
ГӀирман тӀеман коьрта эпизод хилла дӀахӀоьттира Севастополь ларйар. ГӀала йоьжначул тӀаьхьа Российн керла император Александр II реза хилира дийцарш дӀадахьа. 1856 шарахь бинчу Парижан бартан хьелашца Российн бакъо дӀаелира Ӏаьржа хӀорда тӀехь хӀордан флот а, бӀаьвнаш а латто[268].
ГӀирман тӀамехь эшам хиларо Ӏедална гайтира крепостной Ӏедал сиха дӀадаккха дезаш хилар, иза доьзна дара Росси Европерчу пачхьалкхашца дуьстича экономикин а, тӀеман а тӀаьхьайисина хиларца. 19 февралехь (3 мартехь) 1861 шеран Александр II-гӀачо куьг йаздира крепостни Ӏедал дӀадаккхаран манифестана. Ахархоша шайна лерина маршо йелира, амма латтан долахошка шайн латтанашна мах дӀабала безаш бара. Цу сохьта латтанийн долахошка 80 процент гергга ахча делира хазнано – йа декхарш дӀадала, йа мах сиха лахбеллачу мехала кехаташца. Амма ахархой декхаре бара пачхьалкхана дерриг ахча ахчанца (проценташца) дӀадала 49 шарахь. БӀешо чекхдолуш, оцу бахьаница ахархой финансийн лай хилира[269][270][271][272].
Крепостной Ӏедал дӀадаккхаро кхачийна земство[273][274], гӀалин[275][276], суьдан[277][278], финансийн[279], тӀеман[280][281], цензурийн[282] реформаш а, халкъан дешаран системин реформа а[283][284].
1863 шарахь хиллачу гӀаттаман жамӀехь Польшин пачхьалкх[285] Цо шен автономин статус дӀайаьккхира, цунах хилира Вислин кӀошт. Цигахь а дӀайаьккхира крепостни Ӏедал, ахархошка латтанаш луш, компенсаци а йоцуш. «Къоман йистехь» чӀагӀйелира нийсонан а, халкъан дешаран а декъехь оьрсийн политика[286].
Александр II-гӀачун заманахь ДегӀастан а, Нохчийчоь а Российн империн йукъа йогӀура[266], Уссурийн мохк[287], Сахалин[288], территореш Кокандан а, Хиван а, Бухаран эмиратан а (тӀаьххьара шиъ чекхйелира Российн протекторатехь)[289][290]. 1867 шарахь Россино доьхкира АЦШ-на оьрсийн дакъа Аляска а, Алеутийн гӀайренаш а[288].
1870 шарахь Александр II-гӀачо дӀакхайкхийра ша Парижера машаран бартан хьелаш кхочушдан реза цахилар[291]. 1871 шеран Лондонан конвенцица Россис меттахӀоттийра Ӏаьржа хӀорда тӀехь хӀордан флот а, тӀеман базанаш а хила бакъо[292][293]. 1878 шарахь оьрсийн-туркойн тӀеман жамӀехь пачхьалкхо йуха схьаийцира Къилба Бессараби, иштта схьаийцира Карс а, Ардахан а, Батум а[294][295].
Александр II-гӀачун паччахьалла чекхдолуш Россехь промышленностан сурсаташ уггаре а хьалха арахоьцура заводашкахь, лелош буьркан машенаш а, машенаш а. Оьрсийн промышленностан башхалла йара йаккхийчу предприятешкахь белхалойн лакхара концентраци[296]. Александр II-гӀачун заманахь сиха йира аьчканекъаш[297].
1876 шарахь народникийн революционерийн къайлаха тобанаш цхьаьнакхийтира «Лаьтта а, маршо а» цӀе йолчу къайлахчу организацин. Ахархошна йукъахь "халкъан революци" йан пропаганда ца хилча[298], Народникаша Ӏедалан белхахошна дуьхьал террор лелайора. 1879 шарахь «Лаьтта а, Маршо а» йекъайелира «Ӏаьржа йухадекъаран» а, «Халкъан лаам» а организацешка[299][300]. ТӀаьххьарчо шен Ӏалашо хӀоттийра паччахь вен. Масийттазза кхиамза вен гӀоьртинчул тӀаьхьа, террорхойн тобано Ӏожаллин чевнаш йира Александр II-гӀачунна 1881 шеран мартехь — нийсса цу минотехь император дӀайоло дагахь вара Россин конституцин проект йийцаре йан процесс[301].
Императоро Александр III-гӀачо шена тӀеийцира цхьа могӀа контрреформаш олу[302]. Ӏедало чӀагӀдира меттигерчу Ӏедалан органашкахь элийн сов Ӏедал[303][304], лахара ахча долу гӀалин бахархой гӀалин Ӏедалехь дакъалацар дӀадаьхна[303], политикин кхелаш шера хилар дозаделла[303]. 1883—1884 шерашкахь массо а радикалан а, дуккха а либералан а газеташ а, журналаш а дӀакъевлира. Университеташна автономи дӀайаьлла[305][306].
1882 шарахь кхоьллина Крестьянски латтан банк. Цо кредиташ лора ахархошка латтанийн латтанаш эца[307]. 1886 шарахь дӀайаьккхира кхаьжнаш тасаран налог. Ӏедало цхьа могӀа указаш арахийцира, ахархойн йукъаралла чӀагӀйеш[308]. 1885 шарахь схьайиллина Элийн банк. Цо кредиташ лора латтанийн долахойн латтанашца чӀагӀдина льготан хьелашца. МеттахӀоттийра латталелорхойн ахархошна тӀехь йолу полицин ницкъ[309].
1880-гӀа шераш дуьйлалуш экономикан кризис бахьана долуш заводашкахь белхан хьелаш телхина, белхалой массо а балхара дӀабахар. Цара жоп делира забастовкаш йарца[310][311]. Дуьххьарлера марксистийн гонаш гучубовла буьйлабелира Росси. 1888-чу шарахь иштта тоба гучуелира Казанехь, цу йукъа В. И. Ульянов дӀакхетта[312].
1880-гӀа шераш йуккъе дахча Россехь промышленни революци чекхйелира[313]. Сихха цӀерпоштнекъан болх дӀабаьхьира. 1891 шарахь дӀаболийра Сибрехан аьчканекъ бан[260].
Австро-Венгрица дов кхуьуш долчу йукъанна Росси Францина гергаяла йолайелира. 1894 шарахь тӀеман а, политикин а барт формале баьккхира. Цул тӀаьхьа иза хилира Антантан дакъа[314][315].
XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь оьрсийн культура кхиарехь коьрта меттиг дӀалоцуш йара литература (И. С. Тургеневн, Ф. М. Достоевскийн, Л. Н. Толстойн, кхечеран а произведенеш)[316]. Оьрсийн классикин музыка мах хадор кхаьчна (композиторийн М. П. Мусоргскийн, Н. А. Римский-Корсаковн, П. И. Чайковскийн, кхечеран а произведенеш)[317].
Императоран Николай II-гӀачун паччахьалла долалуш 1890-гӀа шерашкахь Россехь хилира индустрин бум, доккхачу декъанна иза бахьана долуш сиха аьчканекъаш дахкар бахьана долуш. Витте Сергейс йинчу ахчанан реформано пачхьалкхан экономикана арахьара инвестицеш озийра[318]. 1900—1903 шерашкахь Россехь циклан индустрин кризис дӀалаьцна. Цуьнца цхьаьна банкроталла а, заводаш дӀакъовлар а, белхазалла алсамйалар а, белхан хьелаш телхина хилар а дара[319].
XIX—XX бӀешерашкахь кхоллаелира социалистийн партеш. Российн социал-демократин къинхьегаман партино (РСДЛП) хьалха йаьккхира пролетариатан диктатуран ойла. 1903 шарахь парти йекъайелира большевикашна (коьртехь вара В. И. Ленин) а, меньшевикашна а[320][321]. Социалистийн революцин партино (эсерийн) лелайора террор политикан къийсаман кеп санна[322][323].
Оьрсийн-японийн тӀамехь эшам бахьнехь 1905—1907 шерашкахь революци хилира. Сихха хьалха дӀахӀоьттина хилам бара Петарбухехь маьрша белхалойн демонстраци эскархоша а, казакаша а герз диттина хилар 9 (22) январехь 1905 шеран[324]. Императоран декхаре хилира Пачхьалкхан Дума кхолла, политикан тутмакхашна амнисти кхайкхо, цензура дӀайаккха, шен куьйга кӀел болчу нахана уггаре а мехала гражданийн маршонаш йала[325][326]. Российн имперехь кхоллаелира политикан партийн система: аьтто-монархистийн болам (Оьрсийн Халкъан Союз), центристийн либералан ницкъаш (Конституционни Демократин парти, 17 Октябран Союз), аьтто-социалистийн партеш (Социалистийн революционерш, РСДРП, Халкъан, Социалистийн Парчийн тоба[327][328]. Лаьттан хаттар дӀа ца дерза дисира, 1907 шарахь ахархойн мах дӀабаларан ахчанаш дӀадаьхнехь а[329].
1907 шеран июнехь Пачхьалкхан Дума дӀайаьккхира. Императоро, лелаш долу низамаш дохош, хийцира харжамийн низам, цо билгалдаьккхира революци чекхйалар[330]. Столыпин П. А. коьртехь волчу Ӏедало къиза охьатаӀора белхалойн а, ахархойн а гӀаттамаш[331]. Вукху агӀор, дӀайолийра аграрни реформа, Ӏалашо йара ахархошна йукъараллин чоьтах латтанаш латтор йа уьш Сибрех дӀатарбар[332].
Революци а, финансийн кхачамбацар а бахьана долуш Россино шен хӀордан флот йуха герзаца кечйан йолийра 1909 шарахь, ткъа лаьттан эскарш 1913 шарахь, пачхьалкхан аьтто ца белира Хьалхара дуьненан тӀамна кечам бан[333], дӀадоладелла 19 июлехь (1 августехь) 1914 шеран[334]. 1917 шо кхачале 80 проценте кхаччалц элийн карьеран эпсарш дӀабаьхна. Церан метта хӀоьттина кегийра командирш, разночинцешкара а, ахархошкара а схьаэцна, могӀарера салтий санна, тӀеман Ӏалашонех ца кхетара[335]. Дезертирийн терахь сиха алсамделира[336]. Системан экономикин кризис кхоллайелира тылехь, иза хилира мобилизаци бахьана долуш белхан шорталла бахьана долуш, гиперинфляци бахьана долуш, цӀерпоштан транспорт йохар бахьана долуш[337][338]. Эскарехь кхачанан а, патарманийн а шорталла йара. Бепиган шорталла хаалора гӀаланашкахь а[339]. Коьрта буьйранчин декхарш шена тӀеэцначу Николай II-гӀачун Ӏедал лахделира, цхьана декъехь Г. Э. Распутин императоран доьзална тӀех сов тӀеӀаткъам бар бахьана долуш[340].
1917 шеран февралехь Петроградан гарнизон гӀаттамхойн белхалойн агӀор дӀайаьлча, массо а фронтийн буьйранчаша гӀортор йира Пачхьалкхан Думан куьйгалхойн Николай II-гӀачун даржера дӀаваларан инициативана. 2 (15) мартехь 1917 Императоро паччахьан Ӏарш дӀатесира шен вешин Михаил Александровичан агӀор, иза а шолгӀачу дийнахь дӀатесира паччахьан Ӏарш. Россехь паччахьан Ӏедал дӀаделира[341].
Махкахь Ӏедал ханна Ӏедале дӀаделира. Цуьнан шен кхерамазаллин аппарат ца тоьара, цундела декхаре хилира Петроградерчу белхалойн а, салтийн а депутатийн Советца цхьаьнаболхбан[342]. Цхьана ханна Ӏедало дӀайаьккхира политикан полици, йукъайаьккхира йалтан монополи а, рационированин система а, амма латтанийн хаттар дерзор тӀаьхьатеттира Кхоллараллин гулам кхайкхалц[343]. Петроградан Совето омра арахийцира тӀеман дакъош эскархойн депутатийн кхеташонашна муьтӀахь деш, церан командиршна муьтӀахь ца деш. Цу гӀуллакхо буьззина талхийра оьрсийн эскаран тӀеман эвсаралла[344]. 1917 шеран августехь ханна Ӏедалан куьйгалхо А. Ф. Керенский, инарла Л. Г. Корниловца Ӏедалш декъаран хьокъехь барт бан аьтто ца баьлла, большевикашца барт бира. Л. Г. Корниловс ницкъаца Ӏедал схьадаккха гӀортаран аьтто ца белира. Петроградан Советана герз кхаьчна[345], цунах цо пайда эцна 1917 шеран октябрехь ханна Ӏедал дохош.
Октябран революцин жамӀехь Ӏедале бевлира большевикаш, шайна тӀехь урхалла деш белхалойн а, салтийн а депутатийн Советаш. Правительствон коьрте хӀоьттира В. И. Ленин — Халкъан комиссарийн кхеташонан (Совнарком)[346]. Россе дукхахболчу политикан ницкъаша Петроградера хиламаш «большевикийн карчам» санна лорура[347]. Гражданийн тӀом дӀаболабелира.
Большевикийн уггаре а хьалхарчу указаша кхайкхийра аннекси а, взнос а йоцуш машар а, массо а латталелорхойн латтанаш бехкам боцуш ахархошка дӀадалар а[348]. Россин къаьмнийн бакъонийн декларацино дӀакхайкхийра церан цхьатерра хилар а, шаьш къасторан бакъо хилар а, дӀакъастар кхаччалц а, цу йукъахь[349]. Цо советан Ӏедалан бахархойн шуьйра гӀо-накъосталла дира, 1918 шеран февраль кхаччалц мехкан дукхаха йолу территори шен караерзо аьтто бира.
1918 шеран январехь большевикаша дӀасайаржийра Учредительни гулам, цу харжамашкахь толам баьккхира социалистийн революционераша а, меньшевикаша а[350][351]. Оццу баттахь Халкъан комиссарийн кхеташоно тӀеийцира килс а, пачхьалкх а дӀасакъастаран хьокъехь омра, цуьнан жамӀехь килсашкахь а, ламасташкахь а талораш а, погромаш а йира[352]. Россин эскар дуьззина доьхначу контекстехь (большевикийн пропагандин Ӏаткъамца, кхин долчу хӀуманашца цхьаьна) советийн делегаци декхаре йира 1918 шеран 3 мартехь Брест-Литовскан барт бан «Диъ альянсан» пачхьалкхашца. Советан Россино дӀатесира Полшин а, Балтикан а, дукхах йолчу Беларусин а шен бакъонаш, къобалйира Украина а, Финлянди а йозуш ца хилар, чӀагӀо йира ахча дӀадала[353]. Оцу массо а гӀулчаша оьрсийн бахархойн доккха дакъа большевикашна дуьхьал дерзийра[354].
Мацалла леш йолчу гӀаланашна йалта кхачо гӀерташ, большевикаша кхачанан диктатура дӀахӀоттийра 1918 шеран майхь, оцу хьелашкахь йуккъера ахархой а, казакаш а дӀабаха буьйлабелира «КӀайн» боламехь, цо советан Ӏедалера латтанаш тӀаьхьа латтанаш схьадаха долийра. Цуьнан куьйгалхойн аьтто ца баьлла барт бан а, цхьаьнатоьхна гӀуллакх дан а. КӀайн эскарша ахархошкара кхача схьа а боккхуш, дӀабаьхьира резадацаршна дуьхьал терроран паччахьалла, цӀенчара санна. Большевикашна дуьхьал болчу наха Ӏуналла дечу регионашкахь демократин Ӏедалша а, тӀеман диктаторша а къобал ца дира латтанийн указ. Гражданийн тӀомца цхьаьна йукъагӀертар арахьара пачхьалкхаш, цара гӀо дира кӀайн боламна. Цу гӀуллакхо кӀайн нехан гӀарайалар сов ца даьккхира. Шуьйра даьржина гӀаттам хилира Гражданийн тӀамехь ладаме фактор. 1921 шарахь, кӀайн эскарш эшийначул тӀаьхьа, советан Ӏедал дохаран йистехь карийра, массо а ахархойн гӀаттамаш бахьана долуш[355]. Халкъан комиссарийн кхеташоно ханна лерина тӀеман коммунизман политика йита сацамо аьтто бира большевикашна гражданийн тӀамехь толам баккха[356].
1922 шарахь ССРС кхоллайелира[357]. РКП(б) куьйгаллин сацамаш декхаре бара республикийн массо а пачхьалкхан а, партин а органашна, цара формалан кепара йозуш йоцучу республиканийн цхьаьнакхетарна унитаран пачхьалкхан башхаллаш йелира[358]. Керла экономикин политика олучу гӀуллакхо таро йелира Советан Ӏедалан гражданийн тӀом болчу хенахь йохийна мохк йухаметтахӀотто[359]. Советан республикашкахь лелайора индигенизацин политика[360]. Йоза-дешар ца хаарца къийсам латтош бу махкахь[361]. 1928 шеран гурахь большевикаша йуха а буьззина дӀатесира рыночни экономикин элементаш. Партин фракцешна йукъахь къийсам латторан жамӀехь И. В. Сталина шен караийцира ССРС-хь цхьаъ бен воцу Ӏедал 1929 шарахь, доккхачу декъанна цуьнан къинхьегамца кхоллайелира партин номенклатура[362].
1929 шарахь хьалхарчу пхеа шеран муьрехь къоман экономикин кхиаран план къобалйинчул тӀаьхьа йолайелира сихйина индустриализаци. Советан куьйгалло иза мостагӀаллин хьелашкахь пачхьалкх дийна йиса оьшуш долу бехкам санна лорура[363]. Ӏедал тешна дара, кхечу хӀуманашца цхьаьна, бахархойн доккхачу декъан шен-шен дог ца лозучу шовкъах[364]. 1930 шарахь коллективизаци йолаелира ССРС йалта доккхучу кӀошташкахь. Цуьнца цхьаьна хилла латтанаш дӀадахар а. Ахархой нуьцкъала колхозашка кхачорца а, цхьацца йолу фермаш йохорца а большевикаша аьтто бира индустриализаци йан оьшуш йолу ресурсаш махкара схьайахаран процессан. Къинхьегаман продуктивность лакхайоккху йуьртабахаман техниках пайдаэцарца[365]. Коллективизацица цхьаьна дӀайолайелира Оьрсийн православин килсанна тӀехь Ӏазап латтор[366]. Коллективизацино, йалта дӀадаккхаро, йалташ ца кхачарца цхьаьна 1932—1933 шерашкахь массо а мацалла хилира[367]. Мацалла леш болу ахархой гӀаланашка ца бахийта, Советан Ӏедало паспортийн а, регистрацин а система йукъайаьккхира 1932 шеран декабрехь[368]. Индустриализацица а, коллективизацица а кхоьллинчу промышленни базано аьтто бира ССРС Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом чекхбаккха[369].
Махкахь цхьана партин Ӏедалан монополи хиларо И. В. Сталинан стаган культ кхоллайелира[370]. 1930-чу шерашкахь хьалхарчу декъехь ССРС-хь «диверсанташна» тӀехь кхелаш йан йолийра[371]. 1930 шарахь ОГПУ-н гурашкахь кхоьллина нисдаран къинхьегаман лагерийн коьрта дирекци. Набахтин къинхьегам лелабора гӀаланаш йеш, каналаш, цӀерпошташ, автомагистралаш йеш, мехкадаьтта, кӀора, деши, кхин а маьӀданаш дохуш[372]. 1934 шеран декабрехь Политбюрон декъашхо С. М. Киров вийначул тӀаьхьа[373] ССРС «го бина гӀап» «халкъан мостагӀех» цӀанйаран кампани йолийра. Массо а репрессеша аьтто бира И. В. Сталинан Ӏедалан йерриг партин а, пачхьалкхан а аппаратна тӀехь бехкам боцу Ӏедал дӀахӀотто а, социалан-экономикин эшамех жоьпалла шеко йолчу йамартхошна тӀе дӀадала а[374]. 1937 шеран июнехь дуьйна репрессеш йолаелира ЦӀен эскаран лакхарчу буьйранчаллин штабан дуьхьал а, цара хаъал лахйира цуьнан тӀеман эвсаралла Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болалуш[375]. И. В. Сталинан Ӏедало халкъаш массо а махкахдахар дӀахьош хилла[376].
Арахьарчу политикехь, А. Гитлер Германехь Ӏедале веанчул тӀаьхьа, Советан пачхьалкхо дӀатесира шен риторика «дуьненан революци кхуллуш», цуьнан меттана кхайкхийра цхьаьнатоьхна антифашистийн халкъан фронт кхолларан курс[377]. Испанин гражданийн тӀамехь дакъалецира 3 эзар гергга советан лаамхо[378]. 1938 шеран июлехь ССРС йухатоьхна японхойн агресси Приморьехь Хасан Ӏам олучу кӀоштахь[379]. 1939 шеран августехь советан-монголин эскарша йухатоьхна японхойн тӀелатар Халхин-Гол эркан кӀоштахь[380]. 1939 шеран аьхка ССРС а, Йоккха Британи а, Франци а йукъахь барт кхолларан дийцарш кхиамца чекхдевлира[381]. Муьнхенан бартехь аьтто ца баьллачу накъосташа дакъалацар тидаме а оьцуш, ССРС-с фашистийн Германица агресси ца йарна барт бира 1939 шеран 23 августехь[382]. Оцу бартан къайлахчу протоколан низамаш кхочушдеш, нацисташа тӀелетира Польшина 1939 шеран 1 сентябрехь, Дуьненан ШолгӀа тӀом болабелла бара[383].
1939 шеран сентябрехь ЦӀен эскар Полшина чудахара, Малхбузера Украинин а, Малхбузера Белоруссин а территореш дӀалаьцна[384]. 1939—1940 шерашкахь хиллачу советийн-финнийн тӀеман жамӀехь ССРС Карелин перешеекехь территори йелира, цуо аьтто бира доза Ленинградана гена дӀадаккха[385]. 1940 шеран июнехь Советан пачхьалкхо шен латтанашна йукъайахийтира Латви а, Литва а, Эстони а, союзан республикаш санна[386]; Румыни реза хилира Бессараби а, Къилбаседа Буковина а ССРС-на йухайерзо[387]. 1941 шеран апрелехь ССРС а, Япони а нейтралитетан барт бира[388].
Малхбузен Европин дукхаха йолу дакъа шен куьйга кӀел йинчул тӀаьхьа фашистийн Германино кечйира ССРС-на дуьхьал ткъес санна тӀом бан план[389]. Советан пачхьалкхехь бехачу славянийн ах бахархой байа безаш бара, важа ах дешна боцу лайш бан безаш бара, немцойн колонисташна гӀуллакх деш[390]. 1941 шеран 22 июнехь КхоалгӀачу рейхан а, цуьнан бертахойн а ницкъаш ССРС чубахара. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болабеллера. Дозанехь хиллачу луьрачу тӀемашкахь ЦӀен Эскаран баккхий эшамаш хилира, бӀеннаш эзарнаш салтий байира а, йийсаре лаьцна а[391]. Советан эскархойн а, эпсарийн а турпалалла бахьана долуш фашистийн блицкриган план талхийра. ХӀетте а, 1941/1942-чу шерашкахь Ӏаьнна мостагӀчо дӀалаьцнера 1,5 миллион йеакӀов километр латта[392]. Оккупаци йинчу мехкашкахь нацисташа а, церан накъосташа а геноцидан политика дӀайаьхьира[393]; тӀеман зуламашна йукъагӀертара фашисташца цхьаьнаболхбинарш а[394]. Оккупанташна а, церан накъосташна а дуьхьал кхиира партизанийн а, къайлаха а болам[395]. 1941 шеран сентябрехь немцойн а, финийн а эскарша Ленинградна го бан йолийра[396]. ЦӀен Эскаро шен дуьххьарлера боккха толам баьккхира вермахтан тӀехь Москох тӀамехь[397]. Цул тӀаьхьа лазаме эшамаш хилира Ленинградна гергахь а, ГӀирмехь а, Харьковна гергахь а тӀелета гӀертачу хенахь. 1942 шеран 4 июлехь 250 дийнахь оборона йинчул тӀаьхьа йоьжна Севастополь. Фашисташа тӀелетар долийра Кавказан мехкадаьттан аренашка а, Кубанан йалта доккхучу аренашка а, иза чекхделира Сталинградан тӀомца[398]. ЦӀен Эскаро толам баьккхира, цуо билгалдаьккхира тӀеман хийцам[399]. 1943 шеран январехь Ленинградан блокада йохийра[400]. ТӀеман тӀаьххьара хийцам хилира 1943 шеран аьхка Курскехь хилла тӀом бахьана долуш[401]. Цул тӀаьхьа ЦӀен Эскаро дӀайаьхьира цхьа могӀа йаккхий тӀелетаран операцеш, 1944 шеран гурахь ССРС йерриг территори мостагӀех цӀанйира[402]. 1944-1945 шерашкахь Советан эскарша мукъайаьккхира 13 пачхьалкх фашистийн оккупацигара[403]. 1945 шеран 9 майхь буса фашистийн Германино капитуляци йира[404]. Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь толам баьккхина доккхачу декъанна советан бахархоша тылехь шаьш-шайна ца хеташ бинчу къинхьегамо[405][406].
Советан пачхьалкхо сацам боллуш дакъа лоцу Гитлерна дуьхьал йолчу коалицино нацистийн Германина тӀехь толам баккхарехь, иза мах а белла 26,6 миллион гергга адаман дахарца[407]. Коалицин бертахоша къобалйира ССРС бакъонаш Балтикехь а, Малхбузера Украинехь а, Малхбузера Беларусехь а, Бессарабехь а, Къилбаседа Буковинехь а. Иштта ССРС дӀалаьцна Малхбален Пруссин дакъа Кенигсберг гӀалица а, Закарпатица а, Клайпедан портца а, Пецамо кӀоштаца а[408].
Нацисташа йуьззина йа цхьана декъанна йохийра 1710 гӀала а, йарт а, 70 эзар сов йурт а, 6 миллион гергга гӀишло а[409]. Йуьртабахаман экономикин таронаш дӀайаьхна. Оцу хьелашкахь 1946 шарахь Йуккъера Ӏаьржа Лаьттан кӀоштахь а, Лаха Волган кӀоштахь а, Къилбаседа Кавказехь а, Украинин ССР-хь а, Молдавин ССР-хь а хиллачу Ӏаьно массо а мацалла йелира. 1946 шарахь чӀагӀйинчу ССРС меттахӀотторан пхеа шеран планехь хьалха дӀахӀоттийра хала промышленность кхиор[410][411]. ХӀаллакйина гӀаланаш а, йарташ а, экономика а меттахӀоттийра сихчу темпаца, бахархоша доггах бина болх бахьана долуш[412][411][413]. Колхозан система йаьржира Малхбузера Белоруссе а, Малхбузера Украине а, Прибалтикин республикашка а. Коллективизацица цхьаьна хилира «кулакаш» махкахбахар а, герзаца йолчу националистийн тобанашца къийсам латтор а[414][415].
1945 шеран 9 августехь бертахошца шен декхарш кхочушдеш ССРС Японица тӀаме йелира. Конфликтан жамӀехь Къилба Сахалин а, Курилан гӀайренаш а ССРС йукъайахара[416]. ССРС хилира Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организаци кхоьллинчех цхьаъ а, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин Кхерамзаллин Кхеташонан гуттаренна а декъашхо а[417]. 1947 шеран мартехь АЦШ президенто дӀакхайкхийра Трумэн доктрина[418]. ДӀаболабелира шийла тӀом а, герзан къовсам а. ССРС инзаре боккха ресурс хьажийра атоман бомба кхолларна а, баллистикан ракеташ кечйарна а, цу декъехь Цхьаьнатоьхначу Штаташца паритет хилийтархьама[419][420]. 1949 шеран августехь НАТО кхоьллира АЦШ а, Канада а, Малхбузе Европан иттех пачхьалкхо а[421][422]. Малхбалерчу Европехь, ССРС-н тӀеӀаткъамца, «халкъан демократин» коалицин Ӏедалш хийцира коммунистийн Ӏедалша[423]. 1949 шарахь кхоллаелира ФРГ а, ГДР а[424].
1953 шарахь И. В. Сталин веллачул тӀаьхьа ССРС-хь йоккха амнисти хилира[425]. 1950-гӀа шераш йуккъе дахча, политикин лицинчера терахь кхузза лахделира[426]. 1954 шарахь ГӀирман мохк РСФСР йукъара Украинин ССР йукъабелира[427]. ССРС Конституци а йохош бина и сацам[428]. Партин чоьхьарчу къийсаман жамӀехь махкахь Ӏедале веара Хрущев Никита 1955 шо кхачале, цо дӀайолийра десталинизацин кампани[429][430]. 1959 шарахь КПСС ЦК-н хьалхарчу секретара дӀакхайкхийра ССРС-хь социализман буьззина а, тӀаьххьара а толам баккхар а, коммунизм кхолла йолайалар а. Цунна жоп луш, пачхьалкхо йуха а дӀадолийра Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом боьдуш сацийна йолу Оьрсийн Православин Килсана тӀехь Ӏазап латтор[431]. Н. С. Хрущевс тӀеийцира цхьа могӀа ледара ойла йина реформаш: отраслийн министраллаш хийцира территорин бух тӀехь вовшахтоьхначу къоман экономикан кхеташонашца[432]; хьаьжкӀийн йалташ уггаре а лакхара дӀасадаржар[433]; ахархойн лични гӀоьналлин латталелорехь уггаре а лакхара дехкарш а долуш, колхозаш цхьаьнатохар а, кегийра меттигаш хӀаллакйар а[434]. Цуьнца цхьаьна Н. С. Хрущев волуш школашкахь а, вузашкахь а дешаран мах дӀабаьккхира, гӀалин бахархошна пенсеш радикале лакхадаьхна, колхозхошна луш долу пенсеш йукъадаьхна[435], массо а мукъа хӀусамаш йан йолийна[436], уггар йаккхий гидроэлектростанцеш а, металлургин заводаш а йира[437]. 1957 шарахь Советан R-7 континенташна йукъара ракетано орбите хьажийра дуьххьарлера искусственни спутник. 1961 шеран 12 апрелехь советан «Восток 1» космосан кеман тӀехь исторехь дуьххьарлера космонавт орбите хьажийра[438].
1964 шеран октябрехь КПСС-н ЦК-н пленумо массо а даржера Н. С. Хрущев дӀа а ваьккхина, пенсе вахийтира[439]. Ӏедале веара Л. И. Брежнев. 1965 шарахь дӀайолаелира экономикин реформа. Совхозаш, колхозаш, промышленни предприятеш тӀаьхь-тӀаьхьа хийцира бизнес-бухгалтерийн системе. Пайда хилира коьрта экономикин гайтам. 1966 шарахь дӀайаьккхира белхан дийнахь ахча даларан система, колхозхошна стандартан ставкашца хӀора баттахь алапа схьаэца долийра[440]. ЙухаметтахӀоттийра секторийн министерствийн система[441]. Промышленностехь алапа предприятин пайдане хьаьжжина хилла дӀахӀоьттина[442]. Реформаш хаддаза дӀайахьар дӀатаса дезаш хир дара буьйранчаллин-Ӏуналла даран система. Цундела реформа лахйира 1970-чу шерашкахь[443][444].
1967-чу шарахь Л. И. Брежневс дӀакхайкхийра ССРС-хь «кхиъна социалистийн йукъаралла» кхоьллина аьлла[445]. Баккхий ресурсаш дӀаеллара Малхбузе Сибрех мехкадаьттан а, газан а меттигаш кхиорна. Дозанал арахьа углеводородаш йохкарца ССРС цунах схьадаьллачу ахчанах йалта а, лакхарчу технологийн гӀирс а эца лелайора. Стагнаци олучу муьрехь мехкадаьттан долларш чудаларо гӀо дира экономикехь кхуьуш йолу проблемаш дӀакъовла. Оцу хьелашкахь мехкан куьйгалла реза дацара дукха хенахь дуьйна дӀайахьа йезаш хилла реформаш кхочушйан[446]. Герзан къийсадаларо ССРС декхаре йира шен къоман йалтан итт дакъа тӀеман харжашна дайа. Советан пачхьалкх кхин а тӀаьхьайолуш йара шен Малхбузерчу конкурентех технологийн агӀор[447]. Пайда боцу йуьртабахаман махкана кхачо йан аьтто ца хилар алсамдолуш дара. Коьрта сурсаташ кӀезиг хуьлуш дара[448]. Цигахь хроникин шорталла йара лаьтташ йолу сурсаташ, уьш Ӏаьржачу базарахь дохкуш дара[449][450]. ХӀетте а, бахархойн дикачу дахаран йуккъера тӀегӀа кхидӀа а лакхадолуш дара[451]. Номенклатуран льготаш шайн уггаре а лакхарчу тӀегӀане кхаьчна. Шуьйра даьржира даржех хьарамлонаш лелор а, гергарло лелор а, кхаьънаш эцар а. Партин аппарат цхьаьнакхетна ӀиндагӀан экономикаца. И дерриге а официалан пропагандина дуьхьал дара[452]. Диссиденташ олу нах Ӏедална идеологин оппозицехь бара[453].
1968 шарахь Чехословакехь демократизацин процесс чекхйелира махка ССРС коьртехь йолу Варшавски бартан эскарш йукъадахарца[454]. Советан пачхьалкхан кхоалгӀачу дуьненан пачхьалкхашца йолу йукъаметтигаш доккхачу декъанна къастийна йара дуьненайукъарчу тӀеман-политикин блокашна йукъахь дуьхь-дуьхьал лаьттачу логикаца[455]. 1970-гӀа шераш дуьйлалуш ССРС кхаьчна зарратан паритете АЦШца[456]. Цо гӀо дира детентан политика дӀайахьарехь[457]. 1979 шарахь ССРС а, АЦШ а барт бира стратегин тӀелетаран герз доза тохарх лаьцна[458]. 1979 шеран декабрехь ССРС йукъагӀоьртира ОвхӀанистанехь гражданийн тӀамна[459]. Цунна жоп луш, АЦШ-но а, Малхбузерчу пачхьалкхаша а экономикин санкцеш йаьхна[460].
Андропов Юрий хилира КПСС ЦК инарла секретарь 1982 шарахь Брежнев Леонид дӀакхелхинчул тӀаьхьа, иза гӀиртира пачхьалкхан а, партин а аппаратехь коррупцица къийсам латто а, ӀиндагӀан экономикин масштабаш лахйан а[461]. 1983-чу шарахь Советан ПВО-но Сахалинна тӀехула Къилбаседа Корейн пассажирийн «Боинг» чудаийтира, иза шпионийн кема ду аьлла гӀалат а даьккхина[462]. Иза бахьана хилира Малхбузехь советашна дуьхьал жигаралла алсамйаккхарна. Герзан къовсам сихбелира, ССРС экономикин латта йиш йоцуш хилира[463].
1984-чу шарахь Андропов Юрий кхелхинчул тӀаьхьа Черненко Константина шен караийцира пачхьалкх. Цо йухаберзийра коррупцица къийсам латтор[464]. Пачхьалкхо дотацех пайда оьцура кхачанан мехаш охьа ца бахийтархьама[465]. Белхан бахархойн алсамдолуш долу дакъа дӀадахара ӀиндагӀан экономика[466].
1985 шеран мартехь М. С. Горбачев хилира КПСС ЦК-н генеральни секретарь[467]. Дуьненан мехкадаьттан мехаш охьадовлар бахьана долуш ССРС бюджетан доккха дакъа дайира шен арахьара валютан даьхнин[468]. Чернобылан атомни электростанцин бохаман тӀаьхьалонаш дӀайахар (1986 шеран 26 апрель) пачхьалкхана тӀедиллина йаккхий харжаш йан[469]. ССРС правительство экономикана базаран йукъаметтигийн элементаш йукъайаха гӀертаро бен ца дира ӀиндагӀан сектор чӀагӀйар, кхачамбацарш алсамдовлар, йукъараллехь дог ца догӀуш хилар[470][471]. 1988 шарахь Горбачев Михаила дӀайолийра политикан системехь реформаш йан (перестройка), пачхьалкхан Ӏедалан а, Советан Союзан Коммунистийн партин а функциш билгалйаха гӀерташ. Цуьнан жамӀ хилира Советан республикашкахь сепаратизм кхиар. Къаьмнашна йукъара конфликташ иккхира[472]. 1988—1989 шерашкахь дуьххьара пачхьалкхан суверенитетан декларацеш тӀеийцира Эстонехь а, Литвахь а, Латвехь а[473]. РСФСР-хь коммунисташна дуьхьал йолчу оппозицин куьйгалхо хилира Б. Н. Ельцина[474].
1988—1989 шерашкахь ССРС шен эскарш арадаьхна ОвхӀанистанера[475],1989 шарахь — Йуккъера а, Малхбален а Европин пачхьалкхашкара, цигахь эххар а Ӏедале баьхкира антикоммунистийн ницкъаш[476]. М. С. Горбачев реза хилира 1990-чу шарахь Германи цхьаьнатоха а, иза НАТО-на йукъайаха а[477].
ССРС-н халкъан депутатийн 3-гӀа съездо 1990 шеран мартехь дӀайаьккхира КПСС-н коьртачу ролех лаьцна йолу Конституцин статья, хӀоттийра ССРС-н Президентан дарж, хаьржира цу тӀе М. С. Горбачев[478][479]. РСФСР-н халкъан депутатийн хьалхарчу съездо хаьржира Б.Н. Ельцин РСФСР Лакхарчу Советан председатель санна. 1990 шеран 12 июнехь съездо тӀеийцира РСФСР пачхьалкхан суверенитетан деклараци. Б.Н. Ельцина а, Союзни республикан куьйгалхоша а ССРС Президентера бакъонаш дӀайаха буьйлабелира[480]. ДӀадолаелира КПСС йохар, цо 1990 шеран июлехь дӀакхайкхийра республикан коммунистийн партеш йозуш йоцуш хилар[481].
1991 шеран январехь ахчанан реформа кхиаме ца хиллачул тӀаьхьа йукъараллин синтем дӀабахара республикин Ӏедалшка. Цара дош делира, бахархойн диканна баккхий эшамаш а ца беш, сиха рынкан реформаш кхочушйан[482].
1991 шеран бӀаьсте дӀасахийцира Варшавин бартан тӀеман структураш. АЦШ-н куьйгалхоша НАТО малхбалехьа шорлур йац аьлла, барта дош даларца дозаделира[483][484].
1991 шеран 12 июнехь Б.Н. Ельцин хаьржира РСФСР хьалхара президент[485]. М. С. Горбачевс дийцарш дира советан республикин куьйгалхошца Союзни бартан хьелашца доьзна, иза эффектно бохург дара ССРС цхьа пачхьалкх санна чекхйалар[486]. 1991 шеран 19 августехь (документана куьйгаш йаздан лерина де хьалха) Советан пачхьалкхан куьйгалхойн тоба, коьртехь вице-президент Г. И. Янаев а волуш, гӀоьртира М. С. Горбачев Ӏедалера дӀаваккха[487]. «Августан путч» эшначул тӀаьхьа, махкахь Ӏедал эххар а советан республикийн куьйгалхойн кара дӀаделира[488]. Цхьаъ вукхунна тӀаьхьа шаьш йозуш йоцу пачхьалкхаш йу аьлла дӀакхайкхийра цара[489] — сиха кхуьуш йолчу экономикан кризисан фонехь[490].
1991 шеран 8 декабрехь РСФСР а, Украинин а президенташа а, БАССР Лакхарчу Кхеташонан председатела а куьг йаздира Йозуш йоцу пачхьалкхийн Союз кхолларан хьокъехь барт[491]. 1991 шеран 21 декабрехь кхин а йалх союзан республикин куьйгалхой документах дӀакхеттачул тӀаьхьа ССРС дӀайаьлла[492]. 1991 шеран 25 декабрехь ССРС президент М.С. Горбачевс шен дарж охьадиллина[493]. Оццу дийнахь РСФСР Лакхарчу Кхеташоно республикин цӀе хийцира: цунах Российн Федераци хилира[494]. Дуьненайукъаралло къобалйира Росси ССРС низаман тӀаьхьенан пачхьалкх санна[495].
1990-гӀа шерашкахь хьалхарчу декъехь керла пачхьалкх йозуш йара Малхбузера финансийн гӀоьнах, цо диктатура йира реформийн хьелаш[496]. Базаран экономике дерзар дӀадаьхьира «шок-терапи» олучу кепах пайда а оьцуш (мехаш либерализаци йар, йохк-эцарехь пачхьалкхан монополи дӀайаккхар, пачхьалкхан бахам приватизаци йар)[497][498]. Бахархойн доккхаха долу дакъа къелле дисира[499]. Российн Лакхарчу Кхеташонан Президиумехь Б. Н. Ельцинан политикин дуьхьалончаш президентца конфликте бевлира бакъонашна тӀехь[500]. Цуо бахьана дира Москохан урамашкахь луьра дуьхь-дуьхьал довларш а, 1993 шеран октябран йуьххьехь танкашца Советийн ЦӀийнна штурм йар а[501].
1993 шеран 26 октябрехь Б.Н. Ельцина дихкира массо а меттигерчу кхеташонийн болх. Советан Ӏедал дӀаделира[502]. 1993 шеран 12 декабрехь йерриг пачхьалкхехь кхаж тесначул тӀаьхьа тӀеийцира керла Конституци. Президентана шуьйра бакъонаш йелира. Лакхара Кхеташонан метта кхоьллира шина палатан парламент[503][504].
Дуккха а низамаш дохорца цхьаьна хиллачу приватизацин процессехь[505], 1990-гӀа шераш йуккъе дахча, баккхийчу бахаман долахойн класс кхоллаелира. Пачхьалкхан политикана жигара йукъагӀерта буьйлабелира уьш[506][507]. Экономикин реформаш бахьана долуш дикка алсамдаьлла зуламаш[508]. Дукхахболчу бахархойн дахаран тӀегӀа лахдаларца цхьаьна чӀагӀйелла демографин кризис а йара[509].
Российн Федерацин йукъайогӀуш йолу республикаш федералан бакъонийн центрца къийсам латтийра[510]. 1994-1996-чу шерашкахь ша-шех Нохчийчоь кхайкхийначу территори тӀехь ницкъаца конституцин къепе меттахӀотто гӀортар аьтто ца баьлла[511].
1992 шарахь Россино а, Цхьаьнатоьхначу Штаташа а ратификаци йира стратегин герз лахдаран барт (СНВ-1), ткъа 1993 шеран январехь цара куьйгаш йаздира керла барт (СНВ-2)[512]. 1996 шеран декабрехь Цхьаьнатоьхначу Штаташа дӀакхайкхийра гергарчу хенахь НАТО Малхбален Европе экспанси йар, Российн дуьхьалонаш тергал а ца йеш[513]. Российн а, Украинин а девнехь хилла Ӏаьржачу хӀордан флотан долахочуьнан хьокъехь. И дов дӀадирзира 1997-чу шарахь, пачхьалкхаша доттагӀаллин барт бича[514].
1998-гӀа шо тӀекхачале Российн аьтто ца белира шен декхарш дӀадала. 1998 шеран 17 августехь Ӏедало кхайкхийра арахьара кредиташ дӀадаларна мораторий, девальваци йира рублан мах. Цу бахьаница дуккха а банкаш йоьхна, мехаш хьалабовлар, белхазалла алсамйалар, бахархойн дахаран тӀегӀа лахдалар[515][516].
1999 шеран 9 августехь Российн премьер-министран декхарш кхочушдеш хӀоьттира Путин Владимир[517][518]. Цуьнан куьйгаллица Российно 1999-2000-чу шерашкахь меттахӀоттийра Нохчийчохь конституцин къепе, цуо шуьйра гӀортор йира Путин Владимирна йукъараллехь[519].
1999-чу шеран декабран 31-чу дийнахь шен Керлачу шеран къамелехь Б.Н. Ельцина дӀакхайкхийра ша шен лаамехь дарж охьадуьллу аьлла[520]. 2000 шеран мартехь, харжамийн хьалхарчу турехь толам а баьккхина, Путин Владимир хӀоьттира Российн шолгӀа президент[521]. Ӏедало экономика дӀахӀоттийра. Бакъдолу даьхни алсамделира, белхазалла а, къелла а лахйелира[522].
Йоккхачу бизнесо Российн политикана беш болу тӀеӀаткъам хаддаза лахлуш бу[523][524]. В.В. Путина дӀайаьхьира политикан системехь реформа, «Ӏедалан вертикаль» олуш йолу агӀо чӀагӀйеш[525][526]. Пачхьалкхан Думехь кхоллайелла стабилан президентан агӀонча дукхалла[527][525]. 2000-гӀа шераш дуьйлалуш тӀеман реформа хилира Россехь[528]. 2006 шарахь дуьйна Ӏедало кхочушйан йолийра хьалхара къоман проекташ[529]. 2007-гӀа шо тӀекхачале Российно шен арахьара декхар дӀаделла доккха дакъа шен хенал хьалха[530].
2001-чу шарахь Москохо гӀо дира Америкин коалицино ОвхӀанистанехь лелочу гӀуллакхашна, тӀеман гӀирс Россин хӀаваан махкахула дӀасалела бакъо луш[531]. 2002 шарахь Цхьаьнатоьхна Штаташ цхьана агӀор араелира баллистикан ракеташна дуьхьал бинчу бартах[532]. Цунна жоп луш, Росси йухайелира СНВ-2-чу бартах[533]. Москох чӀогӀа дуьхьал йара 2004-чу шарахь Малхбалерчу Европера ворхӀ пачхьалкх НАТО-на йукъайахарна[534]. 2007-чу шеран декабрехь дуьйна Россино сацийна Европехь ламастан герзах болу барт кхочушбар[535].
2004 шарахь Российн а, Цийн а барт хилира дозанаш къастор чекхдаккха, цуо гӀо дира шина пачхьалкхан йукъаметтигаш тӀаьхь-тӀаьхьа тойала[536]. 2005-чу шарахь Россина а, Украинина а йукъахь дов доладелира Российн газан транзитан тарифаш бахьана долуш[537]. 2006 шарахь Росси хилира БРИКС пачхьалкхашна йукъара ассоциаци кхоьллинчу пачхьалкхех цхьаъ[538].
2008 шеран мартехь президентан харжамашкахь толам баьккхира Д. А. Медведевс. Ӏедалан коьрте хӀоьттира В. В. Путин[539][540]. 2008-чу шеран августехь Гуьржийчоьно тӀелатар дира Къилба ХӀирийчоьнна, шайна йукъахь Россин машарбархой а болуш. Российн эскаро дӀайаьхьна операци, "агрессор машаре кхачо". Къилба ХӀирийчоь а, Абхази а къобалйира Россино йозуш йоцу пачхьалкхаш санна[541][542].
2008 шо чекхдолуш тӀеийцира Конституцехь хийцамаш: президентан даржехь йолу хан 4 шарера 6 шаре кхаччалц хьалайаьккхира[543][540]. 2008—2009 шерашкахь Россина дуьненайукъара экономикин кризис хилира. Ӏедало банкийн системина а, тӀеман предприятешна а доккха финансийн гӀо дира, социалан хьашташ кхочушдарна йеш йолу харжаш алсамйаьхна[544].
2010 шарахь Российн а, Цхьаьнатоьхначу Штатийн а президенташа куьг йаздира стратегин тӀелетаран герз кхин а лахдаран а, дозанаш тохаран а барамаш барх лаьцна барт (СНВ-3)[534].
2012-чу шеран мартехь хиллачу президентан харжамашкахь толам баьккхинчу Путин Владимира цхьа могӀа указаш арахийцира, пачхьалкхан социалан-экономикин кхиаран низам билгалдоккхуш[545]. 2014-чу шеран февралехь Сочехь Россехь дуьххьара дӀадаьхьира Ӏаьнан Олимпан ловзарш[546].
Украинехь пачхьалкхан карчам хиллачул тӀаьхьа 2014-чу шеран мартан 16-чу дийнахь дӀайаьхьначу референдумехь ГӀирмера а, Севастополера а дукхахболчу бахархоша кхаж тесна Россех дӀакхета аьлла[547]. 2014-чу шеран мартан 18-чу дийнахь президенто Путин Владимира куьг таӀийра ГӀирма а, Севастополь а Российн Федерацин йукъайогӀуш йолу пачхьалкхаш санна тӀеэцарх лаьцна барт[548]. АЦШ-н а, кхечу Малхбузерчу пачхьалкхийн а санкцеш бахьана долуш[549], Дуьненан мехкадаьттан мехаш дикка охьадовлар бахьана долуш Россехь экономикин кризис хилира 2014-2016-чу шерашкахь[550]. Россино иза эшийра, цхьана декъехь, йаккхийчу инфраструктуран проекташна инвестицеш йарца: ГӀирман тӀай а, Таврида автомагистраль а, ГӀирман ахгӀайрен тӀехь керла йовхонан электростанцеш а йарца[551], Амуран областехь «Восточный» космодром[552] кхин а.
Демографин проблемаш а, бахархой къона хилар а йукъахь Российн Ӏедало 2014-чу шарахь дуьйна сацийна бахархойн пенсешна ахчанца луш долу дакъа[553]. Пенсин реформа йан йолийна 2019-чу шарахь[554].
2015-чу шеран сентябрера 2017-чу шеран декабре кхаччалц Россино, Шеман Ӏедалан официалан дехарца, кхиаме тӀеман операци дӀайаьхьира цу махкахь террорхойн тобанашна дуьхьал[555]. 2019 шо кхачале Россино чекхйаьккхира биргӀанаш йар, цуо аьтто бира Китайга мехкадаьтта а, Ӏаламан газ а кхачор алсамдаккха.
2020-чу шеран аьхка йерриг пачхьалкхехь кхажтасарехь къобалбина Конституцехь хийцамаш бар[556]. 2020–2021 шерашкахь Росси коронавирусан эпидеми хилира, цуьнан бахьана дара пачхьалкхан ВВП а, бахархойн бакъдолу даьхни а лахдалар[557].
2014 шеран сентябрехь а, 2015 шеран февралехь а, Украинин герзан ницкъаш эшначул тӀаьхьа, Украино а, Донецкан (ДХР) а, Луганскан (ЛХР) а Халкъан республикан векалша а барт бира машаран планан хьокъехь Минскехь хиллачу дийцаршкахь (Российн а, Германин а, Францин а, ОБСЕ-н а йуккъеметтиг а йолуш)[558]. Амма Украина шена тӀелаьцначу декхарийн политикин дакъа кхочушдан дагахь йацара. 2021-чу шеран гурахь дуьйна Украинин герзахойн ницкъаша чӀагӀдеш ду ДНР а, ЛПР а гӀаланашна тоьпаш йеттар. 2022-чу шеран январехь дийцарш дӀахьош АЦШ-но йухатоьхна Россино НАТО-н Малхбалерчу Европе шорйар йар дита аьлла дехарш[559]. 2022-чу шеран февралан 21-чу дийнахь, Украинин герзахойн ницкъаша тоьпаш йеттар ира алсамдаьллачу йукъанна, ДХР а, ЛХР а Россино къобалйира йозуш йоцу пачхьалкхаш санна[560].
2022-чу шеран февралан 24-чу дийнахь Россино Украинехь йолийна леррина тӀеман операци (СВО)[561]. 2022 шеран 30 сентябрехь къоман референдумийн жамӀашца ЛХР а, ДХР а, Запорожьен а, Херсонан а кӀошташ хилира Российн Федерацин субъекташ[562]. Шийла тӀом болабеллачул тӀаьхьа Малхбузерчу пачхьалкхаша уггаре а лакхарчу барамехь чӀагӀйира санкцеш. Амма Россин экономика цу дехкаршна дуьхьал лаьтташ хилар гайтира[563]. 2023-чу шеран февралехь Москохо дӀахьедар дира, Керла СНВ-3 барт барехь дакъалацар сацор ду аьлла[564]. 2023-чу шеран октябрехь Россин а, Китайн а куьйгалхоша дӀахьедира, шина пачхьалкхан йукъаметтигаш «шайн йерриг а исторехь уггаре а лакхарчу тӀегӀанехь йу» аьлла[565].
2024-чу шеран мартехь Путин Владимира толам баьккхира президентан харжамашкахь, йуха а пхоьалгӀачу ханна хаьржина[566].
«Русь» а, «Росси» а цӀераш схьайалар
«Русь» («Русаш») этноним, дуьххьара кхечу къаьмнийн хьостанашкахь гучуйолу IX-чу бӀешарахь, цул тӀаьхьа оьрсийн ширачу хроникашкахь лелайо. Ӏеламчаша кхидӀа а къийсамаш бо цуьнан схьадаларх лаьцна. XXI бӀешеран оьрсийн историографехь лелаш йолу теори йу, и цӀе йуьхьанца скандинаваш (варягаш) хьахош хилла, шира оьрсийн матте йеана шира скандинавийн маттера (шира.-сканд. rōþs «кеманхо» къилбаседехьара финийн маттехула ruotsi «швед» трансформаци хила шир.-оьрс. рѹсь)[17]. Цул тӀаьхьа и термин дӀакхачийна массо а Ширачу Русийн бахархошка а, ша Ширачу Оьрсийн пачхьалкхе а[18][19][20]. Кхечу версица, «рось/русь» этноним хӀиндо-арийн орамаш долуш йу[567][568].
Термин «Роси́я» (желт. Ρωσία) дуьххьара дуьхьалкхетта X бӀешо йуккъе даьлча грекийн маттахь, Византин императоран Константин Багрянородин йозанашкахь[569]. Ширачу оьрсийн хроникаша шайн пачхьалкхах йеккъа цхьана «Русь» йа «оьрсийн мохк» олуш хилла[570]. Дуьххьара йевзаш йолу «Росия» цӀе килс-славянийн маттахь лелор 1387 шарахь дуьйна йу[571]. XV бӀешеран шолгӀачу доьалгӀа декъехь тӀаьхьа ца даьлча, и термин (митрополитан титулан дакъа санна) йукъайаьккхира денна килсан гӀуллакхашна. XV бӀешеран шолгӀачу декъера иза наггахь лелайора Москвичан пачхьалкхан светски урхалхочун титулехь, дукхах йолчу вариантца цхьаьна «Русия». XV бӀешерашкара XVII бӀешеран хьалхарчу декъе кхаччалц оьрсийн динан а, дуьненан а йаздархоша шуьйра лелайора «Росия» кеп. 1654 шарахь дуьйна иза чӀагӀделла паччахьан Алексей Михайловичан официалан цӀарехь а, цуьнца догӀуш Российн паччахьан официалан тептаршкахь а. Москван типографин зорбанехь а, XVII бӀешеран шолгӀачу декъехь къилбаседа оьрсийн схьадовларан авторийн произведенешкахь а хӀинцале а Ӏедалехь йара «Росия» (Россия) верси. Амма иза пачхьалкхан официалан цӀе хилира 1721 шарахь бен, паччахьо Петр I-чо Йерриг Российн императоран цӀе шена тӀеэцча[572].
Историн уггаре а ширачу муьрехь кхузаманан Российн территори
Палеолит (2,1 млн — 10 эзар шо хьалха)
Йуьхьанцара адамаш, кхузаманан Российн территори тӀехь гучудевлла адамийн историн уггаре а хьалхарчу муьрехь – лахарчу палеолитехь. Азован кӀоштахь археологашна карийна артефакташ олдовайн йа ашеулан заманан йу (Кермек стоянка[573], Родники[574], Ливенцовка меттиг[575]), Ставрополехь (Жуковская меттиг), Таманехь (Богатырин/Синяя Балкан меттигаш[574], Цимбал), ГӀирмехь (меттиг Гаспра, Ай-Петри, Эчки-Даг[576]), ДегӀастанахь (меттиг Рубас-1[577], стоянкин Айникаб-1[578], Мухкай-2[579]).
Ӏилманчаша дуьйцу, цу меттигийн хьалхара бахархой, уггаре а хьалха, гулдарца а, хьалхалерачу талларца а бехаш хилла хилар. Царна хаьара тӀулгах атта гӀирс бан[1][580].
Йуккъера палеолитехь, Ӏаьнан мур нисбеллачу хенахь (110 эзар гергга - 35 эзар гергга шо хьалха), кхузаманан Российн территорин доккха дакъа дехаш хилла неандерталхой (мустерийн культура). Хетарехь, дикка кхиъна къамел хилла церан, тӀулгах а, даьӀахках а, дечигах а гӀирсаш беш, акхаройн чкъорех бедарш йеш, цӀе лелош хилла, шаьш иза йан ца хуушехь[2]. Неандерталхойн меттигаш карийна, къаьсттина, Къилбаседа Кавказера (Мезмайскан), Алтайн (Чагырскан[581], Окладникован, Денисован) хьех чохь, Печора эркан йистехь (стоянка Бызовая[582]), Таганроган айма Азовн хӀордан (стоянка Рожок-1[583]). ГӀирмехь карийна шатайпа мустерийн дӀабоьхкина меттигаш[1][584].
Денисова хьехехь археологашна карийна неандерталех къаьсташ долу дӀадаьлла тайпа Homo sapiens гойтуш долу адамийн йисина меттигаш — денисовхой. Цуьнан векалша кхин а чолхе гӀирсаш арахоьцура. Иштта Денисова гӀу чохь карийна зударийн ювелиран хӀуманаш, цхьадолу уггаре а шира девзаш долу масалш[585].
Йуккъера палеолит чекхйолуш, кхузаманан Российн территори тӀехь гучуевлла кхузаманан адамийн ма-дарра дай баьхна меттигаш — кро-магнонийн. Уггаре а шира карийна йисина меттигаш лоруш йу: Сибрехахь — Усть-Ишим-манан гӀодайукъ (гергарчу хьесапехь 45 эзар шо хьалха), ткъа Оьрсийн аренгахь — Костенки олучу меттиган бахархойн даьӀахкаш (гергарчу хьесапехь 35 эзар шо хьалха)[586].
Лакхара палеолитан муьрехь (35 эзар — 10 эзар гергга шо хьалха) кромагнонаш жим-жима дӀатеттира неандерталхой а, денисованаш а кӀезиг баха йиш йолчу меттигашка. Оьрсийн аренгахь уггаре а шира кро-магнонийн меттигаш йу Костенки, Зарайская, Сунгирь, Хотылево 2, Авдеевская, Гагарино[3]. Таллар адаман коьрта гӀуллакх хилла дисина. Наха искусственни хӀусамаш йан йолийра[587].
Мезолит (10 эзар - 7 эзар шо гергга хьалха)
Постглациалан мезолитан муьрехь кхузаманан Российн территорин европин дакъа баьхна свидериан археологин культуран векалша (вайн эрал VIII эзар шо хьалха). Церан тӀаьхьенаш лоруш бу Бутово культуран ( в. э. хь VII-VI эзар шераш хьалха ) дӀакхоьхьуш берш. Оцу заманан уггаре а гӀарабевллачу меттигашна йукъахь йу Мурзак-Коба хьех (Севастополна гергахь)[588], Попово меттиг (Каргополье), Оленеостровски дӀавоьллина меттиг (Карели)[3].
Кро-магнонийн уггаре а коьрта кхиам бара цӀе йан хаар. Хийцалуш долу климат а, дахаран хьелаш а адамашна ницкъ бира чолхе гӀирсаш кхолла: тӀулган стамескаш, хаьштигаш, адзеш, ткъа иштта гӀаж, кинжал, тур, гарпунаш, кӀорга йа даьӀахкийн чаккхенаш йолуш. Ӏад а, пхерчий а революци йира талларехь. ЧӀерийлецар гучуделира[589]. Дуьххьара карадерзина хилла экха жӀаьла. Кро-магнонашна хаьара, хьалхалерачу пешашца йовхо луш йолу землянкаш йан. ДӀавоьллинчу ламастийн дӀайазйинчу элементаша гойту, и нах эхартан дахарх тешаш хилар. Кро-магноша дитина гӀу чуьра суьрташ (Капован хьех), дуккха а акхаройн а, адамийн а статуэткаш[590].
Мезолитан мур чекхбелира Евразин къилбаседан декъехь адамаш даха[4].
Неолит (вайн эрал V—III эзар шераш)
Неолитан заманахь адамаш Ӏемина поппарх цӀе латто а, пхьегӀаш йан а. Дукха хьолахь, пхьегӀаран чарх йоцуш деш хилла и болх. КӀади гучуелира[4]. Йуьртабахаман а, даьхнийлелоран а кхиар дӀадоладелира[591].
Дахаран хьелашкахь ладаме башхаллаш хиларо кхачийна кхузаманан Российн Европин декъехь а, Сибрехахь а археологин культураш тайп-тайпанчу темпашца кхиар[5]. Къилбаседан территорийн бахархоша дӀадолийра Ӏаьнан а, гулдаран а леларера продукцин экономике дӀабахар, цу йукъахь Гергарчу Малхбален цивилизацин хьалхара центрийн Ӏаткъамца[4].
Малхбален Европин аренан хьаннийн латтанаш тӀехь кхидӀа а коьрта роль ловзош хилла таллар а, гулдар а. Цигахь кхоллаелира гергара «Пит-Комб Вар» культурийн тоба. Цуьнан лелош берш, хетарехь, тайпанийн йукъараллашкахь бехаш хилла[592]. Лакхарчу Волжин культура кхиъна хьаннаш йолчу Оьрсийн аренан йуккъехь[593]. ГӀирман неолитан культураш дӀакхоьхьуш берш[594], иштта Днепран-Донецкан археологин культура а, цара тӀаьхь-тӀаьхьа карадерзош ду даьхнийлелор[595].
Уралехь а, Уралал дехьа а латта лелор гучуделира вайн эрал IV эзар шарахь, амма таллар, чӀерийлецар, гулдар дисира латта лелоран коьрта кепаш. Иштта Байкалан кӀоштахь алсам хилла таллар а, чӀерийлецар а, ткъа Амуран а, Приморьен а кӀошташкахь чӀерийлецар алсам хилла. Ткъа Алтайра Днепран лахарчу аренашка кхаччалц йолчу аренашкахь тӀаьхь-тӀаьхьа даьржина ламанхойн даьхнийлелор[596].
Камчаткехь а, Чукоткехь а неолитан археологин культураш кхоллайелла вайн эрал II эзар шарна гергахь, уьш хилла XVIII бӀешо кхаччалц[597]
Энеолит (вайн эрал хьалха IV-III эзар шераш)
Энеолитан заманахь лелош хилла тӀулган а, даьӀахкийн а, дечигах а бинчу гӀирсашца цхьаьна кхоьллина цӀестан гӀирсаш. Культурашна йукъахь башхаллаш а, цхьабосса ца кхиар а алсамделира. ХӀинцалера Российн дуккха а территореш, энеолитан муьре, цул тӀаьхьа бронзан оьмаре, дикка тӀаьхьайисинчу муьре йахана – вайн эрал хьалхара I эзар шарахь бен[598] Оцу муьрехь кхузаманан Российн территори меттанийн доьзалш кхоллабала буьйлабеллачу аренан дакъа дара: уралийн (финн-угорийн а, самодийски а гаьннашка бекъало), алтайн, хӀиндоевропан[6].
ХӀиндоевропейцин меттанийн доьзалан хӀиндо-иранхойн декъан векалш, хетарехь, ширачу «Ямная» культурин-историн йукъараллин (Къилбседа Урал, Волжски аренаш) дӀакхоьхьуш хилла. Коьртачу декъана ламанхойн даьхнийлелор лелош хилла уьш, амма хьаьжкӀаш лелор а хаьара царна[599][600].
Финн-угорийн меттанийн тобанан тайпанаш, гарехь, вайн эрал II эзар шо кхаччалц Евразин тайган зонехь хилла, талларца а, чӀерийлецарца а дехаш хилла тӀаьхьарчу неолитан культураш кхоьллинарш[599].
Кама а, Волга а хин къилбаседехьара территореш тӀелетта шнурни пхьегӀа а, тӀеман хаьштиг а культурин тайпанаш, Ӏилманчаша уьш уьйр латтайо хӀиндоевропан меттанийн доьзалан ширачу европин диалекташца. ДӀалаьцначу латтанаш тӀехь кхоллайелира Фатьяновн археологин культура[601].
Бронзан бӀешо (вайн эрал хьалха II эзар шо)
ЦӀестан литтаран технологи кхиаро жим-жима хийцамаш бира экономикин а, йукъараллин а дахарехь. Ламанхойн а, охьаховшучу а тайпанашна зеделларг хилла бахам а, цул тӀаьхьа йукъараллин цхьатерра цахилар а. Тайпанан эла кхоллало, тӀом хилира уггаре а мехала некъех цхьаъ ресурсаш схьаэцаран йа ларйаран[602][603].
Вайн эрал III—II эзар шераш долалуш Къилба Уралехь а, Уралал дехьарчу махкахь а (Аркайман археологин комплекс) гучуйовлу синташтийн культурин прагӀалин Ӏер-дахарш[604]. Срубная культуран а, историн а йукъаралла йаржийна Малхбален Европин аренан а, хьуьнан-аренан а кӀошташкахь Днепран а, Уралан а йуккъехь. Андроновн культуро дӀалаьцна Къилба Урал а, Малхбузен Сибрех а, Йуккъера Азин къилба-малхбузе а[605].
Хьалхара аьчкан бӀешо (1-ра эзар шо хьалха)
Дуьххьарлера тайпанийн цхьаьнакхетаралла, кхузаманан Российн территори тӀехь цхьана декъехь хилар йозанан хьостанаша документашца гойтуш йолу, киммераш хилла. Уьш, хетарехь, хӀиндо-гӀажарийн меттанийн тобанах хилла, хила тарло, «Срубная» культурин а, историн а йукъараллица гергарло долуш[7]. Ширачу авторша иштта хьахош ду, ГӀирман когашкахь а, лаьмнашкахь а даьхна долу Таврийн тайпа. Ӏилманчаша уьш билгалйоху Кизил-Кобан археологин культураца[606].
Вайн эрал хьалха VII бӀешо Ӏаьржачу хӀордан а, Днепран а Сибрехан Алтайн лаьмнашка кхаччалц йолу латтанаш а, Йуккъера Азин аренаш а скифаша дӀалаьцна[8]. И ламанхойн халкъ а хилла, хӀиндо-иранхойн меттан тобанна йукъадогӀуш. Вайн эрал хьалха IV бӀешарахь скифаша кхоьллина шайн прапачхьалкх[607], вайн эрал хьалха III бӀешарахь хӀаллакдина кхин цхьана гӀажарийн мотт буьйцучу ламанхойн халкъо — сарматаша[608][609].
Днепр а, Двина а хишна йуккъера меттиг дӀалаьцна Днепр-Двинин археологин культурано вайн эрал VIII бӀешо хьалха дуьйна вайн эран IV бӀешо кхаччалц. И тайпанаш, хетарехь, малхбален балташ, лелош хилла даьхнийлелор а, дӀасадаржор а, дӀасадаржор а. Эзар шо йуккъе даьлча дуьйна, царна йукъахь шуьйра баьржина аьчкан гӀирсаш, гучуевлла лаьттан пенашца а, ӀиндагӀашца а го бина нах беха меттигаш[610].
Дьякован археологин культуран нах беха меттигаш (вайн эрал VII бӀешо - вайн эрал VII бӀешо) йаьржина Лакхарчу Волган кӀоштан территори тӀехь а, Окан бердашца а, Валдайн лаьмнашца а. И культура, финн-угорийн ваьррашна хьалха хилла хила тарло, «меря» а, «весь» а. Ока а, Волга а хишна йуккъера меттиг хилла Городецийн культура (вайн эрал VII бӀешо — вайн эрал IV бӀешо), хетарехь, мордвинийн дай. Говраш лелор коьрта меттиг дӀалоцуш хилла шина а культуран экономикехь[611].
Ананьинийн археологин культура кхиира Приволжехь а, Уралан кӀошташкахь а вайн эрал VII бӀешо хьалха дуьйна. Цуьнан бахархой, хетарехь, коми, удмуртийн, угорийн ваьррин дай хилла. Оцу культурин бахархойн коьрта болх хилла даьхнийлелор а, меха таллар а. Пьяноборийн культура (вайн эрал II бӀешо хьалха — вайн эрал V бӀешо) ананинино культурин тӀаьхьа хӀоьттира[612].
Вайн эрал III—II бӀешо долалуш, Къилба Сибреха кхаьчна «Сюнну» (гунни) ламанхойн тайпанаш. Цу латтанаш тӀехь кавказхойн бахархой хийцина, монголоидан бахархоша. Минусинскан бассейнехь кхуьуш йу Таштыкийн археологин культура (вайн эрал I бӀешо – V бӀешо). Цуьнан бахархоша, хетарехь, хакасийн дай хилла, тӀеэцна латталелор[613].
Къилбаседа Ӏаьржа хӀордан кӀоштахь йолу желтойн пачхьалкхаш (вайн эрал VII бӀешо — вайн эран V бӀешо)
Вайн эрал VII бӀешо йуккъе даьлча дуьйна, Ӏаьржа хӀордан къилбаседан бердаш Сийлахь-Йоккха грекийн колонизацин Ӏаткъаман кӀел доьжна. Вайн эрал хьалха VII-VI бӀешо долалуш, Милетера баьхкинчу наха кхоьллина Пантикапей гӀала (тӀаьхьарчу антикехь Боспор аьлла йевзаш хилла) ГӀирман малхбалехь. Вайн эрал V бӀешо хьалха кхоллайелира Боспоран пачхьалкх — хӀинцалера Российн территори тӀехь дуьххьарлера пачхьалкх. Цул тӀаьхьа бӀешо даьлча, иза хилира Къилбаседа Ӏаьржа хӀордан кӀоштан уггар йоккха шира пачхьалкх[9]. Цуьнца къовсалуш вара V бӀешарахь Гераклей Понтикера наха кхоьллина волу Тавран Херсонес. Херсонес хилира полис — демократин лайн долахь йолу республика, латтанийн долахь йолу коллективан система а йолуш[614].
Къилбаседа Ӏаьржа хӀордан кӀоштан шира гӀаланаш хилла, Грецин а, скифийн а йукъара йохк-эцаран коьрта центраш. Йалта, даьхни, чӀерий, лайш арахоьцуш хилла; куьйган говзаллаш, кӀадеш, зайтдаьтта, хьалдолуш сурсаташ чудохьура[615][616].
Вайн эрал хьалха 108 шарахь Боспор хилира Понтийн пачхьалкхан йукъа, ткъа вайн эрал хьалхара I бӀешо дуьйна иза Риман империн куьйга кӀел йоьду, цуо бахьана дира Малхбален ГӀирма экономикин зазадаьккхина вайн эран II бӀешарахь. III-гӀа бӀешо йуккъе даьлча, Боспоран пачхьалкх дийна йисира готийн рейдех[617], ткъа IV бӀешо чекхдолуш — гуннийн тӀелатар[618]. V бӀешо кхачале керста дин хилира Боспорехь коьрта дин[619].
Вайн эрал II-гӀа бӀешо хьалха, Таврийн Херсонес эшна скифашца къийсамехь, Малхбузера ГӀирмера латтанаш леха. Вайн эрал хьалха I бӀешо гӀала йоьдура Боспоран пачхьалкхан куьйга кӀел[620]. Вайн эрал хьалха 47 шарахь Юлий Цезара Херсонесана маьрша полис статус йелира. Вайн эран I—IV бӀешерашкахь иза йара Руман империн куьйга кӀел, IV бӀешо чекхдолуш дуьйна ГӀирмехь Византин империн застава хилира[621].
Вайн эрал I эзар шарахь кхузаманан Российн территори тӀехь ламанхойн тайпанийн цхьаьнакхетараллаш а, церан пачхьалкхан кхолламаш а
IV бӀешеран шолгӀачу декъехь дуьйна, Малхбален Европин къилбаседан территорешкахь масех тулгӀе хилира Йуккъера Азера ламанхойн тайпанийн миграцин. Йоккха миграци дӀайолайелира хунну (гуннаш) аренхойн даьхнилелорхойн бартца, уьш дӀабахара вайн эран хьалхара эзар шо долалуш Сибрехан аренашкара малхбузехьа. IV бӀешеран шолгӀачу декъехь гуннаша эшийра аланаш Азовн кӀоштахь, хӀаллакйира Черняховн культуран меттигаш а, Къилбаседа Ӏаьржа хӀордан кӀоштахь дуккха а грекийн колонеш а[622][623].
VI бӀешарахь пратуьркийн болгарийн ваьрраша дӀалаьцна Кубано-Азовн лоха латта. БӀешеран шолгӀачу декъехь, церан ницкъ кхаьчна, шайн махкахула аварийн ваьрраш чекхдаха бакъо йелла, Дунай тӀехь Аварийн каганат кхуллуш[624]. 630-гӀа шерашкахь авараша хӀаллакбина славянийн Антесан тайпанийн цхьаьнакхетаралла[625].
V бӀешеран шолгӀачу декъехь Алтайн кӀоштахь кхоллало туьркийн тайпанийн цхьаьнакхетаралла. 551 шарахь цара кхоьллира Туьркийн каганат, цо урхалла дора Волга тӀера Тийна океане кхаччалц йолу аренашна. Цунах лаьттачу тайпанаша, гарехь, шайн чоьхьара шейн лаам ларбина хилла. Согдин йозан буха тӀехь туьркийн алфавит кхоьллина VII бӀешеран хьалхарчу декъехь. VI—VII бӀешо долалуш пачхьалкх йекъайелира. Цуьнан коьрта дакъош (Малхбузен туьркийн а, малхбален туьркийн а каганаташ) цу бӀешо йуккъе дахча, леларх дӀадовлу[11].
Малхбузера туьркийн каганатан олаллех паргӀатбевллачу болгарийн туьркаша, Волжски кӀоштахь кхоьллира Болгарийн каганатан пачхьалкх. Иза къийсаме йаьлла, VII бӀешо долалуш Къилбаседа Кавказехь кхоллайеллачу Малхбузен туьркийн каганатан кхин цхьа дакъа долчу «Хазарийн каганатца»[12]. 668 шарахь болгарийн эшам хилира. Царах цхьаберш хазаршна муьтӀахь хилла. Вукхара йухабевлира йуккъера Волган а, Каман а кӀошташка, цигахь тӀаьхьо VIII бӀешарахь кхоллайелира Волган Болгари. Оцу пачхьалкхо бусалба дин тӀеэцна X бӀешарахь. Кхин цхьа дакъа болгарийн дӀадахара Дунай хи тӀе, цигахь, славянийн бахархошца ийна, цара кхоьллина Хьалхара Болгарин импери VII бӀешо чекхдолуш[626].
Малхбален Европин аренашкахь уггар йоккха пачхьалкх VII бӀешо йуккъе даьлча дуьйна хилира Хазарийн Хаганат, цуьнца билгалйоккху Салтово-Маякин археологин культура[627]. Шина бӀешарахь иза новкъарло хилла, керла ламанхойн тайпанаш хьалхадовларехь, славянийн бахархой бехачу Малхбален Европин латтанашка. Хазараша, хаддаза бохург санна, Ӏаьрбийн халифатца къийсам латтош хилла, Къилбаседа Кавказан дуьхьа. И бахьана долуш Хаганат дезна шен коьрта шахьар масийттазза дӀасайахийта — Беленжера Семендере, ткъа цигара Итиле. VIII бӀешарахь хазарийн пачхьалкхан дин хилира жуьгтийн дин[628][629].
Славянийн дӀасабаржар
Уггаре а авторитетан версица, уггаре а хьалхара археологин культура, хетарехь, праславянашца йоьзна йу, «Подклош» культура. Иза хилла вайн эрал хьалха IV-II бӀешерашкахь йуккъера а, лакхарчу а Вислан бассейнехь. Цуьнан тӀаьхьенаш хилла Пшеворскан (вайн эрал II бӀешо - V бӀешо) а, Зарубинцийн (вайн эрал II бӀешо - II бӀешо) а культураш. Оцу ахархоша йалта а, йалта а, овса а, йалта а, гречка а кхиош хилла[630].
Вайн эран III бӀешарахь Балтикан бердашца Малхбален Европе чудевлира готийн ваьрраш. Цул тӀаьхьа догӀучу бӀешарахь, йоккхачу тайпанийн цхьаьнакхетараллин хьалханчаш хилла царех. Цу цхьаьнакхетарца билгалйоккху Черняховн археологин культура, цуьнан этнически компонентех цхьаъ хила тарло праславянаш[631][632].
IV бӀешо чекхдолуш Черняховн тайпанийн цхьаьнакхетар дӀасадаржира гуннийн тӀелатарца. V бӀешо кхачале славянаш хилира Малхбален Европин къилбехь коьрта йуьртабахаман къам[633].
V бӀешарахь Европехь ира шело хилира. Климат хийцайалар хилла славянийн тайпанаш массо а агӀор Висла а, Одер а хиш тӀера къилбехьа а, малхбалехьа а дӀадахаран бахьанех цхьаъ[13].
Цхьа тоба охьахиъна Днепр а, Десна а хишна йуккъехь йолчу кӀоштахь. Гуннийн тӀелатарехь дийна дисина черняховн культуран тайпанаш, чубаьхкинчу славянашца уьйр йолуш, кхоьллина Пенковкин археологин культура (V—VIII бӀешерашкахь)[634]. Иза билгалйоккху VI—VII бӀешерашкахь хиллачу византин а, Ӏаьрбийн а авторийн произведенеш тӀера йевзаш йолу йоккха тайпанийн цхьаьнакхетаралла йолчу антеца[635]. Пенковцийн лулахой хилла колочинийн (V—VII бӀешерашкахь, церан мотт буьйцурш ладаме дакъа бара балташ) а, Прага-Корчакан (V—VII бӀешерашкахь) а археологин культурийн нах беха меттигаш. ТӀаьххьарниг, хетарехь, византихоша хьахийначу кхечу тайпанийн цхьаьнакхетараллин йукъадогӀуш хилла — славянийн ( славинийн )[636].
Кхин цхьа тоба славянийн къилба-малхбалехьа дӀайахара. Ильменан а, Псковн а Ӏамийн кӀоштахь V бӀешо тӀаьхьа ца долуш кхоллайелира Псковн йеха барроу олуш йолу культура. Цуьнан ахархой, хетарехь, хроникехь дуьйцучу кривичин дай хилла[637]. Цуьнца цхьаьна Смоленскан Днепран кӀоштахь а, Волга-Окан интерфлювехь а кхоллайелира тушемлян археологин культура. Цуьнан векал хилла ши къам — малхбален балтахой а, славянаш а[638]. Вайн эран хьалхара эзар шеран шолгӀачу декъехь Новгородан лаьмнин археологин культура кхиъна Ильменан Ӏам болчу кӀоштахь, иза билгалйоккху хроникийн Илменан славянашца[639].
Оьрсийн аренан хӀинцале а дӀатарбеллачу меттигашка славянийн халкъ тӀедалар а, церан кхин а малхбалехьа дӀасадаржар а дӀадоьдура хаддаза бохург санна VII бӀешерашкара X бӀешерашка кхаччалц. Малхбален славянийн а, оцу латтанаш тӀехь дехачу балтин а, финн-угорийн а тайпанашна йукъахь йукъаметтигаш, дукхах дерг маьрша хилла, хӀунда аьлча цигахь кхачам боллуш маьрша латтанаш хилла. Цуьнца цхьаьна алсам кхиъна а, алсам а болчу славянаша тӀаьхь-тӀаьхьа меттигера бахархошна тӀе йал дӀахӀоттийра. Волхов хин бердашца а, Волга-Ока интерфлювехь а балташ а, финн-уграш а ассимиляци йина[640].
Славянаша меттигерчу а, иштта кхечу къаьмнийн а тайпанашца йукъаметтигаш лелорца, тайпанийн цхьаьнакхетараллашна йукъахь культурин а, меттан а башхаллаш кхиъна, тӀаьхь-тӀаьхьа алсамйовлу. VII бӀешо чекхдаьлча славянаш бекъало малхбален, малхбузе, къилба[641].
Малхбален славянаш IX бӀешарахь
Шира оьрсийн «ДӀадаханчу шерашкахь туьйра» хроникехь дуьйцу 12 малхбален славянийн тайпанийн цхьаьнакхетаралла, уьш, хетарехь, хӀинцале а хилла IX бӀешеран хьалхарчу декъехь[14]. Царах, мел кӀезга а, полянийн, древлянийн, кривичин, ильменан словенийн, дреговичийн, хетарехь, шайн элаш хилла[642]. Археологин тоьшаллаша а тӀечӀагӀдо, малхбален славянийн тайпанашкахь хӀинцале а кхоллайелла йукъараллин элита хилар. Иза Ӏаш хилла прото-гӀалин центраш олучу меттигашкахь, уьш документашца гайтина IX бӀешеран хьалхарчу декъехь дуьйна (масала, Псковна гергахь йолу Труворово поселок, Йоккхачу Ростовна гергахь йолу Сарское поселок). Тайпанийн цхьаьнакхетарна урхалла дан декхарийлахь хилла элий (баккхийнаш). Цуьнан латтанаш лардар тӀеман куьйгалхочун (элан) а, цунна муьтӀахь йолчу говзанчийн тӀемалойн (дружинан) отрядан а декхар дара. И шиъ «ницкъийн центр» вовшашца къовса йолайелира[643].
839 шарахь Каролингийн империн анналашкахь хьахош ду «русь халкъах» векалш цуьнан урхалхочун керта кхачар. Цуо гойту, цу муьрехь малхбален славянийн йоккха тайпанийн цхьаьнакхетаралла хилла хилар (исторехь «Русски каганат» аьлла цӀе йолуш). IX бӀешеран хьалхарчу кхоалгӀачу декъехь Хазарийн каганат дӀаболийра шен малхбузера дозанашца чӀагӀонийн маша бан. Хазараш ларбала гӀерташ хилла мостагӀ, «Русски каганат» хила тарло[15]. Цуьнца цхьаьна, XXI бӀешеран оьрсийн историографехь а хьалха хӀиттадо иза хиларна дуьхьал аргументаш[644].
Хроникехь чӀагӀдо малхбален славянийн тайпанийн цхьаьнакхетараллаш (полякаш, радимичи, северийцаш, вятичи) IX бӀешарахь Хазарийн каганатана йал луш хилар. Цуьнан куьйгалхой йукъагӀерташ ца хилла шайн Ӏуналлехь йолчу йуьртабахаман территорийн чоьхьарчу гӀуллакхашна[645].
860 шарахь, Византин хроникашца, русийн, хетарехь, полианийн тайпанийн цхьаьнакхетаран векал хилла, кхиаме йоцу хӀордан кампани йолийра Константинополна дуьхьал[646].
Цу кепара, IX бӀешеран шолгӀачу декъе кхачале, лаххара а ши протопачхьалкхан кхоллам кхоллабелла хила тарло малхбален славянийн латтанаш тӀехь: къилбаседан (центр Ладогехь йолуш) а, къилбаседан (центр Киевехь йолуш)[647].
Шира оьрсийн Пачхьалкх (IX бӀешеран шолгӀа ах — XIII бӀешеран хьалхара ах)
Шира Оьрсийн пачхьалкх кхоллайалар (IX бӀешеран шолгӀа ах — X бӀешеран йуьхь)
«ДӀадаханчу шерийн туьйра» дийцарехь, 862 шарахь малхбален славянийн а, финн-угорийн а тайпанийн цхьаьнакхетар[648] центр Ладогехь йолуш[lower-alpha 1] кхайкхина, коьртехь Рурик а волуш, паччахьалла дан варягашка. Оцу ханна тӀера хроникин йаздархочо[649][650], а, XIX—XXI бӀешерашкахь цхьаболчу талламхоша а[651] шира оьрсийн пачхьалкх хилла хилар дагарде[652]. Цуьнца цхьаьна IX бӀешеран историна лерина йолчу XII бӀешеран йуьххьехь хӀоттийначу летописан текстехь дуккха а фактически а, хронологин а нийса цахиларш ду[653][654], цуо вайга ша де бехкаман лоруш ду, амма хилам ца лору.
Нормандаш баьхкича, тайпанан элашна а, тайпанийн цхьаьнакхетараллин свитана а йукъахь лаьттачу дуьхь-дуьхьал латарехь баланс хийцайелира тӀаьххьарчун агӀор. Профессионалан тӀеман ницкъана тӀехь лаьттачу ницкъан бен йиш йацара, Малхбален Европан хьуьнан а, хьуьнан-аренан а зонийн луларчу тайпанашна куьйга кӀел дан а, цаьргара Ӏаламат дозаделла совдаьлла сурсат схьадаккха а. И бахьана долуш пачхьалкх кхолларан дерриге а хьелаш дара[655].
882 шарахь (дата цхьатерра лаамехь йу), Рурикан метта хӀоьттина эла Олега, къилбаседан тайпанех лаьтта ополченца цхьаьна, дӀалаьцна Киевехь центр йолу полянийн латта, меттигера урхалчаш дӀабаьхна, коьрта гӀала цига дӀайахийтира. XXI бӀешеран оьрсийн историографехь теори йу, шира оьрсийн пачхьалкх кхоллайелла нийсса къилбаседан а, къилбаседан а тайпанийн цхьаьнакхетарийн территореш цхьаьнатохарх[16][656].
Олега муьтӀахь бира кривичи а, древлянаш а, иштта северийцаш а, радимичи а, уьш мукъабохуш хазарашна йал луш. Йохк-эцаран некъан доккха дакъа «варягера грекашна тӀекхаччалц» норманийн Ӏуналлехь хилла. Цхьаьнатоьхна пачхьалкхо кхиамца йолийра Константинополна дуьхьал кампани 907 шарахь, цул тӀаьхьа оьрсийн исторехь дуьххьарлера бевзаш болу дуьненайукъара йозанан барт бира 911 шарахь[657][658].
Цхьаьнатоьхна Шираоьрсийн пачхьалкх кхиар (X бӀешо — 1132 шо)
Княгина Ольга паччахьалла деш йолу хан
Хьалхарчу муьрехь Шираоьрсийн пачхьалкх йара олаллин федераци. Йуккъера Ӏедал йукъа ца гӀертара дукхахйолчу муьтӀахь йолчу тайпанийн цхьаьнакхетараллин чоьхьарчу гӀуллакхашна, йал гулйарца доза а долуш — ах ден. Цхьадолу схьаэцна мехаш, моз, Ӏаьнарш доьхкина Византин имперехь а, Малхбузе Европехь а. Цунна дуьхьал элитано дети а, герз а, хьалдолуш сурсаташ а лора[659].
Принцан свитан зулам бахьана долуш 945 шарахь гергахь Древлиан гӀаттам хилира, иза дӀабаьккхира паччахьан йоӀ Ольгас. Цул тӀаьхьа цо йукъайаьхна «уставаш» (законийн прототипаш), «погосташ» (йал гулйеш йолу центраш) а, «урокаш» (йал а, кхин долу декхарш а) а[660]. Эла Ольга къайлаха керста дин тӀеэцна[661].
Эла Святослав Игоревич паччахьалла деш волу хан
Къилбехьа шен мохк шорбеш, Шираоьрсийн пачхьалкх тасайелира Хазарин Хаганатца. Иза эшийра 965 шарахь гергахь эла Святославан кампанин жамӀехь[662]. Таманан ахгӀайренан тӀера латтанаш Русъ йукъадогӀуш хилла. Эло куьйгалла дира кхиамца дӀайаьхьира йассашна (аланашна) а, касогашна (адыгийн дай) дуьхьал, иштта муьтӀахь йира Вятичи тайпанийн цхьаьнакхетаралла[663]. 968—971 шерашкахь Святослава цхьана ханна дӀалецира Болгари, амма эшийра Византин империца хиллачу тӀамехь[664].
Эла Владимир Святославича паччахьалла дар
972 шарахь печенегаша эла Святослав вийначул тӀаьхьа цуьнан кӀенташна йукъахь болабелира паччахьан Ӏаршан тӀом, цу тӀехь толам баьккхира Владимира 978 шарахь[665].
Цуьнан заманахь Шира Русь шен латтанашна йукъадаьхна дерриге аьлча санна малхбален славянийн латтанаш[666][667][668], территорица Европехь уггаре йоккха пачхьалкх хилар[669]. Владимира шен 12 кӀант губернаторан дарже хӀоттийра уггаре а мехала тайпанийн цхьаьнакхетараллин центрашкахь[670]. Меттигерчу цӀуйн дин деланаш ларбарца гергарло долу тайпанийн элийн ницкъ лахбелира, цхьана декъехь, Русийн керла пачхьалкхан дин — православи йааржар бахьана долуш[671].
988 шарахь Владимира тӀеман гӀо дира гӀаттамхошца тӀом беш йолчу Византин империна. Цунна дуьхьал императоро дош делира шен йиша элана маре йала[672]. 989 шарахь[lower-alpha 2] Владимира а, цуьнан свитано а Черсонесос (Корсун) йийсаре йаьккхина, византийхой шайн барт кхочушбан декхаре бина. Принцесса Анница маре йахале, Русь паччахь хих чекхваьккхина хилла[673][674].
Керста дино гӀо дира пачхьалкхан барт чӀагӀбарехь, махкахь йуккъера Ӏедална идеологин гӀо-накъосталла деш. Православино бухера керла этикан категореш йеара Русехь, уьш тӀеэцаро кӀорггера тӀеӀаткъам бира оьрсийн культура а, менталитет а кхоллайаларна[21][675]. Русь тӀеийцира кириллицан йоза, кхиа доладелира киншкаш йаузйар а, иконийн суртдиллар а, архитектура а, мозаика а. Керлачу тешамо хьалаайира ширачу оьрсийн пачхьалкхан сий дозанал арахьа, аьтто бира Византица а, къилбаседа славянийн къаьмнашца а зӀенаш шорйан[22][676].
Эла Святослава Хазарийн каганат эшийначул тӀаьхьа цуьнан мехкашка печенегийн тайпанаш девлира[677]. Аренхой рейдаш йан буьйлабелира Ширачу Оьрсийн пачхьалкхан латтанаш тӀехь. Царех ларвала Владимиран заманахь йира бӀаьвнаш а, оборонан сизаш а (Посульская оборонан сиз а, Стугнински оборонан сиз а)[678]. Русо керста дин тӀеэцначул тӀаьхьа, цӀуйн аренхойн тайпанашца дуьхь-дуьхьал лаьттар жим-жима динан коннотаци эцна[679].
Пачхьалкх кхиаро сихдира оьрсийн шира халкъ чӀагӀдалар. X бӀешо чекхдолуш хьалха хиллачу тайпанийн цхьаьнакхетарийн цӀераш дӀайевлла, «Оьрсийн латта» боху термин йаржийна церан латтанашна тӀе, ткъа бахархойх «Русичи» йа «Русь» олура[680].
Ширачу оьрсийн пачхьалкхан йукъараллин дӀахӀоттам лаьттара говзанчийн тӀемалойн корпорацино бахархойх централизованни эксплуатаци йарна тӀехь. Бахархойн доккхаха долу дакъа лаьттара маьрша ахархойн коммунех, цара пачхьалкхана бен йал ца лора[681]. Агрегатни сов продукт ца хиларо кхачийна Русехь йеххачу хенахь даккхий долахь долу латтанийн доладар кхолладаларан хьелаш а, цуьнца догӀуш ахархойн феодалех дозуш хиларан муьлхха а кеп кхоллайалар а[682]. Иштта килс Ӏаш йара пачхьалкхан даьхнин дакъаца. Киеван элийн аьтто баьлла мелла а боккха тӀеман ницкъ латто, муьтӀахь долчу тайпанийн элашкара ресурсаш схьа а йохуш бен. ХӀетте а, шен йуьхьанцара муьрехь, оьрсийн пачхьалкхан декхаре хилира ламанхойх ларлуш, ладаме ресурсаш дӀайаха[683].
Эла Ярослав Владимирович паччахьалла деш волу хан
1015 шарахь эла Владимир дӀакхелхинчул тӀаьхьа цуьнан кӀентий Киеван паччахьан Ӏарш къийсаме бевлира. Конфликт йоьдучу хенахь йамартлонца вийра вежарий Борис а, Глеб а. Оьрсийн православин килсо XI бӀешо йуккъе далале канонизаци йира уьш, дуьххьарлера оьрсийн йеза нах хилира уьш[684][685]. 1019 шарахь эла Ярослав дӀахӀоьттира Киевехь[686]. Амма цуьнан аьтто белира 1036-чу шарахь бен шираоьрсийн пачхьалкхан йерриг территореш шен куьйга кӀел йухайерзо[687].
Ярославан заманахь Русь шен уггаре а боккхачу хьал-бахаме кхаьчна. ГӀаланаш кхоьллина (Ярославль, Юрьев)[23][688], тӀулган килсаш йира (шайна йукъахь Киевехь а, Новгородехь а Сийлахь Софиян кафедралан собораш), кхоьллина дуьххьарлера ламанан меттигаш[24], оьрсийн хроника дуьненчу йаьлла[25]. Берестово йуьртарчу олаллин килсан динан дас Иларионас йазйина цхьа могӀа произведенеш, шайна йукъахь «Низамах а, къинхетамах а лаьцна дош» а йолуш[689]. 1051 шарахь Иларион хӀоттийра Киеван митрополитан дарже, иза хилира исторехь дуьххьарлера оьрсий Киеван кафедра дӀалаьцнарг[690]. Уггаре а хьалхара дийна дисина, нийса хан билгалйаьккхина шира оьрсийн куьйгайоза — Остромиран Инжил, оцу муьран ду[691].
Элас йуьхьарлаьцна Оьрсийн исторехь дуьххьарлера йозанан низамаш гулдар «Оьрсийн бакъдерг» кхоллар. Цо хӀиттийра Ширачу Оьрсийн пачхьалкхан массо а бахархошна цхьабосса бакъонан норманаш[26][692].
Эла Ярослава, шен ден масал а эцна, йаккхийчу гӀаланашкахь губернаторш дӀахӀиттийра шен кӀентий[693]. Аренхошна дуьхьал ларйаран чӀагӀонаш йар дӀадоьдура. 1036-чу шарахь печенегаш эшийра. Шира оьрсийн элийн доьзал династин захалонаш дина Византин империн а, Францин а, Венгрин а, Норвегин а, Полшин а урхалчашца[694].
Йуккъера Ӏедал гӀелдалар XI бӀешеран шолгӀачу декъехь — XII бӀешеран хьалхара кхоалгӀа дакъа
1054 шарахь Хьекъале Ярослав веллачул тӀаьхьа Ӏедал декъало цуьнан воккхахволчу кхаа кӀантана йукъахь. Иза дара элан доьзалан декъашхоша вовшашца тайп-тайпана латтанаш дӀадаларан низамашца дӀахьедарш деш хиларна йукъахь[695], «Ярославичин триумвиратан» паччахьалла дӀадаьхьира гергарчу нахана йукъара дов а, кегийра гергарчеран гӀаттам а[696], иштта хӀаллакйина половцийн рейдаш[697].
1093 шарахь велира «Ярославичин триумвиратан» тӀаьххьарниг — эла Всеволод. 1094 шарахь цуьнан вешин кӀанта Святославича Олега, половцаша гӀо а деш, Черниговера Всеволодан кӀант Мономах Владимир араваьккхира, гӀала дӀалаьцна[698]. 1096 шарахь Мономах Владимира йуха схьайаьккхира Чернигов[699]. 1097 шарахь Любехехь хиллачу элийн съездехь дӀакхайкхийра принцип: «ХӀораммо а шен-шен патримони ларйойла». Цу минотехь дуьйна, муьлххачу а элан кӀенташа, цу хьаькаман тӀаьхьенан дакъа долчу латтанашна бен претензеш йан йиш йацара. Любехан съездо аьтто бира гражданийн дов сацо а, дукхахдолчу олаллийн ницкъаш цхьаьнатоха а половцашца тӀом бан, амма цо бух биллира феодалан декъадаларна а. ХӀора махкахь ша-ша династи кхоьллира, цуьнан Киеван элах йозуш хилар жим-жима гӀелделира[27].
Любечан съездан сацамаш бахьана долуш оьрсийн олаллийн цхьаьнакхетначу ницкъаша XII бӀешо долалуш цхьа могӀа эшамаш бира половцашна[700].
Шираоьрсийн пачхьалкхан цхьаалла цхьана ханна чӀагӀйира Киеван элаша Владимир Всеволодович Мономах (1113—1125 шерашкахь куьйгалла дина) а, цуьнан кӀанта Мстислава (1125—1132 шерашкахь куьйгалла дина) а волуш. Владимир волуш кечйира низамийн гулам «Шуьйра бакъдерг»[701], цуо, къаьсттина, дозанаш дора декхарш дӀадаларан уггаре лакхара барам а, маьрша нах крепостной Ӏедале дерзо таро а. Ша эла хилира ширачу оьрсийн литературехь уггаре а гӀарайаьллачу произведенех цхьаъ йолчу «Мономах Владимиран хьехамаш» цӀе йолчу произведенин автор[702].
Шира оьрсийн пачхьалкх йохар (1132—1237 шш)
Русехь политикин декъадаларан бахьанаш
Йуккъера Ӏедал гӀелдалар цхьаьна дӀадоьдура баккхий латтанийн бахамаш кхоллабаларца — аппанан элийн а, боярийн а латтанаш. Церан коьрта даьхнин хьоста хилла пачхьалкхан латтанийн цхьана декъах шайна пайденна йал схьайаккха бакъо. Иштта дӀайолайелира патримониалан латтанийн институт — латтанийн дакъош бехкам боцуш тӀаьхьенан доладар[703]. Цу латтанах пайдаэцарна цу тӀехь бехачу ахархоша ахча дала дезаш хилла долахочунна ахчанца а, йалца а. Тайпанан элийн тӀаьхьено кхоьллина меттигера боярийн класс, церан дика хилар дозуш дара олалехь латтанаш лелорца. Цу нехан цхьа а тайпа лаам бацара къоман Ӏедал чӀогӀа латто[704].
Пачхьалкх йохаран коьрта бахьана дара Киеван а, аппанан а элашна йукъахь хилла дуьхь-дуьхьал дерг: тӀаьххьарнаш, шайн экономикин йозуш ца хилар алсамдаларца, кӀезиг а, кӀезиг а лууш бара шайн даьхнин цхьа дакъа центрца декъа[705][706].
Киеван эла Мстислав Владимирович (1132) дӀакхелхинчул тӀаьхьа сихха шира оьрсийн пачхьалкх эффектан йекъайелира мелла а йаккхийчу территорешка: Киеван, Чернигован, Переяславан, Муроман, Рязанан, Ростов-Суздалан, Смоленскан, Галицин, Владимир-Полотийн, а, Новгородан республикехь а. Аппанашна йукъа декъадалар дӀахьош делахь а, латтанаш кхиамца кхиира шайн дозанехь, монголийн тӀелатар даллалц[707][708].
Йукъара социокультуран меттиг ларйира йерриг а Шира Оьрсийн пачхьалкхехь, цхьана декъехь гӀо дира цхьаьнатоьхначу килсан организацино. Киев йисира Йерриг Русин митрополитан меттиг[709]. XII бӀешерашкахь а, XIII бӀешерашкахь а зазадаьккхина шира оьрсийн архитектура а, исбаьхьалла а, литература а. Къаьсттина, «Слово о полку Игореве» цӀе йолу поэма йазйина XII бӀешеран тӀаьххьарчу доьалгӀа декъехь.
Олалаша кхидӀа а къобалдора Киеван латтан «баккхийллаш», амма муьтӀахь ца хилира иза шайн интересашца догӀуш хилча бен. Киевна тӀехь урхалла даран къийсам, йух-йуха а куьйгаш хийцалуш, иккхира элийн коалицешна йукъахь. Граждански дов долчу хенахь, массо а бохург санна агӀо половцашка орца доьхура, уьш шайн конкурентийн латтанашка кхачош. И бахьана долуш, XIII бӀешеран хьалхара кхоалгӀа дакъа кхачале, Шира оьрсийн пачхьалкхан йохийначу историн йадран — йуккъера Днепран кӀоштан — мехалалла лахйелира. Аренхой дуьненна генахь йолчу территорийн роль алсамйаьлла — уггар хьалха Ростов-Суздалан а, Новгородан а, Галицин-Волинан а латтанаш[28][29].
Ростов-Суздалан латта XII—XIII бӀешеран хьалхара кхоалгӀа дакъа
1108 шарахь эла Владимир Мономах кхоьллина Владимир гӀала Клязьма хийистехь. Элас Ростов волост шен жимахволчу кӀантех цхьанна Юрийга дӀаелира, цо Суздала шен резиденци йира. Цу латтанашна гуш хилла къилбехьара хаддаза дӀатарбелла нах, половцийн рейдашах уьдуш. Ростов-Суздалан латтанаш сиха кхуьуш дара, цуо таро лора Юрий Киеван паччахьан Ӏарш къийсамна йукъагӀерта[710].
XII бӀешо йуккъе даьлча Вятичин латтанийн къилбаседа дакъа Ростов-Суздалан олалин йукъадаьккхира. Оцу территорина тӀехь урхалла дан Москван гӀап йиллина 1156 шарахь (дуьххьара хьахийна 1147 шарахь элан кхел йолу меттиг санна)[711].
1169 шарахь Суздалан урхалхо Боголюбский Андрей Юрьевич коьртехь волу оьрсийн элийн коалицино исторехь дуьххьара хӀаллакйира Киев[712]. Эло шен кегийчу гергарчаьрга дӀаделира иза, урхалла дан. Андрейс шен резиденци дӀайахийтира Владимир-на-Клязьме[713].
1174 шарахь питанахоша эла Андрей вийначул тӀаьхьа, дӀаболабелира Ӏедална йукъара къийсам. Владимиран «жимачу гӀалин» свита тоьлла «йоккхачу гӀаланийн» (Ростовн а, Суздалан а) боярашна тӀехь. Эла Всеволод Юрьевича Йоккха Бен йира Владимира олалин коьрта центр, иза шен лакхене кхаьчна цуьнан заманахь. Иза вара дуьххьарлера шира оьрсийн урхалча, «Сийлахь-воккха эла» цӀе тӀеэцнарг, чӀагӀдора шен малхбален славянийн латтанаш тӀехь коьрта роль хиларан претензи[714].
Волган Болгарица тӀемаш бахьнехь Ростов-Суздалан латтанаш дӀалаьцна Волган йистехь долу латтанаш, иза Ока хица цхьаьнакхета кхаччалц. Цигахь кхоьллина Лаха Новгород гӀап (1221 шо)[711]. Цул тӀаьхьа Суздалан элаша шайн походаш йолаелла мордвинашна дуьхьал, мордвинийн йуьртабахаман тайпанашна дуьхьал[715].
Новгородан Республика XII—XIII бӀешеран хьалхара кхоалгӀа дакъа
Новгородехь республикан система йара, цуьнца вече, коьртехь боярш а болуш, хоржура посадник (мэр). Иза вара де-факто элан паччахьан накъост. Посадник дуьххьара хьахийна 1088 шарахь[716].
Новгород гӀалин йукъаралла лоьхура Киеван паччахьан Ӏарш тӀехь Ӏуналла дан къовсалуш йолчу элийн тобанашна йукъахь лаьттачу тенденцех пайдаэца. XII бӀешеран шолгӀачу декъехь Новгородехь кхаьчна «элашна йукъахь маршонан бакъо» олучу хӀумане (эффективно хаддаза болх беш йара 1136 шарахь дуьйна): вече (гуламо) паччахьалла дан кхойкхура шен лаамехь урхалча. ГӀалин бахархойн гулам Ӏедалан уггар лакхара орган хилла дӀахӀоьттира. Цо мэр хаьржина ца Ӏаш, епископ а, тисяцкий а (ополченин коьртехь), урхалла дора йал гулйаран даьхнин а, уггаре а мехала йохк-эцаран декхарийн а. Цуьнца цхьаьна кхайкхина эла Новгородерчу боярийн тукхамашна йукъара девнашкахь арбитр санна лелаш вара, цара, вече хьийзош, хаддаза къийсам латтабора ахчанца а, Ӏедалца а[717].
Новгород хилла Ширачу Русин уггаре йоккха йохк-эцаран центр. Готландин совдегарш лоруш бара Новгородан коьрта арахьара накъостий XII бӀешарахь, и роль тӀаьхьо дӀаелира Ганзан лиге. Новгородерчу совдегарша партнералла (братчинаш) кхоьллина[718].
ХӀетахь Малхбузен Европехь санна доцуш, оьрсийн ширачу гӀаланашкахь бехачу бахархошна йукъахь шуьйра даьржина хилла йоза-дешар. Иза тӀечӀагӀдо Йоккхачу Новгородехь археологашна карийначу 1100 сов берзан чкъорийн элпаша (цигахь Ӏаламан хьелаш а, латтан хьелаш а бахьана долуш лардина берзан чкъор тӀехь долу хаамаш)[719][720].
Новгородан бертахой хилла Новгородан мехкан дозанийн малхбузехьа дехаш долу финн-угорийн ваьрраш — ижораш, водаш, карелаш. Къилбаседехьа долчу мехкашкахь новгородхошна мехашца йал луш хилла «Чуд» (Къилбаседа Двинан область), «Пермь» (коми-пермяк, коми-зырян, удмурт) и, Печора (коми-зырян) олуш долу варяш. XIII бӀешо кхачале чудийн латтанаш Новгородан республикан йукъадогӀура, цигахь жигара дӀатарбелира малхбален славянаш. XII бӀешо чекхдолуш хаамаш гучубевлира дуьххьарлера Новгородийн походаш Уралал дехьара Югран латтанашка, цигахь дехаш хилла обийн уграш, ханташ, манси тайпанаш. Колан ахгӀайренан бердан цхьа дакъа дӀалаьцна лаппаш (саамийн аьрзунаш лелош берш) хилира малхбален славянийн Ӏовраш[721].
Ушкуйникаша доккха дакъа лецира къилбера а, малхбалера а латтанаш кхиорехь а, цигахь Новгородан тӀеӀаткъам баржорехь а[722].
Славянийн доцу къаьмнаш кхузаманан Российн территори тӀехь IX – XIII бӀешеран хьалхара кхоалгӀа дакъа
Аренхой
IX бӀешеран хьалхарчу декъехь печенеган туркоша тӀеӀаткъам барца, Хазарийн каганатан бертахой болу ламанхойн угрийн ваьрраш (венграш) йухадевлира Днепран дехьарчу Донан бердашца. IX бӀешеран тӀаьххьарчу доьалгӀа декъехь венгерш рогӀера эшам хилира, уьш Карпаташка дӀабахара[723].
ӀаьржахӀордан аренашкахь церан меттиг дӀалаьцна печенегаша. Уьш хилла туьркийн тайпанийн огӀузийн тобанах. Аренхоша тӀелетира оьрсийн йохк-эцаран караванашна лахарчу Днепран йистехь, амма уггаре а хьалха барт бира оьрсашца Хазарийн каганатца къийсам латтош. 965 шарахь Киеван эло Святослава иза эшийначул тӀаьхьа, печенегаша рогӀера рейдаш вовшахтоха йолийра Шира Оьрсийн пачхьалкхана. 1036 шарахь эло Ярослава эшийра печенегаш Киевна гергахь. Эшарца гӀелбелла, цхьана декъехь оьрсийн ницкъ къобалбина, Поросьехь охьаховшуш, цхьана декъехь муьтӀахь хилла керлачу ламанхойн тайпанашна — половцашна (кипчакашна), ткъа цхьана декъехь Балканашка дӀабахара[724].
XI бӀешеран кхоалгӀа четверть кхачале половцаша Ӏуналла дира Алтайра Дунай кхаччалц йолчу аренашна, цул тӀаьхьа догӀучу иттаннаш шерашкахь цара бахархой бехира ГӀирман аренашкахь. 1060-гӀа шерашкахь дуьйна, цу аренхоша рейдаш йора Шира-Оьрсийн пачхьалкхана, дакъалоцуш хилла оьрсийн элийн йукъара къийсамашкахь. Оццу хенахь оьрсийн элаша а, половцийн ханаша а вовшашца захалонаш дора, хаддаза йохк-эцар лелайора ахархойн а, ламанхойн а йукъахь[725][726].
Поволжьен а, Уралан а Къилбаседан а халкъаш
IX бӀешарахь кхоллайелира Волжски Болгарин пачхьалкх. Пачхьалкх Хазарийн Хаганатана муьтӀахь йара. Ша йоьхначул тӀаьхьа Волжски Болгари йозуш йоцуш хилира, тӀаьхь-тӀаьхьа шен ницкъ шорбеш йуккъера а, лахара а Волгин бердашца, иштта Къилбаседа Уралца а[727].
Волган Болгарин малхбузера а, къилбаседа а лулахой бара дуккха а мордвинийн тайпанаш, царна тӀехь Ӏаткъам бан болгараш къийсам латтийра Владимир-Суздалан Русца XII бӀешеран шолгӀачу декъера дуьйна[728][729].
Малхбален Европан къилбаседа декъехь дехаш хилла югрийн а, весан а таллархойн ваьрраш. Великий Новгорода цу латтанаш тӀехь боккха тӀеӀаткъам бина XII бӀешарахь[730].
Къилбаседа Кавказан халкъаш
Кавказан лаьмнаш, къилбехьара а, къилбехьара а керла дӀатарбеллачу наха махкахдаьхначу ваьррашна а, халкъашна а тховкӀело хилла дӀахӀоьттира. Цуо къастийна Кавказан бахархойн къаьмнийн а, культурин а тайп-тайпаналла[731].
Къилбаседа Цискавказан къилбаседехьара дакъа (Кубан-хина къилбехьа йолу территореш) дӀалаьцна касогаша (адыгийн дай). И тайпанаш вовшашна йукъахь тӀом беш хилла. X—XI бӀешерашкахь касогийн дов хилира Тмутаракан олалехь дӀахӀиттинчу русичашца. Адыгийн тайпанаш цул тӀаьхьа половцаша тӀеӀаткъам барна кӀел девлира[732].
Йуккъера Кавказехь коьрта пачхьалкх хилла аланаш (хӀирийн дай). Хазарийн бертахой хилла уьш. Хазараш дӀабевллачул тӀаьхьа, Алани йозуш йоцу пачхьалкх хилла дӀахӀоьттира. 990-гӀа шерашкахь цо тӀеийцира Константинополера керста дин[733][734].
ХӀинцалера ДегӀастанан къаьмнашна Ӏаьрбийн Халифато боккха тӀеӀаткъам бина, цо аьтто бира бусалба дин оцу латтанаш тӀе даржо. Цуьнца цхьаьна дуккха а меттигера ваьрраш йа керста дин тӀеэцна, йа цӀуйн динехь дисина[735].
Ордан олалла (XIII бӀешеран шолгӀа доьалгIаниг — XV бӀешеран шолгӀа ах)
Монголийн тӀелатар
XII бӀешо чекхдолуш ламанхойн монголийн ваьрраш цхьаьнакхетна Хан Темуджинан куьйга кӀел. 1206 шарахь Чингисхан («Сийлахь-Воккха Хан») цӀарца массо а монголийн урхалча кхайкхийра иза. Аренхой пачхьалкх Ӏалашо йара схьайаккхар а, тӀеман хӀонц схьайаккхар а[736].
Дуьххьара монголийн тӀелатарна кӀел нисделла, Сибрехан аренан а, хьуьнан-аренан а зонашкахь деха ваьрраш. 1211 шо кхачале бурятийн а, эвенкийн а, якутийн а, енисейн гӀиргӀазойн а латтанаш дӀалаьцна[737].
1213 шо кхаччалц схьайаьккхинчу Къилбаседа Цийн махкахь Чингисханан эскаро тӀеийцира дӀалаьцначу территорешкахь урхалла даран вовшахтохар, ткъа иштта бӀаьвнашна штурм йан оьшуш болу го бан гӀирс[738][739]. 1221 шо кхачале монголаша хӀаллакйира Йуккъера Ази[737][740].
1222 шарахь монголийн эскар, коьртехь баьччанаш Джебе а, Субедей а волуш, талламан походехь Къилбаседа Кавказе чу а иккхина, эшийра цкъа хьалха ясей а, касогаш а, тӀаккха половцаш а. ТӀаьххьарниг Азован аренашкахь тӀаьхьабевлла, монголаш дуьххьара ГӀирма чубаьхкира 1223 шарахь, Сурож схьа а йоккхуш[741][742].
Цхьаболу половцаш Днепре бевдда, оьрсийн элашна гӀо доьхуш бирзира. Оьрсийн-половцийн цхьаьнакхетна эскар эшийра Азовн аренашкахь Калкехь хиллачу тӀамехь 1223 шеран майхь[741]. Цул тӀаьхьа монголаша йагийра Новгород-Северский[743]. 1225 шарахь, Волжски Болгарехь цхьа могӀа эшамаш хиллачул тӀаьхьа, толам баьхнарш шайн даймахка йухабирзира[744].
1236-гӀачу шарахь монголаш, шайн берриг а ницкъаца, малхбузехьа хьалхабевлира. Волжски Болгари дуьххьара йохийна, цуьнан коьрта шахьар йохийна. 1237 шарахь Хан Котян половцийн орда, монголех уьдуш, Венгре дӀайахара. Бисина половцаш дӀакхетта толам баьккхинчу нахах[745].
1238 шеран Ӏаьнан заманчохь Чингисханан кӀентан кӀант Бату (Бату) коьртехь волу монголаш цкъа хьалха Рязанин, цул тӀаьхьа Владимир-Суздалан олаллашна тӀелетира. Принцийн отрядаш а, ополченеш а, низамехь санна, арайолура ламанхошца тӀом бан аренгахь, эшначул тӀаьхьа, гӀаланашкахь дӀакъовлура уьш. Рязань а, Владимир а, иттаннаш гӀаланаш а йагийна, церан бахархой а байина. Монголийн эскарш даьржира йерриг къилба-малхбален Русехь, адамаш дойуш йа йийсаре лоцуш лайш санна. Юрий Всеволодович, Владимиран сийлахь эла, велира Сит хин йистехь хиллачу тӀамехь 1238 шеран мартехь[746]. Торжок гӀап шина кӀиранах ларйира, монголаш гуьйренан Ӏаьнаре кхачале Новгороде кхача новкъарло еш. Уьш лахарчу Волга агӀор дӀабирзира, Смоленскан а, Чернигован а латтанийн цхьацца дакъошкахула чекх а бовлуш. Новкъахь дуьхьалкхеттачу Козельск гӀалано дуьхьало йира ворхӀ кӀиранах[747][31].
1238—1239 шерашкахь Хан Батус чекхдаьккхира Половцин аренаш схьайахар, цул тӀаьхьа иза новкъавелира керла поход Русъна дуьхьал[32].
1239 шарахь монголаша мордвинийн латтанаш схьа а дохуш, Клязьма хи тӀе кхаьчна. Коьрта тохар оьрсийн къилбаседа-малхбузерачу олаллашна кхаьчна. Переяславль-Южни а, Чернигов а йийсаре а лаьцна, йагийна. 1240 шеран гурахь Киев йоьхна. Цул тӀаьхьа монголаша Галицин-Волинан олалла йохийра, Польше дӀабахара[748].
Малхбален славянашна тӀехь монголийн олаллин система кхоллайалар (XIII бӀешеран шолгӀа ах)
Шира оьрсийн пачхьалкх хиллачу пачхьалкхан схьадаьхна латтанаш Монголийн империн вассалаш лоруш хилла. Амма хӀинцале а 1260-гӀа шераш дуьйлалуш, оьрсийн историографехь «Дашо Орда» аьлла йевзаш йолу «Йочин улус» олуш йолу, дӀасакъаьстина. Цуьнан мохк бара Дунай тӀера Тобол а, Иртыш а вовшахкхетачу метте кхаччалц а, Сыр-Дарьян лахара агӀо а йолуш, цу йукъахь ГӀирма а, Кавказ а (Дербент кхаччалц) хилла[33][749]. Волган лахарчу декъехь кхоьллина йолу Сарай-Бату Дашо Ордан коьрта шахьар хилира[750].
Монголийн-гӀезалойн тӀелатар бахьана долуш оьрсийн олаллин социально-экономикин кхиар иттаннаш шерашкахь йухатеттира. Шуьйра территореш дӀайаьхна. Массо а нах байаро а, говза пхьераш лай баро а дӀадаьхна куьйган говзаллин йерриге а дакъош. Оьрсийн ширачу говзанчийн дуккха а технологийн къайленаш йайна. Оьрсийн латтанаш тӀехь тӀулган гӀишлошйар сецира 1285 шо кхаччалц[751][752].
Монголаша тӀаьхь-тӀаьхьа тӀеэцна шаьш схьадаьхначу туьркийн мотт буьйцучу ваьррин мотт а, гӀиллакхаш а, уьш дӀакхетта схьабаьхначарех. Цунах схьабевллачу халкъах оьрсийн ширачу хьостанашкахь «татарш» олуш хилла. Цара бух кхоьллина, кхузаманан Россехь дукхахдолчу туьркийн къаьмнашна[753].
Оьрсийн элий лоруш бара ханна вассалаш, царна тӀедиллина дара Сарайхь шайн паччахьалла лелоран грамота схьаэца. Дуьххьара иза динарг вара Владимиран сийлахь-воккха эла Ярослав Всеволодович 1243 шарахь[754]. Оьрсийн мехкийн хьаькамашна ницкъ кхаьчна шайн кӀентий закъалтана Сарайхь бита. Дашочу Ордан хан лакхара арбитр санна лелаш вара элашна йукъахь долчу девнашкахь. Ханан омрица цара а, церан свиташа а дакъалоцура цуьнан тӀеман новкъахь[755].
Оьрсийн олаллашна йал луш хилла. Иза гулдар тодархьама, гӀезалоша 1250-гӀа шераш чекхдовлуш дӀайаьхьира бахархойн тептар. "Аравалар" дӀадала аьтто боцурш лай хилла. Сийлаллин гӀуллакх гулдар дӀахьош хилла баскакаш аьлла цӀе лелош болу хьаькамаш коьртехь болчу герзаца йолчу отрядаша. Муьлхха а тӀаьхьатеттарна йа дуьхьало йарна таӀзар деш хилла таӀзаран тӀеман кампаница. Православин динан дай мукъабаьхна йал дӀайаларх[34].
Къилбера латтанаш, шайна йукъахь Киеван олаллин а йолуш, ма-дарра ханна куьйга кӀел девлира. Киевехь а, Переяславль-Русскийхь а элан Ӏарш дӀаделира. Черниговн олаллин коьрта шахьар дӀайахара Брянске. Киев дӀайаьлла дӀахӀоьттира. 1300 шарахь Киеван митрополит Максимус шен резиденци дӀайахийтира Владимир-на-Клязьме[38][756]. Иштта, Владимир-Суздалан олалла хилира Шира Оьрсийн пачхьалкхан ма-дарра синан тӀаьхье.
XIII бӀешеран шолгӀачу декъехь монголийн олалла тӀаьхь-тӀаьхьа даьржира Новгородан а, Смоленскан а, Галици-Волинан а латтанаш тӀе, царна кӀезиг зе хилла тӀелатар. Олаллаш вовшех дӀасакъаьсташ хилла. Полоцкан олалла Ордан куьйга кӀел ца йоьдура[40]. Дукха хан йалале иза а, цул тӀаьхьа къилба-малхбузера Русь латтанийн цхьа дакъа а Литван Сийлахь-Воккхачу олаллин Ӏаткъаман орбите кхаьчна[40]. Цу дерригено а хьалххе билгалбаьхна къилбаседа-малхбалера а, къилбаседа-малхбузера а Оьрсийн олаллийн тайп-тайпана историн кхолламаш[757].
Ширачу оьрсийн мехкийн чолхечу хьолах пайдаэца гӀертара малхбузера лулахой, шайна йукъахь Новгородан республика а йолуш. 1240 шеран аьхка Нева хи чудоьдучу меттехь охьахиира шведийн эскар. Иза дӀайаьккхира новгородхоша, коьртехь вара эла Александр Ярославич, цу толамна Невский аьлла цӀе йаьккхина[36]. Оццу шарахь немцойн жӀарахоша дӀалецира Изборск а, Псков а, водь тайпанан латтанаш а. 1241 шарахь эла Невский Александр мукъайаьхна и территореш, 1242 шеран 5 апрелехь цо эшийра Тевтонан орденан эскар Чудан Ӏам тӀехь хиллачу тӀамехь[37].
1252 шарахь Владимиран сийлахь-воккха эла Андрей Ярославича татарашна дуьхьал марш йира. Цунна жоп луш, цара хьажийра инарла Неврюй коьртехь волу таӀзаран ницкъ. Владимир-Суздалан мохк боьхна бара. Александр Ярославич хилира Владимиран сийлахь-воккха эла. Цо луьра кхочушдора Ордан хьалха шен декхарш, кхин дӀа а таӀзаран гӀуллакхаш ца кхуллуш[758].
Александр Невский веллачул тӀаьхьа (1263) Владимиран Сийлахь-Воккха олалла кхиаме йекъайелира аппанашна. Дашочу Ордан махкахь декъадаларо гӀо дира гражданийн довна. Къилба-Малхбален Россин элийн коалицеша гӀо лоьхура дуьхьал лаьттачу монголийн тобанийн векалшкара. Цу гӀуллакхо рогӀера Ордан тӀелетарш дора Русьна[759].
Москвана гонах оьрсийн латтанаш цхьаьнатохар
Твер а, Москва а хьалайалар
РогӀера гӀезалойн тӀелатарех уьдучу бахархойн кхидӀа а миграци хиларо гӀо дира Тверан а, Москохан а олаллаш тӀаьхь-тӀаьхьа чӀагӀйаларехь. Царна йукъахь Владимиран сийлахьчу элан Ӏаршан къийсам совбаьккхира Ордано. Цара рогӀ-роггӀана дӀалуш хилла сийлахь-воккхачу элан цӀе цхьана агӀор йа вукху агӀор. 1327-чу шарахь Тверехь гӀезалошна дуьхьал гӀаттам хилира. Москохара эла Иван Данилович Калита дакъалецира Ордан бекхаман таӀзаран кампанехь. 1328 шарахь цунна йелира Владимиран сийлахь-воккха элан цӀе[35], цунах а тӀедиллина хилла цуьнан кӀенташна Семённа а, Иванна а[760].
1327 шарахь Тверан гӀаттам хиллачул тӀаьхьа, баскакан зуламаша провокаци йина, эххар а гӀезалоша дӀатесира шайн йасакх гулйеш болу нах оьрсийн латтанаш тӀехь. И функци (иштта иза кхочушйарна жоьпалла а) дуьззина дӀаделира Владимиран сийлахьчу элина, кхечу элашна тӀехь цхьа билггала ницкъ кхаьчнарг[35].
Ордана йал йукъах ца йолуш дӀайалар лардарца, Москох элийн аьтто белира 40 шарахь гӀезалойн тӀелатарш дӀадаха. Цо гӀо дира экономикин дахар дендарехь а, олаллин экономикин ницкъ кхиорехь а[761][762]. Москохан элаша шайн латтанаш тӀе озабора кхечу олаллийн бахархой, керла дӀатарбеллачарна йеххачу хенахь йасакхех а, кхин а пайданаш а луш[763].
Экономикин хьал кхуьуш хиларо аьтто бира Москохан жим-жима шен долахь йолу меттигаш шорйан. 1352 шарахь Брянскан а, Смоленскан а олаллаш, вуьшта аьлча, Владимиран Сийлахьчу олаллин арахьа лаьтта латтанаш, ханна муьтӀахь дира эла Симеон Ивановичан. Симеон Иванович шех «Йерриг Русан сийлахь-воккха эла» ала волавелира, дуьххьара дӀакхайкхийра шен претензи массо а хиллачу Шира Россин пачхьалкхан территорешна тӀехь хилар[764].
Москохарчу элийн, Тверерачу элийн санна боцуш, аьтто бара килсан иерархашца йукъаметтигаш лело. Митрополит Петр Киевски а, Йерриг Русан а кест-кеста вогӀура Москох, цигахь цо кхоьллина гӀалин коьрта килс — Успение кафедралан собор. 1320-гӀа шерашкахь митрополит Москох дӀавахара, Владимир-на-Клязьма цуьнан официалан резиденци йиснехь а. Иза дӀакхелхинчул тӀаьхьа дукха хан йалале митрополит Петр канонизаци йира. Иза лоруш вара Москван олаллин доладийриг[765]. РогӀера митрополит Феогноста официалехь шен резиденци дӀайахийтира Москох, иза хилира православин оьрсийн латтанийн коьрта динан центр[756]. Цуьнан метта 1354 шарахь хӀоьттинарг вара Москвара боярийн махкахо Алексий[766].
Шен йозуш цахилар лардан гӀерташ, Тверан олалла 1360-гӀа шерашкахь Литван Сийлахь олаллица барт бира[767].
Москохан Сийлахь-Везачу Олаллин а, Литван Сийлахь-Везачу Олаллин а къовсам
XIV бӀешеран хьалхара иттаннаш шерашкахь Литван а, Оьрсийн а Сийлахь-Воккха олаллас шен латтанашна йукъайахийтира Полоцк а, Витебск а, шен Ӏаткъам баржийра Смоленскан латтанашна тӀе. Ордан шовкъ алсамйаьлла Къилба-Малхбален Русехь литовхойн хьалхадовлар сацо ницкъ кхочуш кхачам боллуш чӀогӀа элан ницкъ хиларца. Иштта вариант гойтуш йара Москохарчу хьаькамаша. Эла Калита Ивана а, цуьнан кӀанта Симеона а, гӀезалошца цхьаьна, Смоленскана гергахь походаш дӀайаьхьира[768].
1360-гӀа шерашкахь Дашо Орда йекъало масех улусашка (регионашка). Церан ханаша кхидӀа а луш хилла Ӏедалан уставаш оьрсийн элашна, амма церан кхин аьтто ца баьлла Русехь долчу хьолана тӀехь буьззина Ӏуналла дан[769][770].
1362 шарахь сийлахь-воккха эла Ольгерд коьртехь волу Литван-Малхбузера оьрсийн эскаро татараш эшийра Сийна хишца хиллачу тӀамехь. Къилбаседа оьрсийн латтанаш Литван Йоккхачу олаллин дакъа хилира, Дашочу Ордана йал дӀайалар саца а деш. XV бӀешо долалуш Литван Сийлахь-Йоккха олаллас шен куьйга кӀел йира шира оьрсийн пачхьалкх йоьхначул тӀаьхьа кхолладеллачу кхойтта оьрсийн олаллех йалх[41][771][772].
Литван а, Москохан а интересаш алсамйовлуш йара. Митрополит Киевски Алексейс а, Йерриг Русас а жигара гӀортор йира Москох олаллин ардамашна. Къаьсттина цо дӀаваьккхира цӀуйн литовцашца барт а беш, Москохна дуьхьал лаьттина Тверан эла Михаил. Цунна жоп луш, Олгердан аьтто белира Константинополан патриархе кхин цхьа митрополит Киприан хӀотто, Малхбузера оьрсийн православин килсан епархешна. Цу кепара, хьалха хиллачу ширачу оьрсийн пачхьалкхан территори политикин декъадаларна тӀаьхьа, хьалха цхьаьнатоьхначу динан мегаполисан декъадалар а гучудала долийра[773].
Москван эла Иван Иванович (1359) дӀакхелхинчул тӀаьхьа Владимиран сийлахь олаллин ярлык хӀоттира Суздаль-Нижегородан эла Дмитрий Константиновиче. Амма Москох олаллас кхечу ханна гӀортор йира, 1363 шарахь Владимирера араваьккхира Дмитрий. Сийлахь-воккха эла хилла Москвара Дмитрий Иванович[774]. Цо паччахьалла дечу хенахь Москвахь кӀайн тӀулган Кремль йира; кхечу оьрсийн олаллел хьалха дӀадоладелира шен детин ахчанаш дахкар; дуьххьара лелийна герз[775].
1360-гӀа шераш чекхдовлуш а, 1370-гӀа шераш долалуш а Дмитрий Иванович реза ца хилира Владимиран Сийлахь-Везачу олаллин ярлыкаш къобалйан, Тверан эло Михаил Александровича темникан Мамайн ордера схьаэцна. Тверна дуьхьал масех поход дӀайаьхьира москоххойн эскаро. Цунна жоп луш, Михаилан бартхочо Литван Ольгерда кхо кампани вовшахтоьхна Москвичан олаллин дуьхьал, шозза Кремлан пенашна тӀекхаьчна[776].
1375 шарахь Къилбаседа-Малхбален Русь олаллин цхьаьнакхетначу эскаро, коьртехь Москохара эла Дмитрий Иванович а волуш, Тверна го бира. Шен Литван бертахочуьнгара цхьа а гӀо ца кхаьчна, Тверан элан декхаре хилира ша Москохан вассал хилар къобалдан[777][778].
1385 шарахь Литван Сийлахь-Воккхачу олаллас Польшин паччахьаллица Кревон цхьаьнакхетаралла йира. Цхьаьнакхетаран жамӀ дара цӀуйн литван элий католикийн дин тӀеберзор. Цул тӀаьхьа цуо хаъал новкъарло йира Вильнюсан амбицешна православин оьрсийн латтанаш цхьаьнатоха. 1410 шеран 15 июлехь полякийн-литван-малхбузера оьрсийн эскаро Грюнвальдан тӀамехь эшийра Тевтонийн орден, эххар а чаккхе йира жӀарахой славянийн латтанашка хьалхабовларна[779].
1404 шарахь Литван сийлахь-воккха эла Витовта схьайаьккхира Смоленск. 1406—1408 шерашкахь Псков тӀехь хиллачу къовсамехь кхоллабеллачу Москвичан-Литван тӀом дӀабаьллачул тӀаьхьа Угра хи хилира шина пачхьалкхан доза йеххачу хенахь[780]. 1426 шарахь Витовта шен вице-паччахь хӀоттийра Псковехь, ткъа 1428 шарахь Новгородехь. Витовтан Ӏаткъам баьржира лакхарчу Ока хи тӀе, ткъа иштта Рязанан а, Пронскан а олалашка. Цуо билгалдаьккхира Литван Йоккхачу герцогаллин ницкъан лакхара мур. 1430 шарахь Витовт дӀакхелхича, дӀаболабелира Ӏедална йукъара къийсам[781].
Къилбаседа-Малхбален Русь монголийн олаллех мукъайаккхаран йуьхь
1374 шарахь Москван эла Дмитрий Ивановича дуьххьара гуш-хезаш йохийра Мамайн ордаца уьйраш. Цунна жоп луш, татараша лакхарчу Ока хи тӀехь Нижегородан мохк а, Москохца барт болу олаллаш а хӀаллак йан йолийра. 1378 шеран 11 августехь Москван эскаро эшийра Ордан эскарш Вожа хица хиллачу тӀамехь[782][783].
Мамай Москохна дуьхьал барт бира Литван сийлахьчу элаца Ягиеллоца а, Рязанин эла Олег Ивановичца а. Дуьхьалончаш цхьаьна ца кхетийта, эла Дмитрий Ивановича сацам бира татарийн эскарна дуьхьал марш йан, Къилба-Малхбален Русин дерриге эскарш гул а деш. 1380 шеран 8 сентябрехь Куликово аренгахь хиллачу тӀамехь, Дон хин дехьа, оьрсаша шайн дуьххьарлера толам баьккхира Ордан коьрта ницкъашна тӀехь[43][784]. Оьрсийн исторехь уггар мехалчех цхьаъ санна тӀеийцира и хилам заманхоша а, цул тӀаьхьарчу чкъураша а. Цунна лерина ду масех дийцар а, туьйра а, шайна йукъахь «Мамайн тӀеман туьйра» а, «Задонщина» а йолуш. Толаман сий деш, эла Дмитрий Ивановича йелира «Донской» аьлла цӀе[785]. 1381 шарахь эла Рязанан Олега ша Москван вассал ву аьлла дӀакхайкхийра[39].
Куликовехь тӀамехь Мамай эшарх пайда а оьцуш, цуьнан конкурент волчу Тохтамышс Дашо Ордан дукхах йолчу меттигашна тӀехь олалла дӀалаьцна[786]. 1382 шарахь хано цецваьлла тӀелетира Къилба-Малхбален Русь тӀе, йагийра Москва. Амма Дмитрий Ивановича эскарш гулдинчул тӀаьхьа машаран дийцарш дӀадолийра Тохтамыш[787]. Цу минотехь дуьйна, Ордано тӀелатарш йора, мостагӀ хӀаллакван, амма кхин лаам бацара, хьалха санна, церан дуьхьало йуьззина дӀайаккха. ХӀетте а, Дмитрий Ивановичан декхаре хилира Ордана йал дӀайалар йуха а дӀадоло. Цунна дуьхьал Тохтамаша эффектно къобалйира Владимиран Сийлахь-Воккха олалла Москохан элийн тӀаьхьенан бахам санна[788][789]. Бакъ ду, Тверски а, Нижний Новгородски а, Ярославлан а олаллаш а, иштта цхьайолу кхин а территореш а дӀайаьхна Сийлахь-Воккхачу элин куьйга кӀелара. Владимиран сийлахьэла цӀеран тӀаьхьенан Ӏалашо чӀагӀйина йара Дмитрий Ивановичан 1389 шарахь хӀоттийначу весетехь[39].
Къилба-Малхбален Русь XV бӀешеран хьалхарчу декъехь
Сийлахь-воккха эла Василий Дмитриевича Ордера Нижегородан олаллин грамота эцна, цуьнан аьтто белира Новгородан республикера Бежецкий верх а, Волок Ламский а, Вологда а схьайаккха[790]. XV бӀешеран хьалхарчу доьалгӀа декъехь Суздалан элашца Нижний Новгородах лаьцна къийсам латтийра тайп-тайпана кхиамашца.[791][792].
1408 шеран ноябрехь, сийлахь-воккха эла Василий Дмитриевич ницкъаца йал дӀайалар йуха дӀадоло гӀерташ, татарийн эмиро Эдигейс вовшахтоьхна Къилба-Малхбален Русан тӀелатарш. Московски (Москва йоцург) а, Нижний Новгородан олаллин а коьрта гӀаланаш йохийна[793][794]. 1412 шарахь Василий Дмитриевича а, кхин а оьрсийн элаша а исторехь тӀаьххьара коллективан некъ бира Орде — керлачу ханера ярлыкаш схьаэца. Сийлаллин ахчанаш йуха а дӀадоладелира[795]. Дерриг XV бӀешарахь цуьнан барам лахбелира, Ордан «арайаларан» йукъахдовларш алсамдовлура[44].
Уггаре а гӀараваьлла оьрсийн иконийн суртдиллархо Рублев Андрейс болх бина XV бӀешеран хьалхарчу доьалгӀа декъехь[796].
1433-чу шарахь Москван олаллехь болабелира феодалан тӀом олу тӀом. Василий Дмитриевичан кӀант Василий а, веллачу Сийлахь-Везачу элин ваша Юрий а, хӀетахь тӀаьххьарчун кӀентий, Ӏедал къовсалуш бара. ТӀемаш дӀалаьцна йерриг Къилба-Малхбален Русехь, дӀабахара, йукъ-кара, 1453 шо кхаччалц[47][797].
Василий Васильевичан заманахь Суздаль а, Кама хин лакхарчу декъехь долу коми-пермякийн латтанаш а Москван олаллин йукъадогӀура[798].
Москван Йоккхачу Герцогалло къобал ца йира 1439 шарахь хилла Флоренцин Союз, цо кхайкхийра католикийн а, православин а килсаш цхьаьнатохар. Цхьаьнакхетараллин инициаторех цхьаъ, митрополит Исидор Киевски а, Йерриг Русь а, йемал вира Российн епископийн кхеташоно 1441 шарахь. 1448 шеран 15 декабрехь оьрсийн епископийн а, динан дайн а кхеташоно, Сийлахь-Везачу эла Василий II-гӀачун инициативица, епископ Юнус Рязанский хьалаваьккхира Киеван а, Йерриг Русин а митрополитан дарже. Оцу гӀулчо билгалйоккхура де-факто оьрсийн православин килс Константинополан патриархатех йозуш ца хилар[48][49].
1459 шарахь полякийн паччахьан Казимир IV-гӀачун тӀеӀаткъамца Литван Йоккхачу ллаллин православин епископаллаш дӀакъаьстира Киеван митрополитех, иза йара Константинополан патриархатан муьтӀахь. Цу минотехь дуьйна Москван митрополитан канонически дозанаш нисделира хьалакхуьуш йолчу Оьрсийн пачхьалкхан дозанашца[50].
XV бӀешо йуккъе далале оьрсийн олалаша кхоьллина Ока хин йистехь лелаш йолу оборонан а, гӀаролхойн а чӀагӀонийн маша, латтанаш лардеш хилла гӀезалойн тӀелатарехь[44].
XIII бӀешеран шолгӀачу декъехь – XV бӀешеран хьалхарчу декъехь оьрсийн латтанийн историн кхиаран башхаллаш
Оьрсийн пачхьалкхан территорин доккхаха долу дакъа лаьттара кхерамечу йуьртабахаман зона олучу меттигехь. Мелла а луьра климат билгалйаьккхира йуьртабахаман белхан шеран циклан йоца (Малхбузе Европерчу хьолаца дуьстича) хан, цуо оьшура йерриг белхан ницкъийн уггаре а лакхара концентраци[799]. Оьрсийн йукъараллина цунах дерг къасторан некъ карийра ахархойн коммуна кхолларехь. ХӀора шен-шен фермина оьшучу хенахь гӀо дора цо, амма цунна дуьхьал кест-кеста йукъарчу диканна болх боьхура. Ахархойн коммуна хилла эзар шарахь гергга, доккхачу декъанна пачхьалкхан кхиар къастош[800].
Совнах сурсат ца хилар бахьана долуш, Русехь долахь латтанаш доладар меллаша кхиира XIII—XV бӀешерашкахь. Дуьненан феодалаша кхидӀа а пачхьалкхан хазнера шайн даьхнин доккха дакъа схьаоьцура губернаторийн а, совгӀатийн а системехула[801].
Оьрсийн йукъаралла классашка йекъайалар гучуделира XV бӀешарахь, амма цхьаалла йолу пачхьалкх кхоллайалале и йукъараллин гаьннаш дӀасакъаьстира дуккха а кегийчу тобанашна, шайн интересийн йукъара хилар къобал ца деш[802]. Доминантан йукъараллин тоба йара боярш — латтан долахой, церан карахь хилла тӀаьхьенан доьзалан бахам. Епископаллаш а, ламастийн меттигаш а хилира коьрта латтанийн долахой[803]. Элашна а, элашна а муьтӀахь бара «йалхой» — тӀеман вассалаш, шаьш гӀуллакх деш мел ду латтанаш долуш. Бахархойн доккхаха долу дакъа маьрша ахархой бисира. Церан бакъо йара шайн участкаш дӀа а тесна, уьш кхечу бояре йа пачхьалкхан латтанашка дӀайала. И бохург дара и латта бояран долахь лоруш хилар. Дехьавалар дукхахьолахь хуьлура бӀаьсте чекхйолуш, йуьртабахаман белхан цикл чекхйолуш[804]. ХӀора гӀалин бахархой цхьаьнакхетна посадан йукъаралла хилла. Иза муьтӀахь йара элан губернаторан административан а, кхелан а Ӏедална, шена тӀехь йара «тягло»[805].
Новгородан республикехь XIV бӀешо чекхдолуш 90 процент гергга дерриг латтанаш долахь дара. Новгородера боярех баккхий латталелорхой хилира. 1360-гӀа шерашкахь дуьйна мэрийн гулам (посадникаш) хилира уггар лакхара Ӏедал. ГӀалин тайп-тайпанчу дакъошна (кӀошташна) йукъахь хиллачу конфликташа меттиг йелла мэрийн гуламна а, «Ӏаьржачу нахана» (могӀарерчу бахархошна) а йукъахь дуьхь-дуьхьал хӀиттарна. Хьалхарчара лоьхура шайн долахь долчу хӀуманех дерриге а ахча шайн лични хазни чу дӀадахийта; тӀаьххьарчо тӀедуьллура хьалха хилла йукъаметтиг латтор, цу чохь массо а бахархошна йукъахь дӀасадоькъуш долу ахчанан дакъа[806].
Цхьанатоьхна оьрсийн пачхьалкх кхоллайалар (XV бӀешеран шолгӀа ах)
Сийлахь-воккхаэла Иван III Васильевичан заманахь латтанаш москвичан пачхьалкхана йукъадахар хилира доккхачу декъанна машаран кепехь. XV бӀешеран кхоалгӀачу доьалгӀа декъехь Москван Сийлахь-Воккхачу элас эцна Ярославль а, Ростов а аппанан элашкара[807][808]. Тверан а, Рязанан а Йоккха герцогалла хӀинцале а Москохан вассалаш йара[809].
1467—1469 шерашкахь Казанан каганатаца кхиаме тӀом бар бахьана долуш Москван Сийлахь-Воккхачу олаллин аьтто белира ханна шен бахам тӀелатарех ларбан[810].
Новгородан республикин боярш, шайн йозуш ца хилар латто гӀерташ, гӀиртира Литван Йоккхачу олаллица барт бан. Цул сов, Новгорода кхайкхам бира Константинополан патриархе, керла архиепископ хӀоттор доьхуш[811]. Цунна жоп луш, Иван III тӀом болийра. 1471 шеран 14 июлехь Шелон хица хиллачу тӀамехь эшийра новгородхой. Республикано къобалйира Москохан «старшинство», цунна ахча делира, Литваца барт ца бан чӀагӀо йира[812][813]. 1478 шарахь дӀайаьккхира Новгородан вече, гӀала муьтӀахь йира сийлахьчу герцогийн губернаторийн Ӏедална[54].
1472 шарахь Иван III-гӀачо шолгӀа а йалийра Византин императорийн верас Палайологина София[51]. Килсан авторша ларйан йолийра оьрсийн пачхьалкхан тезис, иза 1453 шарахь дӀасацайелира Византин империн тӀаьхье санна, хьалайаьллачу православин пачхьалкхан мисси дӀакхайкхийра керста дин лардар[52].
1480-чу шарахь Йоккхачу Ордан хан Ахмат шен массо а ницкъаца новкъавелира Москвана дуьхьал поход йан, иза муьтӀахь йан дагахь. Цул хьалха Ахмата барт бина хилла Литван Сийлахьчу олаллица. Оьрсийн эскарш йуьхьанца дуьхьалкхетта Ордан коьртачу Ока могӀанехь. Цул тӀаьхьа дуьхь-дуьхьал латар дӀадахара Угран бердашца, цигахь Ахмат сатуьйсура шен литовхойн бертахошка сатуьйсуш. Амма тӀамна гучубовла аьтто ца баьлла церан. Хина дехьадовла аьтто ца баьлла, Орда йухайала дийзира[814][815][816].
XXI бӀешеран оьрсийн историографино лору Къилба-Малхбален Русь тӀаьххьара монголийн-гӀезалойн олаллех мукъайаьккхина хан, цунах дӀайолало цхьааллин оьрсийн пачхьалкхан истори[55].
Дашочу Ордан Ӏедалан заманахь Малхбален Европехь а, Сибрех а славянийн доцу къаьмнаш
Малхбален Европин а, Сибрехан а аренийн кочевникаш
Монголийн махкахбахар бахьана долуш хӀаллакьхилира половцийн-кипчакийн тайпанийн цхьаьнакхетараллаш, церан элалла хӀаллакйира. ЧуйогӀучу аристократино тӀаьхь-тӀаьхьа тӀеийцира половцийн мотт а, гӀиллакхаш а. Монголаша дӀалаьцначу ламанхойн тайпанашна йал дӀало, амма иза цхьана рогӀехь кӀезиг йара, йуьртабахаман къаьмнех луш йолчу йалал[817].
Дашочу Ордан ма-дарра Ӏуналлехь хиллачу гӀаланашкахь ханаша нуьцкъала дӀатарбина дӀалаьцначу латтанашкара пхьераш а, совдегарш а. Йохк-эцаран некъаш луьра лардеш хилла. XIV бӀешо доладелчхьана йукъадаьккхина Джучи улусехь цхьабосса детин ахча[818].
1310-гӀа шерашкахь бусалба дин хилира Дашочу Ордан коьрта дин[819].
Цу йоккхачу пачхьалкхан дакъош паргӀат вовшашца доьзна дара. XIV бӀешеран хьалхарчу декъехь кхиина йолу Дашо Орда йукъайаьлла Ӏедалан къийсаман муьре. 1390-чу шерашкахь Дашо Ордан гӀаланаш Лахарчу Волжехь а, Къилбаседа Кавказехь а Тимуран эскарша йохийна. Коьрта гӀала — Керла Сарай — дӀайаьлла[820][790].
XV бӀешо йуккъе даьлча, Дашо Орда эххар а дӀасакъаьстира[45]. Цуьнан метта кхоллайелла Сибрехан а, Казанан а, Астраханан а, ГӀирман а каганаташ, Йоккха а, НогӀийн Орда а[46].
Комийн халкъаш
XIV бӀешеран шолгӀачу декъе кхачале коми тайпанаш хилира Москван сийлахьчу элашна йал луш. 1380-гӀа шерашкахь миссионеро Стефана хих чекхбаьхна коми-зырянаш Вычегда а, Вымь а хин бассейнашкахь. Стефана леррина алфавит кхоьллина, литургин тексташ зырянийн матте гочйина. КӀоштан къаьмнаш керста динехь хилар дӀадоьдура дерриг XV бӀешарахь[821].
Къилбаседа Поволжьен халкъаш
Дашочу Ордано дӀалаьцначул тӀаьхьа, мордвинийн латтанийн цхьа дакъа дисира меттигерчу элийн куьйга кӀел, ткъа важа латтанаш ма-дарра ханна куьйга кӀел догӀура. Шен ахчанаш доккхуш йолу Мухши гӀала регионан центр хилла дӀахӀоьттира. Дашочу Ордан махкахь хиллачу карзахаллех пайда а оьцуш, оьрсийн олаллаша шайн Ӏаткъам шорбан болийра цу территорешна тӀе 1360-гӀа шерашкахь дуьйна. XIV бӀешо чекхдолуш эрзян мордвинийн а, муроман мордвинийн а латтанаш йукъадаьхна Москван Сийлахь олаллин. XV бӀешарахь Нижегородан а, Мордвин а элаша вовшашца тӀелатарш йора, вовшашна латтанаш дохош[822].
Къилба удмуртийн тайпанаш Дашочу Ордан олаллин кӀел нисделира, ткъа къилбаседехьара дерш, XIV бӀешо чекхдолуш, Вяткин махкана йукъахь карийра. И латта кхолладелла Новгородан республикин йистехь оьрсийн ахархой миграци бахьнехь[823].
Монголаша схьадаьккхинчул тӀаьхьа, аренхойн башкирийн ваьррин латтанаш декъало Бату а, Шибан а тӀаьхьенийн улусашна йукъахь. И тайпанаш тӀаьхь-тӀаьхьа бусалба дин тӀеэца долийна[824].
Болгар гӀала а, кхин йолу Волжски Болгарин центраш а йухаметтахӀиттийра монголаша йохийначул тӀаьхьа. Царна зеделла хьал-бахам XIV бӀешарахь. ТӀебаьхкина монголаш а, кипчакаш а Волжерчу болгарашца цхьаьнакхетар бахьана долуш кхоллало керла къам — Казанан гӀезалой. Волган малхбузехь бехачу цхьаболчу Волган болгараша бусалба дин дӀа а тесна, шайн мотт ларбина, чувашийн дай хилла[825]. XV бӀешо долалуш дуьйна Казанан тӀеӀаткъам алсамболу регионехь. 1440-гӀа шераш йуккъе дахча, хан Улу-Мухьаммад а, цуьнан улус (кӀошт) а цу латтанаш тӀе дӀакхелхина, Казанан ханалла кхуллуш[826].
Къилбаседа Кавказан халкъаш
Монголийн тӀелатарца чаккхе йира Аланин пачхьалкхана. Дашочу Ордан олаллина муьтӀахь хила реза ца хуьлуш, лаьмнашка йухабевлла аланаш. Оцу керлачу хьелашкахь тайпанийн йукъаралле йухабирзира уьш, православи дӀатесира[827].
ХӀинцалерачу ДегӀастанан лаьмнашкахь лезгинаша латтош хилла монголаш схьакхачале кхолладелла олаллаш. Дашочу Ордах дозуш хилла адыгийн ваьрраш. XIV бӀешо чекхдолуш дуьйна цара тӀаьхь-тӀаьхьа дӀалаца йолийра Хьалхара Кавказан аренаш, цигахь Тимуран эскарша хӀаллакйира Дашо Ордан гӀаланаш[827].
ГӀирман халкъаш (XIII – XV бӀешерийн шолгӀа ах)
XIII бӀешеран шолгӀачу декъехь Венецино йохк-эцаран посташ кхоьллина ГӀирмехь. Царех уггар коьртаниг Сугдей (Солдай) хилла[828]. Венецин конкурент Генуй ханера бакъо йелира йерриг Дашо Ордан махкахь йохк-эцар лело, йал дӀайаларца. 1266 шарахь генуэзхоша кхоьллина Каффа порт[829].
XIV бӀешо йуккъе даьлча, Дашо Орда гӀеллуш, генуэзхойн доланаш шорделира ГӀирман къилбаседан бердашца. XIV бӀешо чекхдолуш Каффа Малхбален Европехь уггар йоккха гӀала йара. 1454 шарахь дуьйна Каффас йал дӀайала йолийра Ӏусманашна. 1475 шарахь туркоша хӀаллакйира ГӀирмехь йолу генуэзхойн йерриг латтанаш[830].
XV бӀешеран хьалхарчу декъехь ахгӀайренан тӀехь кхоллайелира ГӀирман каганат, йозуш йоцу пачхьалкх хилира 1441 шарахь гергахь, Ӏусманан империно ахгӀайре схьайаьккхинчу хенахь ГӀирман каганат лелара цуьнан бертахо санна, цул тӀаьхьа цуьнан бакъалла а вассал хилира[831].
Оьрсийн пачхьалкх (1480—1721 шераш)
Дозанаш шордар а, пачхьалкхан урхаллин система кхоллайалар а (1480—1505 шш)
Иван III-гӀачун хенахь чоьхьара политика
1485 шарахь Тверан Сийлахь-Воккха олалла Москван Сийлахь-Воккхачу олаллин дакъа хилира, дуьхьало а ца йеш[61].
Боярийн дума кхоьллина суверенан хьехамийн а, кхелан а орган санна. Мехкан мохк бекъабелла кӀошташка, уьш дукхах дерг нисделира хьалха хиллачу аппанийн дозанашца. Губернаторша урхалла дора кӀошташна а, йаккхийчу гӀаланашна а. Пачхьалкхан алапа а ца оьцура царна, амма церан бакъо йара йалах цхьа дакъа (кхачанах) шайгахь латто[832][833][834].
Меттигерчу элаша, низамехь санна, шайн хьалха хиллачу доменашкахь латтайора даккхий латтанаш. Церан тӀаьхьенаш оьрсийн пачхьалкхан гӀаланашкахь губернаторш хилира, цуьнан урхаллин элитан декъашхой а хуьлуш. Боярш а, боярийн бераш а хийцира Москохан Сийлахь-Везачу эла вассалех, иштта дика перспективаш йара воеводствон а, цхьаьнатоьхначу пачхьалкхан йукъахь дахаран а. Цул сов, кхечу латтанийн векалшна йуьхьанца дӀайаьккхира аннекси йинчу территори тӀехь латтанаш эца бакъо[835].
XV бӀешо чекхдолуш дуьйна шуьйра даьржира боярийн а, боярийн берийн а латтанаш лелоран ламастан кеп — поместие. Лаьттан долахо дуккха а алсам дозуш хилла йуккъера Ӏедалх, патримониалан долахочул. Шен рогӀехь, патримониалан латталелорхойн а шовкъ йара пачхьалкхан чӀогӀа Ӏедал хилар, цо гӀо дийр дара ахархой лаьтта тӀехь латто. Иза цхьа бахьана ду, оьрсийн латтанаш мелла а сиха цхьаьнатохар, централизованни пачхьалкхе йерзоран[836].
Дуьххьара массо а агӀор латтанаш дӀасадаржар Къилба-Малхбален Русера боярийн берашна хилира Новгородехь 1483—1484 шерашкахь. Иван III-гӀачо пайдаоьцура Новгородан боярашкара а, архиепископера а, меттигерчу ламасташкара а схьайаьхначу латтанех. Цунна дуьхьал боярашна латтанаш лора мехкан йуккъера а, къилбаседа-малхбален а кӀошташкахь, амма иштта поместин кепехь а[56][837]. Цул тӀаьхьа аннекси йинчу территорийн тешаме хиларан кеп лелайора Псковн республикан а, Смоленскан олаллин гӀуллакхашкахь[57].
1472 шарахь оьрсийн пачхьалкхана йукъатоьхна Пермийн мохк, ткъа 1489 шарахь Вяткин мохк а, Обь хица йолу латтанаш а[53][62].
1480—1490 шерашкахь оьрсийн пачхьалкхан территорин коьртачу декъехь дӀабаьхьира бахархойн дӀайазбаран таллам, уьш оьшура лелочу латтанийн а, сенажийн аренийн барам дӀайазбан. Налогийн система цхьаьнатоьхна, бахархойн терахьера латтанийн системе дӀайахийтира. Ахчанца дӀадаларал кӀезиг мехала дацара натурехь дӀакхачор а, къинхьегам а. XV бӀешо чекхдолуш дукхахболчу светски латтан долахошка а, килсана а йасакхийн льготаш дӀайаьхна йа лахйира, цара Ӏедал латтийра дозуш долчу ахархошна тӀехь[58].
1497 шарахь тӀеийцира Йерригроссийн Судебник — «Русская правда» («Оьрсийн бакъдерг») тӀаьхьа дуьххьарлера системан низаман кодекс. Цо дӀасадаржийра юристийн норманаш лелор цхьаьнатоьхначу пачхьалкханй йерриг территори тӀе[59]. Къаьсттина, низам хӀоттийра, ахархой цхьана долахочунна тӀера кхечу долахочунна тӀе дӀабахар доза тоьхна Георгий де тӀекхачале долчу кӀиранах (26 ноябрь) а, 2008-чу шеран тӀаьхьарчу кӀиранах а[838].
Дуьххьара йевзаш йолу Сийлахь-Везачу элан керла йоккха мухӀар лелийна 1497 шарахь: хьалхарчу агӀон тӀехь гойтуш вара сийлахь Георгий дракон дойуш, ткъа тӀехьарчу агӀон тӀехь — шалха корта болу аьрзу. И мухӀар хилира Российн пачхьалкхан гербан прототип[60].
Иван III-гӀачун заманахь аппанан эла тӀаьхь-тӀаьхьа Сийлахь-Воккхачу элан вассалаш хуьлу. Иван III-гӀачун 1504 шарахь диначу весетаца цуьнан кӀанте Василий III-гӀачо кхаьчна дукхаха долу латтанаш. Цуьнан кегийчу гергарчарна дихкина хилла ахчанаш дахкар. Царна тӀедиллина хилла Москохара омрица шайн эскарш походашка хьажо[839].
Иван III-гӀачун заманахь хилла арахьара политика
Цхьаьнатоьхначу Оьрсийн пачхьалкхан коьрта мостагӀ хилла Литван Сийлахь-Йоккха олалла. Хьалхарниг гӀортор йеш йара ГӀирман ханалла, ткъа шолгӀачун агӀо йара Йоккха Орда[840]. 1487—1494 шерашкахь хиллачу оьрсийн-литван тӀеман жамӀехь Мценск а, Серпейск а, Вязьман а, кхин а территореш Москохан куьйга кӀел йеара. Флоренцин килсийн цхьаьнакхетаралла къобал йан реза ца хиллачу Литван Йоккхачу герцогствон православин керста нах Ӏазап баро XV—XVI бӀешерашкахь элаш «дӀабахийтира» шайн дозанан патримонешца — Стародуб а, Новгород-Северский а — Иван III-гӀачуьнга. Иза бахьана хилира 1500—1503 шерашкахь хиллачу оьрсийн-литван тӀомна. Брянск а, Дорогобуж а, Путивль а, Торопец а Российн пачхьалкхан йукъа йогӀура[841][842].
ГӀирма-ханан тохаршца Йоккха Орда сецира 1502 шарахь[843]. Цу хенахь дуьйна тӀелатаршца лайш йийсаре баха Ӏалашо йолуш йолу ГӀирман ханалла оьрсийн пачхьалкхана кхераме хилира[62][844].
Оьрсийн совдегарш а, промышленникаш а малхбалехьа Урале а, Уралал дехьа а дӀабахара[845].
1480—1481 шерашкахь Ливон орденца кхиаме тӀом бар бахьана долуш оьрсийн пачхьалкхо ларйира Псков, чӀагӀйира оьрсийн совдегарийн позици Балтикехь[846]. 1492 шарахь Нарва хин йистехь кхоьллира Ивангородски гӀап, Ливон орденна дуьхьало йан. Хьалхара оьрсийн-шведийн тӀом (1495—1497) кхиаме ца хилира шина а агӀонна[847].
Оьрсийн пачхьалкхан арахьара йукъаметтигаш Ӏаламат шорйелира. Оьрсийн векалша контракташ а йазйина, Москох кхайкхина иттаннаш Италин а, Германин а архитекторш а, инженераш а, гӀишлошйархой а, тоьпаш йеш болу нах а, литейщикаш а[848].
Василий III-гӀа Иванович паччахь волуш (1505—1533 шераш)
Василий III-гӀачун чоьхьара политика
Иван III-гӀачун кӀанта Василий III-гӀачо чекхдаьккхира Литван куьйга кӀел ца дисина оьрсийн латтанаш цхьаьнатохар, дӀайаьккхира Псковн (1510) а, Рязанин (1521) а формалан йозуш ца хилар[63]. Аппанаш дӀайахар дӀадоьдура, амма «лакхара олаллаш» олучу урхалчаша (Литван Йоккхачу олаллин дозанехь) шайн латтанаш тӀехь буьззина Ӏедал латтийра XVI бӀешо йуккъе кхаччалц[849].
Василий III-гӀачун заманахь эххар а кхоьллина местничествон (меттигера Ӏедалан) институт. Бояр оцу дарже хӀоттор къастош хилла уггар хьалха цуьнан орамашца а, элаллица а, цуьнан доьзало Москох хьаькамашна гӀуллакх дина мел хан йу. Оцу системо аьтто бира пачхьалкх цхьаьнатохар бахьана долуш Сийлахь-Воккхачу эла кертахь гучубевллачу Москвара къоначу боярийн а, аппанан элийн тӀаьхьенийн а онда девнаш дӀадерзо[64][850]. Дуьхь-дуьхьал дерг кхиира шайн латтанех а, пайданечу кхачанах а бехачу элитина а, боярийн могӀарера гӀулакхан берашна а йукъахь, хала эскаран гӀуллакх деш, кегийчу латтанашна тӀера догӀучу ахчанах а, хазнера наггахь бен ца хуьлу ахчанца долчу алапех а вехаш хилла[851].
Василий III-гӀачун арахьара политика
1512—1522 шерашкахь оьрсийн-литван тӀом болчу хенахь Смоленск йухайерзийра оьрсийн пачхьалкхе[63]. ГӀала латтийра 1514 шеран 8 сентябрехь Оршан тӀамехь оьрсийн эскарш чӀогӀа эшийнехь а[852][853]. Василий III-гӀачун хенахь оьрсийн пачхьалкх Европехь уггар йоккха хилира майданца[854].
ГӀирман ханто гуш-хезаш мостагӀаллин позици лецира Оьрсийн пачхьалкхаца. 1521 шарахь Казанан ханалехь Ӏедале веара ГӀирман ханан накъост. Оццу шарахь ГӀирмера а, Казанера а гӀезалоша Ока доза а дохийна, Оьрсийн пачхьалкхан центр талораш динера. Оьрсийн пачхьалкхан декхаре хилира шен къилба а, малхбалерчу а дозанашкахь эскарш латторна йеш йолу харжаш ира алсамйаха[855].
1524 а, 1530 а шерашкахь оьрсийн эскарша Казанан ханна дуьхьал походаш йолийра. ШолгӀачу походан аьтто белира йоццачу хенахь москоххойн протеже паччахьан Ӏарше хӀотто[856].
Боярийн Ӏедал (1533—1545 шераш)
Василий III-гӀа веллачу хенахь цуьнан верас хинволчу Иван IV-гӀачун кхо шо дара. Василин йисина зуда Е. В. Глинская хилира къоначу сийлахьчу элана регент. Тайп-тайпана элитан тайпанийн векалш болчу губернаторша лелош долу зуламийн тӀегӀа ира хьаладаьлла. Дуккха а латкъамашна а, «кхача латтош берш» байарна а жоп дала гӀерташ, Оьрсийн пачхьалкхан Ӏедалан гонаша йукъадаьхна цхьа могӀа кӀошташкахь элийн хаьржинчу векалийн лабиалан Ӏуьргаш. Цаьрга дехьадаьхна талораш дарца доьзна гӀуллакхаш[857]. Оьрсийн пачхьалкхехь йукъара ахчанан цхьаьнакхетаралла — детин кепек а лела йолайелира; шуьйра даьржина хилла дукхаллин материалийн йозаллин, йохаллин, барамийн йукъара барамийн цхьаьнакхетараллаш[858].
1534—1537 шерашкахь хиллачу оьрсийн-литван тӀом бахьнехь оьрсийн пачхьалкхан цхьайолу латтанаш дӀадевлира. Йаккхийра бӀаьвнаш а, оборонан чӀагӀонаш а йан йолийра мехкан дозанашца[859][858].
1538 шарахь цӀеххьана Глинская Е. В. дӀакхелхинчул тӀаьхьа, боярийн тобанашна йукъахь чӀагӀбелира къоначу сийлахьчу элана Иван IV-гӀачунна тӀехь Ӏедал а, Ӏаткъам а къийсам. Цу конфликтаца цхьаьна хилла питанашца а, нах байарца а, ткъа иштта кхаьънаш эцарца а, ахчанаш лечкъорца а[860].
1535 шарахь дуьйна хӀора шарахь бохург санна оьрсийн латтанаш тӀехь гӀирма-гӀезалойн тӀелатарш тӀетоьхна Казанан татарийн тӀелетаршца. Цул сов, ногӀийчуьра а, ГӀирмера а аренхоша, Ӏадатехь, шайн походаш йолайора гуьйре чекхйолуш а, аьхке а, ткъа Казанан тӀемалой тӀелетарш дора бӀаьсте чекхйолуш а, Ӏаьнан муьрехь а. Оьрсийн эскаршна садаӀа аьтто бацара бохург санна, дерриг а шарахь цхьана дозанера кхечу дозане дӀасалелаш. Сихха кхерам — Казанера — дӀабаккха безаш хилар къоман маьӀна долу гӀуллакх хилла дӀахӀоьттира[861].
XV — XVI бӀешерийн шолгӀачу декъехь Оьрсийн пачхьалкхан историн кхиаран башхаллаш
Климатан хьелаш латтан ледара беркат хиларца цхьаьна хаддаза лахара йалта гулдар а, лахара (социуман масштабехь) йерриг совйаьллачу продукцин барам а хилира. Иза схьадаккха а, йуха дӀасадекъа а йиш йацара вуно чӀогӀачу, централизаци йинчу Ӏедалан бен. Шуьйра, кӀезиг бахархой болу территореш тидаме эцча, цунна оьшура лаьтта тӀехь ахархой латто, церан къинхьегамца дозуш дара элийн дахар а, дика хилар а — пачхьалкхан тӀеман ницкъан бух. Вукху агӀор, и шуьйра территореш ларйан оьшура ларйаран системаш кхолла а, ладаме (дерриг бахархойн терахьца дуьстича) эскар латто а. Некъ карийра билггал йолу классийн система кхолларехь, цу чохь йукъараллин тобанаш вовшех къаьсташ йара уггаре а хьалха пачхьалкхана хьалха шайн декхарийн барамца а, Ӏалашонца а. Цу гӀуллакхо кхоллайелира оьрсийн паччахьан Ӏедал, крепостной режиман бух тӀехь[862].
ТӀедогӀу ахча ца хилар бахьана долуш пачхьалкхан Ӏедалша шайн цхьайолу функциш дӀасайаржийра имперешка, уьш декхарш санна формале а йохуш. Масала, совдегарш ницкъ беш бара цхьа могӀа пачхьалкхан институташна йохк-эцарна а, финансашна а урхалла дан. ГӀаланашкахь меттигера административан Ӏедал цхьана декъанна леладора посадан «Ӏаьржа» йукъараллин векалша. ТӀом боьдучу хенахь бахархой сихонца вовшахтоха Ӏедало пайда ийцира "посох" олучу институтах[863].
Дуьненайукъарчу аренехь оьрсийн пачхьалкхан декхаре хилира цхьана хенахь малхбалехь а, къилбехь а Дашо Ордан тӀаьхьенаш хиллачу ханатийн ламанхойн эскаршна а, малхбузехь Европано вовшахтоьхначу эскаршна а дуьхьал латта. Иштта цо тӀеӀаткъам бира тӀеман ницкъаш вовшахтохарна а, цуьнца догӀуш пачхьалкхан йукъараллин-политикин дӀахӀоттамна а[864].
Иван IV-гӀачун паччахьалла (1545—1584 шераш)
1547 шеран 16 январехь Москван Сийлахь-Воккха эла Иван IV Васильевич таж диллира, иза хилира дуьххьарлера оьрсийн паччахь. Оьрсийн дипломатин корреспонденцехь паччахьан дарж хӀетахь дуьйна лоруш дара «цезаран», вуьшта аьлча, Йеза Риман империн урхалчин, йа «ханан», вуьшта аьлча, Чингисханийн династийн цхьана векалан даржца цхьатерра[865].
Историографехь оцу муьран оьрсийн пачхьалкхах дукхахьолахь Оьрсийн паччахьалла йа Москохан паччахьалла олу.
Иван IV-гӀачун чоьхьара политика опричнина йукъайалале (1545—1564)
1547 шеран аьхка Москох гӀаттам хилира, цӀе йаларо а, Ӏедалехь йолчу боярийн тобано Ӏедалх хьарамлонаш лелор бахьана долуш а. Цуьнан куьйгалхо, паччахьан гергара стаг волу эла Глинский Юрий вийра. Губернаторш а, бахархой а маслаӀат дан гӀерташ, Иван IV-гӀачо кхайкхира хьалхара имениен-векалийн орган — Земский Собор — 1549 шарахь гергахь, цу цхьаьнакхетарехь дӀакхайкхийра керла низаман гулам кечбар — Судебник. Иза тӀеэцале хьалха а паччахьан омра арадаьлла, бояран бераш губернаторийн куьйга кӀелара мукъадохуш[866][867].
1549 шарахь дуьйна Иван IV-гӀачо, хьехамчийн тобанан гӀоьнца (эла А. М. Курбскийс тӀаьхьо цунах «Хаьржина Кхеташо» аьлла цӀе тиллира), кхочушйира цхьа могӀа реформаш. 1551 шарахь дуьйна цхьа могӀа йуккъера а, къилбаседа а волосташкахь меттигера Ӏедал дӀаделира бахархойн хаьржинчу векалшка. 1555 шарахь дуьйна земствон реформано чулоцура йерриг аьлча санна пачхьалкхан территори. Кхел а, администраци а, Ӏаьржа латтанаш тӀехь а, гӀаланашкахь а налог гулйар хилира хаьржинчу земствон къанойн а, земствон суьдхойн а прерогативех[868]. Е. В. Глинскаян регенталла йолуш йолийна лабиалан реформа чекхйелира: меттигерчу боярийн берашна йукъара хаьржинчу лабиалан къанойн бакъонаш шорйира[869][870].
1551 шарахь килсан кхеташонехь тӀеийцира Стоглав (Стоглав). Дерриге а приходийн динан дай а, ламанаш а епископийн административан а, кхелан а Ӏедална кӀел бара[871]. Килсан чоьхьарчу урхаллин цхьайолу функциш дӀайелла приходски динан дайн хаьржинчу векалшка — динан дайн къаношка[872].
Хаьржина Кхеташонан реформаш бахьана долуш, эххар а Оьрсийн паччахьаллехь кхоллайелира хӀара классаш: элий, динан дай, гӀалин бахархой, ахархой[873][874].
Реформаш йарца цхьаьна дикка хьалайаьхна налогаш а. 1550 шеран Судебникица а догӀуш, килсан а, светски а латталелорхойн налог дӀайаккхар дӀадаьккхира[867]. Цхьа могӀа натурехь долу декхарш ахчанца хийцира. 1550-гӀа шераш йуккъе дахча, Иван IV-гӀачо дӀадаьккхира кхача латтор, цуьнан метта керла налог хӀоттийра — «кхача луш йолу мах». Оцу кепара гулдина ахча цхьана декъехь лелийна кхача луш болчарна дайна ахча меттахӀоттош[875][876]. Лаьттан налог гулйаран система цхьаьнатоьхна йара, ткъа ша налог латтан беркате а, латтан долахочун тайпане а хьаьжжина ранжировка йеш йара[877].
1550-гӀа шераш йуккъе дахча, кхоьллина дуьххьарлера пачхьалкхан органаш, билггалчу тайпанийн гӀуллакхийн урхалла дан: векалийн, дӀасадаржорхойн, меттигерчу, талорхойн Ӏуьргаш. Уьш тӀаьхьо омранаш аьлла йевзира[67][878]. Иштта кхоьллина фискалан органаш: Йоккхачу Приходан орден, иштта кварталаш, уьш дӀахьош йара территорин бух тӀехь кхаьбна мах гулбар[879].
1556 шарахь Иван IV-чо чӀагӀйира ГӀуллакхдаран низам. Цуьнца а догӀуш, латтанийн долахой а, патримональни латтанийн долахой а декхаре хилла, цхьа билггалчу барамехь эскархой латто а, герз латто а (шайн латтанийн бараме хьаьжжина)[68]. ТӀом хилча гӀаланаш гулйеш йолчу ополченцийн метта кхоьллина стрелецкийн эскар – герзаца герз долу гӀашлойн эскар[880][881]. Кхин цхьа тоба, «хӀоттамца» ( вуьшта аьлча, пачхьалкхо шен лаамца; «даймахкаца», вуьшта аьлча, схьадовларца гӀуллакх деш хиллачу боярийн берех къаьсташ) хилла тоьпаш йетташ[871].
1551 шарахь хиллачу БӀе главан кхеташоно омра дира, литургин гӀуллакхаш «нийса» тептарш тӀера бен дӀадахьа ца деза аьлла. Иза кхочушдан уггаре а дика некъ лоруш хилла зорба тохар. 1550-гӀа шераш дуьйлалуш Москвахь болх бан йолайелла анониман олуш йолу типографи. Цуьнан мел кӀезга а ворхӀ кириллицаца арахецар девзаш ду. Церан массеран а мастта корта бацара. Столицехь параллелан болх беш йара паччахьан типографи — Москван типографи. 1564 шеран 1 мартехь цуьнан белхахоша Федоров Ивана а, Тимофеев Пётра а Мстиславец арахийцира дуьххьарлера нийса хан йолу оьрсийн зорбанан жайна «Апостол» («Апостолийн гӀуллакхаш а, векалийн кехаташ а»)[882][883][884].
Оццу шерашкахь митрополит Макариус хӀоттийра «Сийлахь Менайон Чети» — йезачу нехан дахарийн гулар, шайна йукъахь 1547 а, 1549 а шерашкахь килсан кхеташонашкахь канонизаци йинарш а болуш. Кхоьллина коьрта историн а, дийцаран а белхаш: «Тептаран гуламан» (Иван IV шен редакцехь дакъалецира), «Пачхьалкхан йуьхьанцара хроник», «Паччахьан генеалогин даржийн тептар». Йоккхачу суртдиллархойн тептаро буьззина мах хадийра Оьрсийн пачхьалкхах а, луларчу пачхьалкхех а лаьцна географин а, этнографин а хаамашна. Домостройн тептар хилла дӀахӀоьттира керста стеган дахар нийса вовшахтохаран шатайпа энциклопеди[885][886][887].
1560 шарахь Хаьржинчу Кхеташонан коьрта нах — протопоп Сильвестр а, А. Ф. Адашев а — йуьхьӀаьржачу хӀиттира. Иван IV-гӀачун шеко йара уьш паччахьан Анастасия Романовна дӀовш делла бохуш дуьйцучу гӀуллакхехь дакъалаьцна хиларх[888]. 1564 шарахь гӀарабевлла аристократаш М. П. Репнин, Ю. И. Кашин, Д. Ф. Телепнев-Оболенский кхел а ца йеш вийна. Бекхам барна кхоьруш, урхалхочун уггаре а тешамечу хьехамчех цхьаъ, эла А. М. Курбский, жигара эскарера литван агӀор дӀавахара. Цул тӀаьхьа Иван IV-гӀачун гӀуллакхашна а, хетарехь, Ӏаткъам бина Ливон тӀамехь хиллачу эшамаша[72][889].
Иван IV чоьхьара политика опричнинан хенахь а, цул тӀаьхьа а (1565—1584)
Шен хилла хьехамчаш йуха а тесна, Иван IV-гӀачо пачхьалкх шина декъе бекъира 1565 шарахь, паччахьан шен латтанаш йевзира «опричнина» (XV бӀешарахь велчу элан йисинчу зудчо кхаьчначу эхь-бехк долахь долчу латтанийн термин[890]), Дисинчу территорих «земщина» олуш хилла. Иштта бекъабелла боярш а, боярийн бераш а: тешаме нах дӀатарбина опричнина латтанаш тӀе, шатайпа бакъонаш а, льготаш а луш. Земщинехь шайн имениеш дӀайаьхна цара, амма цигахь шайн вотчинаш латтийна. Опричнина латтанаш тӀера нуьцкъала арабаьхначу элашна шайн вотчинаш а, шайн латтанаш а дӀадаьхна. Цул сов, пачхьалкхо, низамехь ма-хиллара, царна шайн латтанашна бен компенсаци ца лора, кхечу кӀошташкахь цуьнца цхьатерра латтанийн дакъош а луш. Иштта схема хьалха лелош йара Москохан баккхийчу элашна, керла аннекси йина территореш тешаме хилар лардеш[73][891].
Дуккха а аппанан элийн латтанаш дӀадаьхна. Дерриг а пачхьалкхехь терроран паччахьалла дӀадоладелира Иван IV-гӀачо йамартхой лоруш болчу массо а нахана дуьхьал. «Инзаре» аьлла цӀе тиллинчу паччахьо ша цхьаберш байира, церан декъий сийсаздан омра дира. Питнаца къийсам латтор бахьана долуш, опричникаш мукъабаьхна шаьш «земщина» дуьхьал лелийначу гӀуллакхех жоьпаллех. ЙуьхьӀаьржа хӀоьттинчу боярийн йалхой кхел а ца йеш бойуш, церан хӀусамаш талораш дора цара. Бехк боцу адамаш дайар сацор нахана хьалха доьхуш хилла митрополит Филипп паччахьан дехарца шен даржера дӀаваьккхира 1568 шарахь, ламанан цӀийне дӀавахийтира. ТӀаьхьо иерарх дӀа а лаьцна, дӀавоьллина Скуратов Малюта. 1570 шарахь паччахьо а, цуьнан опричнинан эскаро а таӀзаран кампани йолийра Новгородан латтанашна дуьхьал, царна таӀзар дора, уьш полякийн паччахьна дӀабала дагахь бу бохуш. Приказникаш, Новгородера архиепископан накъостий, дуккха а боярийн бераш, совдегарш, ахархой байина, церан бахам талораш деш йа хӀаллакбина. Паччахьо дӀайаьккхира Новгородерчу ламастийн хазна а, совдегарийн сурсаташ а[74][75][76].
1560-гӀа шераш чекхдовлуш дуьйна опричникийн тобанашна йукъахь Ӏедалан къийсамаш чӀагӀбелира. Оцу наха вовшашна дуьхьал диначу деносацеша паччахь шеконе воккхура уьш тешаме хиларх. 1570—1571 шерашкахь лакхара даржехь болу опричникаш байира[892]. 1572 шарахь, цхьаьнатоьхна земствон а, опричнинан а ницкъаша Молодин тӀамехь толам баьккхинчул тӀаьхьа, Иван IV-гӀачо дӀайаьккхира опричнина, меттахӀоттийра цхьаьнатоьхна суверенан кхел. Амма 1575 шо кхачале пачхьалкх йуха а кхиаме шина декъе йекъайелира. Опричнинан роль хӀинца ловзош йара леррина паччахьан «аппанаж», цунна гулйора леррина «эскар». Боярийн берийн массо а миграци дӀайахара Иван IV дӀакхалхалц[79][893].
Йехачу Ливон тӀамо а, опричнина а хӀаллакйира Оьрсийн паччахьалла. Дуьйш долу латтанийн майда (цундела цунах луш йолу налогаш) дикка лахйелира. Ахархой массо а агӀор дӀабахара мехкан йистошка. Цунна жоп луш, Ӏедало йукъадаьккхира «заповедник» олуш долу шераш 1581 шарахь, цу хенахь буьззина дихкира ахархой цхьана латтан долахочуьнгара кхечу долахочуьнга дӀабахар. Пачхьалкхо кхин а цхьа гӀулч йаьккхира крепостной режим кхолларан агӀора[80][894].
Иван IV-гӀачун арахьара политика
.jpeg)
1547—1550 шерашкахь оьрсийн эскарша масех кхиаме йоцу поход йира Казанна дуьхьал[895][896]. 1551 шарахь, сацамбаран кампанина кечам беш, Волган аьтту бердаца йира Свяжскан гӀап. Казан штурмо дӀалаьцна 1552 шеран 2 октябрехь, йеххачу хенахь го биначул тӀаьхьа[70][897].
1554 шарахь Иван IV шен дуьххьарлера поход йира Астраханна дуьхьал, цуьнан жамӀ хилира Астраханан машаран барт, ткъа 1556 шарахь эххар а цо схьайаьккхира Астраханан ханалла. 1550-гӀа шераш шолгӀачу декъехь дуьйна НогӀийн Орда оьрсийн пачхьалкхан вассал хилла дӀахӀоьттира, ткъа башкирийн ваьрраш мехкан дакъа хилира йуьззина автономин бакъонаш йолуш. Волга, шен хьостанера дуьйна шен чуйоьдучу метте кхаччалц, Москохан куьйга кӀел йеара. Оьрсийн паччахьаллин аьтто белира Каспий-хӀордана тӀекхача[71][898][897].
1558 шарахь тӀом болабелира Оьрсийн паччахьаллина а, Ливон орденна а йукъахь. Оьрсийн эскарша дӀалецира Нарва а, Дорпат а. 1561 шо кхачале орден эшийра, амма тӀамна йукъайелира Литван Йоккха олалла. 1563 шеран февралехь Иван IV-гӀачун эскарша дӀалецира Полоцк[899][900].
1568 шарахь дуьйна Ӏусманан импери а, ГӀирман ханалла а лела йолийра Оьрсийн паччахьаллина дуьхьал, кхиамехь барт бира Литван Йоккхачу олаллица. ГӀирман гӀезалоша кест-кеста тӀелатарш дора дозанан меттигашна. 1569 шарахь туркойн экспедицин ницкъ кхиамца гӀоьртира Астрахань схьайаккха[901].
1568 шеран сентябрехь Швецехь вохийра Иван IV-гӀачун бертахо паччахь Эрик XIV-гӀа. Керлачу хьаькамо мостагӀаллин позици лецира Оьрсийн паччахьаллица[77]. 1569 шарахь Литван Йоккха олалла, Ливон тӀамехь эшам ца хилийта гӀерташ, барт бира Польшин паччахьаллица Люблинан барт бан. Керла пачхьалкх кхоллаелира — Речь Посполитан къоман цхьаьнакхетаралла, цу йукъа йогӀура хьалха хиллачу Ширачу Русийн къилбаседан латтанаш[77].
1571-чу шарахь хан Девлет I-чура Гирай коьртехь волу гӀирма-гӀатараша Москох чу а бевлла, иза йагийра. Дукхахболу бахархой хӀаллакьхилира. Оьрсийн 30 сов гӀала а, кӀошт а талор динера. ГӀезалойн олалла йухаметтахӀотторах Оьрсийн паччахьалла кӀелхьардаьккхира 1572 шарахь Молодин тӀамехь ханна коьртачу ницкъашна тӀехь толам баккхарца[77][78].
1577 шарахь оьрсийн эскарша дӀалаьцна йерриг аьлча санна Малхбузе Двинин къилбехьа йолу территори, Ревал а, Рига а йоцург. Сигизмунд II веллачул тӀаьхьа Польшин паччахь хӀоьттира Баторий Стефан. 1579 шарахь цо схьайоккху Полоцк, ткъа 1580 шарахь Великие Луки. Иштта Оьрсийн паччахьаллица тӀаме йаханчу Швецино Нарва а, Новгородера латтанаш тӀера масех гӀап а дӀалецира 1580 шарахь. Ливон тӀеман тӀаьххьара эпизод йара 1582 шарахь кхиаме йоцу полякийн-литван Псковна го бар[902]. Оцу шеран январехь Оьрсийн паччахьалло Ям-Запольски машар бира Польшин-Литван къоманца, ткъа 1583 шеран августехь — Плюссан машар Швецица. Москохан декхаре хилира дерриг схьадаьхна латтанаш Речь Посполитан къоман пачхьалкхе йухадерзо, иштта Нарва а, Копорье а, Ям а, Ивангород а, Финляндин айман къилба бердан цхьа дакъа а Швецина дӀаделира[80][903].
1581 шарахь Ермак цӀе йолу казакийн хьаькам коьртехь волу отряд новкъаелира Оьрсийн паччахьаллина йал йалар сацийначу Сибрехан каганатна дуьхьал поход йан. И акци дӀайахьа ахча луш хилла Солвычегодскерчу совдегарша, СтрогановгӀеран доьзало. 1574 шарахь Иван IV-гӀачо цу совдегаршна грамота йелира, Тура а, Тобол а хишца латтанаш луш. 1582 шарахь Ермакан отрядо Кашлык олучу гӀалина гергахь эшийра Хан Кучуман эскар. Сибрехан ханалла дӀайаьлла[904]. Сибрех жигара таллам бан болийра. Оьрсийн империс меттигерчу къаьмнашна тӀе йасакх йиллина, иза уггар хьалха мехашца луш хилла[81].
Фёдор Иванович паччахьалла деш волу заман (1584—1598 шераш)
Иван IV веллачул тӀаьхьа сихха Москох гӀаттам болабелира, бояр Б. Я. Опричнина меттахӀотто а, ши шо долу паччахь Дмитрий паччахьан Ӏарше охьахао а Бельскийн Ӏалашо[905]. Иван Грознин кӀант Феодор паччахь хӀоьттира. Б. Я. Бельский махкахваьккхира, ткъа паччахь Дмитрий а, цуьнан гергарнаш а Угличе дӀакхачийра. Боярийн фракцешна йукъахь Ӏедалан къийсам хиларан жамӀехь 1587 шо кхачале паччахьан зудчун ваша бояр Годунов Борис бакъалла а пачхьалкхан урхалхо хӀоьттира[906][907][908].
Годуновс амнисти кхайкхийра Иван Грознин заманахь йуьхьӀаьржо мел нисбеллачарна. Цо дӀайаьккхира ламасташна йасакх лахйаран гӀуллакх, гӀиртира килсан латтанийн доладар эцарца а, вакцинацица а шордар дихкина. Вукху агӀор, гӀулакхан белхахошна йасакх дӀайаларан ледарлонаш лелаш йара 1586 шарера 1592 шаре кхаччалц[909].
1597 шарахь Ӏедало пхеа шеран хан билгалйаьккхира, цу йукъахь латтан долахочун бакъо йара ведда ахархо лаха а, йухаверзо а[84]. И омра ахархойн хӀусамийн куьйгалхойх бен хьакхалуш дацара. Керлачу долахочунна ведда вогӀу ахархо тӀеэцарна дан мегаш долу уггаре а доккха таӀзар гӀуда дара[910]. Ахархойн миграци дехкар кхидӀа а лелаш дара, атта хила тарло гуттаренна а[911].
1589 шарахь кхоьллина Москох патриархат, маьӀна ду оьрсийн православин килс низамца автокефалан хилира. Иов хаьржира Москохан хьалхара Патриарх[82].
1584 шарахь кхоьллина Архангельск гӀала Къилбаседа Двина чуйогӀучу меттехь, цу чухула чекхдолура Малхбузе Европица йохк-эцаран доккха дакъа[912]. Феодор Ивановичан заманахь гӀаланашкахь хӀиттийра керла чӀагӀонаш (Москвахь КӀайн гӀала, чӀагӀонаш Смоленскехь, Курскехь, Астраханехь, Казанехь). ГӀаланаш йира Волжехь (Самара, Саратов, Царицын), Сибрех (Тобольск), Дикий поле олучу меттехь (Воронеж, Елец, Кромы)[913][914].
1587 шарахь Гуьржийчоьнан Кахетин пачхьалкхо ша Оьрсийн пачхьалкхан вассал йу аьлла дӀакхайкхийра, Ӏусманех ша ларйар доьхуш[915].
1590—1595 шерашкахь Швецица кхиаме тӀом бар бахьана долуш Оьрсийн паччахьалло йуха схьайаьккхира Ивангород а, Ям а, Копорье а, Корела а. 1591 а, 1598 а шерашкахь гӀирма-гӀезалойн тӀелатарш йухадаьхна[83].
1591 шарахь кхелхира Иван Грознин жимах волу кӀант Царевич Дмитрий. 1598 шарахь паччахь Феодор Иванович дӀакхелхича, Рурикийн династи чекхйелира[85][916].
Сингаттамийн хан (1598—1618 шераш)
Оьрсийн паччахьан йукъараллин дӀахӀоттаман башхаллаш сингаттамийн заманан хьалха а, цу хенахь а
XVI—XVII бӀешерашкахь оьрсийн йукъараллехь уггаре а мехала тобанашна йукъахь бара гӀулаккхан нах а, арендаторш а. Хьалхарниш тӀеман йа административан гӀуллакх дан декхарийлахь хилла, ткъа шолгӀанаш оцу гӀуллакхашна массо а оьшург латто декхарийлахь хилла[917].
ГӀуллакхдаран нах уггаре лакхара шардар лаьттара элийн нахах — масех бӀе элан а, боярийн а доьзалийн векалех. Уьш хаддаза Москвахь паччахьан кхелехь хуьлуш бара, цундела губернин гӀулаккхан нахаца кӀезиг зӀе йолуш бара церан. Меттигера бояран берийн цхьаьнакхетараллаш цхьаьнатоьхна, церан интересаш ларйеш. Цара уьш ларбан йиш йара хаьржинчу элашкахула. Амма Оьрсийн паччахьан историн центран сервисни корпорацеш бен йацара суверенан кхелехь и тайпа векалш. Къилбаседа-малхбузера а, малхбузера а, къилбехьара а латтанийн а, иштта Йуккъерчу а, Лахачу а Поволжийн кӀоштийн территорийн а боярийн бераш дӀадаьхна векалаллах. Шайн цхьатерра доцучу даржна реза боцуш, Даймахкахь гӀуллакх деш болу и нах бара уггаре а жигара моттаргӀанашна гӀортор йеш берш[918].
XVI бӀешеран шолгӀачу декъехь экономикин кризис йолчу хенахь латтан долахоша, мел кӀезга а шайн хьалха хилла даьхнин тӀегӀанашкахь латто гӀерташ, алсам а, алсам ахархой корве къинхьегамна дехьабаха буьйлабелира — вуьшта аьлча, элан кхаш тӀехь болх бар. И бохург дара ахархойн экономикин гӀуллакхашна ма-дарра йукъагӀертар[919]. Иштта система кхолларна дуьхьало хилира ондачу ахархойн йукъараллера. Лаьттан долахойн аьтто ца баьлла и дуьхьало дӀайаккха, централизованни пачхьалкхан гӀоьнца бен[920].
Ахархой массо а пачхьалкхан йистошка дӀабахар бахьана долуш казакаш кхоллабелира Российн паччахьан къилбан дозанашкахь. ГӀазакийн дахарехь йохк-эцаро йоккха меттиг дӀалоцуш хилла йуьртабахамал, ткъа коьрта рицкъан хьоста хилла тӀеман хӀонц. Москох казакаш лоруш бара бевдда лела нах санна. Шаьш казакаш бусулба пачхьалкхашкара керста дуьне лардархой лоруш хилла, цундела элашца цхьатерра бакъонаш кхачо дагахь хилла. ГӀазакхаша жигара дакъалецира «Баланийн заманахь»[921].
Годунов Борис паччахь волу хан (1598—1605)
Феодоран паччахьан йисина зуда Годунова Иринас шен лаамехь паччахьалла дӀатесначул тӀаьхьа, Земски Соборо паччахь хаьржира Годунов Борис 1598 шарахь[85][916].
1601—1603 шерашкахь йалташ ца хиларо массо а мацалла хӀоттийра, Оьрсийн пачхьалкхехь йукъараллин-политикин хьал ира телхира[86]. ТӀеман отрядашна ницкъ ца кхаьчна дуккха а бандитийн тобанашца къийса. 1603 шарахь атаман Хлопкос Москохна дуьхьал поход йолийра, амма коьртачу шахьаран арахьа эшийра[922][923]. 1603-чу шеран аьхка Польшин-Литван Союзехь гучувелира Отрепьев Григорий цӀе йолу боярийн кӀант, ша тамашийна кӀелхьарваьккхина паччахь Дмитрий ву бохуш. Польшин паччахьо бакъо елира цунна Литван Йоккхачу Герцогалехь мерза эскархой гулбан. Царна куьйгалла деш вара Сандомиржан воевода Мнишек Юрий[87]. 1604 шарахь Харц Дмитрий а, мерзахойн отряд а Къилбаседа латтанашна тӀелетта. Цуьнца цхьаьна меттигера эскархой а, орамашца эскархой а, хьошалгӀа баьхкина казакаш а бара. Къаьсттина хьалхарнаш реза бацара паччахьо Борис омра дарна, дозанан бӀаьвнийн гарнизонашна кхача латторхьама, суверенан аренаш хьакха аьлла. ТӀаьххьарниг сатесна вара налог лахйаран а, кхечу провинцин сийлахьчу корпорацешца цхьатерра бакъонаш хиларан а[924]. Кхиберш тӀеман хӀонс лоьхуш бара, иштта казакашца йохк-эцар лелорехь луьра дехкарш диначу паччахьна Борисна дуьхьал бара[925]. Дуьхь-дуьхьал йолу ши Ӏедалан центр (Москва а, Путивль а) гучуйаларца, Сингаттамийн Зама алсам а, алсам а гражданийн тӀеман башхаллаш эца йолайелира.
ЦӀеххьана паччахь Борис велча (1605 шеран апрель), моттаргӀанца тӀом бан хьажийна эскар дӀадахара Харц Дмитрий волчу. Цуьнан векалша гӀаттам хӀоттийра Москох 1605 шеран 1 (11) июнехь, вийра Борисан йисина зуда а, цуьнан кӀант Федор а[88][89].
Харц Дмитрий I-чун паччахьалла (1605—1606)
Паччахь хӀоьттинчул тӀаьхьа Харц Дмитрий I-чо дӀатесира шен дош, Смоленск Речь Посполитан къоман пачхьалкхе дӀайала а, оьрсийн пачхьалкх католицизме йерзо а. Цо карлабаьхна Годунов Борисан махкахбаьхна дуьхьалончаш, шайна йукъахь Ростовн митрополит хӀоьттина Филарет (Романов) а волуш. Северскан лаьтта тӀехь бехачу бахархошна 10 шарна налогах мукъабаьхна. ГӀулакхан элашна меттигера алапаш хьаладаьхна[926], ткъа массо а ведда лелаш болу ахархой а, крепостнойш а, Харц Дмитрийн агӀор тӀом беш болу, маьрша дӀакхайкхийра[927]. Керлачу паччахьо Азовна дуьхьал поход вовшахтоха дагахь хиларо резабацар эккхийтира йуккъерчу а, къилбаседехьара а махкашкахь бехачу боярийн кӀенташна йукъахь. ГӀаттамна сихонца бахьана хилира 1606 шеран майхь Москох Харц Дмитрий I-чун а, Мнишек Маринин а тойне кхаьчначу полякийн элийн кура лелар. 17 (27) майхь 1606 шеран моттаргӀанча вира[90][91][92].
Шуйский Василий паччахьалла деш волу заман (1606—1610 шш)
Питаначийн хьалханча эла В. И. Шуйский паччахь кхайкхийра. 1606 шарахь цо канонизаци йира паччахьан Дмитрийна, иза тамашийна кӀелхьарваккхарх лаьцна даьржина хабарш дӀадаха сатуьйсуш[91][928].
Северскан махкахь, шен гӀуллакх деш болчу нахана шайн керла карайерзийна льготаш дӀайаха ца лууш, дӀаболабелира И. И. Болотниковн бунт. И сингаттам сиха дӀасабаржира Оьрсийн паччахьан йерриг къилбан йистошка. 1606 шеран ноябрь кхачале гӀаттамхоша Москвана го бина. Церан могӀаршкахь йекъайалар хилла дара. Масала, Рязанан элий, коьртехь П. П. Ляпунов а волуш, паччахьан Василий агӀор бевлира. Котлы тӀамехь уьш эшначул тӀаьхьа 2 (12) декабрехь 1606 шеран гӀаттамхой йухабевлира Калуге. Паччахьан эскарша Калугана го лацар кхиаме ца хилира. 1607 шеран июнехь паччахьан Василий тӀеман буьйранчаша го бира Тулана, цига дӀалачкъийна гӀаттамхойн коьрта ницкъаш. ГӀала дӀалаьцна 4 бутт баьлча. ГӀаттам эшийра[929][930][93].
ХӀетте а Тула йожале Стародуб гӀалахь гучувелира керла моттаргӀанаш лелош верг — Харц Дмитрий II[931]. Цуьнга дӀакхетта атаман И. М. Заруцкий коьртехь волу Донан казакаш[932] а, полякийн йалхой а. 1608 шеран бӀаьсте Фальшивый Дмитрий II-гӀачун эскарша эшийра паччахьан эскарш Болховн тӀамехь. 1608 шеран июнехь мозгӀархочо лагерь хӀоттийра Москохна гергахь йолчу Тушино йуьртахь, «Тушино къу» аьлла ник йелира цунна. Параллельни кхел а кхоьллина. 1608 шеран гурахь тушиноша Ростовра митрополит Филарет патриарх кхайкхийра. 1608 шо чекхдалале Российн паччахьаллин йаккхийчу гӀаланех цхьа кӀеззиг бен ца йисира Василий паччахьна муьтӀахь[933]. Эскарийн элан Ж.-П. Сапиеха дӀайолийра Сийлахь-Везачу Сергин Троицкин ламанан го бан. Полякаша а, литовхоша а, казакаша а динчу талораша сиха гӀаттийра йуккъера а, къилбаседа а кӀоштийн бахархой тушиношна дуьхьал[94][95].
1609 шеран февралехь паччахьо Василийс барт бира Швецица, Корела гӀап а, цуьнан кӀошт а дӀайаларна дуьхьал тӀеман гӀо дарх лаьцна[934]. М. В. Скопин-Шуйскийн коьртехь волчу оьрсийн-шведийн эскаро мукъайаьхна Волган йистехь йолу гӀаланаш, дӀайаьккхира Сийлахь-Везачу Сергин Троицкий Лавран го, дӀайиллина Москва[96].
Польшин паччахьо Сигизмунд III-гӀачо Оьрсийн паччахьаллин Швецица бина барт бахьана дира, ма-дарра тӀаме вала. 1609 шеран сентябрехь полякаша го бира Смоленскана. Полшин-литван мерзахой Тушино лагерь дӀатаса буьйлабелира. 1609 шеран декабрехь Фальшивый Дмитрий II ведда Калуге[935]. Сийлахь Тушино бахархой дӀабевлира Сигизмунд III-гӀачуьнга. 1610 шеран февралехь цара кхайкхира полякийн эла Владислав оьрсийн паччахьан Ӏарш дӀалаца. Харц Дмитрий II-гӀачунна тешаме дисина эскарш а долийра полякашца тӀом бан. 1610 шеран апрелехь М.В. Скопин-Шуйский цӀеххьана велла Москох[97]. ПохӀма долу буьйранча воцуш дисина паччахьан эскарш 24 июнехь (4 июлехь) 1610 шеран эшийра полякаша Клушино тӀамехь. 17 (27) июлехь 1610 шеран бартхоша Васили дӀаваьккхира;[98][99].
«ВорхӀ бояр» (1610—1612 шераш)
Ӏедал цӀарца дӀаделира боярийн думе (ВорхӀ бояр олуш долу). 1610 шеран августехь иза реза хилира эла Владислав оьрсийн паччахь тӀеэца, цхьа могӀа бехкамаш а хӀиттош (Владислав православи дин тӀеэцарх лаьцначу пунктехь барт бан аьтто ца баьллехь а). 1610 шеран сентябрехь полякийн эскарш Москох Кремле чудахийтира. Москох Полшин комендантан куьйга кӀел йеара. Цу кепара, гражданийн тӀом дӀаболабелира арахьара йукъагӀертарца. Махкахь йуккъера Ӏедал кхиамехь дӀасацаделира, ткъа оьрсийн паччахьо шен къоман йозуш ца хилар дӀадаларан ма-дарра кхерам кхоллабелира[100].
Паччахьо Сигизмунд III къобал ца бира боярийн думо эла Владиславан векалшца бина барт[936]. Паччахь дагахь вара Оьрсийн паччахьаллина ша урхалла дан, иза Речь Посполитан къоман цхьаьнакхетараллаца цхьаьна а тоьхна. Цо лецира Москохара векалш, шайна йукъахь митрополит Филарет а волуш, кхидӀа а дӀабаьхьира Смоленскан го[937].
Москох полшаша чувоьллира патриарх Гермоген, цо кхайкхам бира коьрта шахьар хийрачу бахархойх мукъайаккха аьлла[938]. Архиерей йийсарехь велира[939].
1611 шеран мартехь коьртачу шахьарахь гӀаттам болабелира, полякийн аьтто белира Китай-город цӀе тесначул тӀаьхьа бен дӀатоха. Хьалхарчу халкъан ополченин отрядаша, коьртехь Д. Т. Трубецкий а, И. М. Заруцкий а, П. П. Ляпунов а волуш, Москвана го бира. ГӀазакашна а, элашна а йукъахь тенсионалла алсамйаьлла. 22 июлехь (1 августехь) 1611 шеран П. П. Ляпунов вийна. Хьалхара ополченеш дӀасайаржира[101].
1611 шеран июнехь полякаша схьайаьккхира Смоленск. Хьалхара ополченеш гӀиртира оьрсийн паччахьан Ӏарше шведийн эла хӀотто — Польшин-Литван къоман цхьаьнакхетараллин дуьхьало санна. Шведаша дӀалаьцна Новгородан латтанаш «залог» санна[102].
1611 шеран гурахь Нижний Новгородехь кхолла йолийра шолгӀа халкъан ополченеш, коьртехь эла Д. М. Пожарский а, йуьртан эла К. Минин а волуш[103]. Ополченеш кхоьллина йу Йуккъера Волгин областан а, Смоленскан латтанийн а дворянаша[940]. Иза Нижний Новгородера Волга хьала дӀайахара. 1612 шеран август чекхболуш милицин дакъоша новкъарло йира Литван гетманан Ж.-К. Чодкевич Москох полякийн гарнизонах дӀакхетарх. Блокадехь ша карийна, тӀаьххьара 26 октябрехь (5 ноябрехь) 1612 шеран капитуляци йира[104][941][105].
Пачхьалкхалла меттахӀоттор (1612—1618)
Москва схьайаьккхинчул тӀаьхьа Ярославлера коьртачу шахьаре дӀайахара Йерриг Лаьттан Кхеташо (ШолгӀачу Милицин урхаллин орган) а, пачхьалкхан омранаш а. 1613 шарахь хиллачу Земски Соборехь, казакаша тӀеӀаткъам барца, паччахь хаьржира М. Ф. Романов, иза хилира РомановгӀеран династин бухбиллархо[106][942].
Керлачу Ӏедална хьалха лаьттара цхьа могӀа ахархойн а, казакийн а гӀаттамаш. Къаьсттина кхерам латтабора атаманан И. М. Заруцкийс лелийначу гӀуллакхаша. 1612—1614 шерашкахь цо агӀо лаьттира Мнишек Маринан кӀентан харц Дмитрий II-гӀачун — «къу» олучу. И. М. Заруцкий вийначул тӀаьхьа дукха хан йалале атаман Баловнян гӀаттам болабелира[108]. Цхьаболу казакаш дакъалецира полякийн эла Владислава Москохна дуьхьал бинчу походехь 1617—1618 шерашкахь. Боярийн думо ледарлонаш йира: дӀадоладелира массо а агӀор имениеш казакашна дӀасаекъар, цу кепара уьш пачхьалкхан классийн системе интеграци йира[943].
Цуьнца цхьаьна пачхьалкх лоьхура элийн интересаш тидаме эца. Цхьа могӀа указашца дихкина дара мукъайаьхна латтанаш хьалха хиллачу долахочун гергарнаш боцчунна дӀадалар. Иза гӀулч йара, иэс а, патримони а вовшашна герга йерзорехь[944].
ТӀебогӀучу кхузткъа шеран тӀамо декхаре йира Швецин пачхьалкх а, Речь Посполитан къоман цхьаьнакхетаралла а дӀатаса шаьш кхидӀа а йукъагӀертар. 1617 шеран февралехь Оьрсийн паччахьо а, Швецино а куьйгаш йаздира Столбовон бартана. Оьрсийн паччахьо дӀайаьккхира Ижора мохк а, Корела волост а, амма Новгород йухайерзайора. Швецин элаша дӀатесира шаьш Оьрсийн паччахьан Ӏарш дӀалацар[945][108][946].
1 (11) декабрехь 1618 шеран Москох схьайаккха гӀоьртина аьтто ца баьллачул тӀаьхьа, Полшин-Литван къоман барт бира Деулино машар Российн паччахьаллица. Полшано дӀаделира Смоленскан а, Северскан а латтанаш. Цул сов, паччахьан Ӏарш тӀе шен претензех дӀа ца велира эла Владислава. Шина агӀоно йийсархой хийцира. Паччахьан да митрополит Филарет шен даймахка цӀавирзира[109][947].
Оьрсийн пачхьалкхан аьтто ца баьлла XVII бӀешо йуккъе далале бен, «Сингаттамийн замано» дина хӀаллакдар меттахӀотта[948][949].
Паччахьан Михаил Федоровичан хан (1613—1645 шш)
Чоьхьара политика
1619 шарахь, коьртачу шахьаре йухавеанчул тӀаьхьа сихха, митрополит Филарет хӀоттийра Москохан патриарх. 1633 шарахь ша дӀакхалхалц цо кхиамехь урхалла дира махкана[950][951].
Михаил Федоровичан заманахь Оьрсийн паччахьаллин болхбаран башхалла йара иштта рогӀера Земски Собор кхайкхар, иза йара классийн векалалла гойтуш йолу хьехамийн орган[110][111][112]. Пачхьалкхан урхаллин органаш санна омранийн система хаъал шорйелира. Уггаре а коьрта омранаш дара Разрядный, Поместный, Посольский, Земский, Разбойный, Большой прихода, Большого дворца]], Челобитный, Стрелецкий, Пушкарский[113][114]. Пачхьалкхан коьрта административан-мехкан дакъош — уездаш — урхалла деш бара Москвара хӀиттийна губернаторш[952][953].
1620-гӀа шерашкахь керла латтанаш талларан болх дӀабаьхьира. И бахьана долуш латтанех луш йолчу налогах цхьа дакъа дӀасадаржийра къечу цхьалхачу ахархойн хӀусамашка. Цу тӀехь гойтуш хилла, «Сингаттамийн заманахь» йохийна территореш йохоран барам[954].
1620-гӀа шерашкахь массо а агӀор дӀасадаржийра Ӏаьржа латтанаш долу латтанаш имперешна. Латта а, ахархой а уггаре а хьалха тӀеоьцура полякаша дӀалаьцначу кӀошташкара элаш. XVII бӀешо йуккъе далале, Оьрсийн паччахьан йуккъера кӀошташкахь Ӏаьржа латтанаш дисина бохург санна дацара[955].
Ӏедало хаддаза совйоккхура ведда лелачу ахархошна набахтехь йаккха хан: 1637 шарахь – 5 шарера 9 шаре кхаччалц, 1641 шарахь – 10 шаре кхаччалц[115]. Феодалан арендан коьрта кепаш йисира къинхьегаман (уггар хьалха аренан корве) а, кхачанан (арендан натурехь) а[956][957].
1642 шарахь паччахьан омраца дихкира къелла лайна гӀулакхан нах шайн даймахкара йасакх луш болчу бахархошка дӀабахийтар. Элий алсам дӀадоьдуш дара кхечу классашна генадовлуш[958].
Керла полкаш кхолла йолийра 1630 шарахь, маьршачу хенахь и тӀеман формацеш дӀасайаржийра, уьш латто ахча ца тоар бахьана долуш[116].
1630-гӀа шерашкахь дуьйна Оьрсийн паччахьо арахьара совдегаршна металлургин заводаш кхолла ледарлонаш йан йолийра. Кхечу пачхьалкхашкара бахархошна йелира сурсатийн монополи (уггар хьалха герз), цуьнца цхьаьна йал йоцуш сурсаташ эца а, сурсаташ дохка а бакъо. Амма и льготаш а, иштта ша заводан долахочун бакъо а цхьана билгалйаьккхинчу хенаца бен ца хилла[117]. Оьрсийн паччахьан пачхьалкхан башхалла йара паччахьан цӀийнан ахархойн нуьцкъала къинхьегам лелор, маьрша белхалойн къинхьегамца цхьаьна, говзанчийн говзаллехь. Промышленни кхиар дерриге а пачхьалкхан интересашна а, паччахьан цӀийнан экономикан хьашташна а муьтӀахь дара, базаран законашна а доцуш[959][960].
Арахьара политика
Европехь кхузткъа шеран тӀом болчу хенахь Оьрсийн паччахьо йалта латтора Габсбургашна дуьхьал йолчу коалицин декъашхошна Данина а, Швецина а. 1632 шарахь Польшин паччахь Сигизмунд III валарх пайда а оьцуш, оьрсийн пачхьалкхо тӀом болийра Речь Посполитан къоман цхьаьнакхетараллаца. Смоленск а, кхин долу Польшано дӀалаьцна латтанаш а мукъадаха аьтто ца баьлла Сингаттамийн заманахь (Серпейск гӀала йоцург). Амма 1634 шарахь Поляновкан барт хиллачул тӀаьхьа Полшин паччахьо Владислав IV-гӀачо дӀатесира шен оьрсийн паччахьан Ӏарш дӀалацар[961][962][963].
Оьрсийн паччахьалла кхидӀа а гӀирма-гӀезалойн тӀелатарш йеш йара. XVII бӀешеран хьалхарчу декъехь ГӀирман гӀезалоша лай бина 200 эзар сов оьрсийн латтанаш тӀера бахархой[964]. Москох декхаре хилира кест-кеста ханна а, цуьнан гона а «поминки» олуш долу хӀуманаш – совгӀаташ а, ахчанаш а тӀелатарш дӀатесна аьлла, ахчанан кепехь дахьийта. Шайн латтанаш лардархьама паччахьан Ӏедало йухаметтахӀотто долийра Йоккха Абатисан сиз, центр Тулехь йара, 1635 шарахь, цуьнца цхьаьна йира Белгородан сиз, цу йукъа йогӀура Курскан а, Белгородан а, Тамбовн а, Осколан а, Воронежан а бӀаьвнаш[118].
1637 шарахь Донан казакийн отрядо дӀалаьцна туркойн Азов гӀап. Казакаша лайра дуккха а шерашкахь лаьттина го, Михаил Феодоровиче кхайкхам беш, Азов Оьрсийн паччахьалкхана йукъайахийта, гӀоьнна эскарш дахийта. 1642 шарахь Земски Собора паччахьна тӀедиллина иза ма де, цо Ӏусманан империца тӀом ца байта[965][966].
Сибрех кхиар кхидӀа а дӀадоьдура. Красноярск (1628) а, Якутск (1632) а гӀаланаш йиллина. 1639 шарахь оьрсийн талламхой кхаьчна Тийначу океанан бердашца, ткъа 1643 шарахь уьш кхаьчна Байкал Ӏам тӀе. Керлачу латтанашна тӀехь урхалла дан Сибрехан Приказ кхоьллина 1637 шарахь[967][968].
Паччахьан Алексей Михайловичан хан (1645—1676 шш)
Чоьхьара политика
1648 шеран июнехь Москох иккхира «Туьхин бунт» олуш йолу питана, иза дӀадолийра йал хьалайаккхар бахьана долуш туьхин мехаш хьалабахар бахьана долуш. Кхечу гӀаланашкахь а хилира гӀаттамаш[969][970]. Москохарчу элийн а, совдегарийн а векалша паччахь Алексей Михайловиче петици дӀакхачийна, низаман системехь къепе меттахӀоттор а, губернаторшна а, писаршна а йукъахь йолчу коррупцица къийсам латтор а доьхуш[971]. Цунна жоп луш, Ӏедало керла Низам кечбан комисси кхоьллира, цул тӀаьхьа низамийн кодекс тӀечӀагӀйан Земский собор кхайкхира[972][973].
1649 шеран Соборан низамо, дуьххьара оьрсийн низаман исторехь, билгалдаьккхира норманаш низаман дакъошка йекъар. Пачхьалкхан Ӏедална дуьхьал зуламаш дар боху кхетам йукъабаьккхира[974][975]. Бевдда ахархой лехар гуттаренна а хилира, крепостной Ӏедал тӀаьхьенан хилира, крепостной Ӏедал тӀаьххьара чӀагӀдалар билгалдоккхуш. Лаьттан долахочо йа патримониалан долахочо шен ахархойн кхел йора. Церан бахамах пайда а оьцуш, шен декхарш дӀадала йиш йара цуьнан. Низамехь ахархочун аьтто дӀабаьккхира кхелехь феодалан зуламна дуьхьал ша ларвала[976]. Ахархой кӀелхьара бовлар зулам лоруш хилира, уьш гучубахар къоман маьӀна долу гӀуллакх хилира. Бевдда ахархой тӀеэцарна гӀуданаш тӀаьхь-тӀаьхьа алсамдаьхна[119]. ГӀаланашкахь дӀайаьхна долахь йолу (кӀайн олуш йолу) нах беха меттигаш. Церан берриге а бахархой посадан налогана тӀедиллина. Бедда посадан бахархой лехар хан йоцуш хилира. Иштта, гӀаланашкахь а дӀахӀоьттира крепостной Ӏедал. Йохк-эцархойн йасакх луш болчу нахана гӀаланашкахь йохк-эцаран а, промышленностан а монополи кхаьчна. Ахархошна оптом бен йохк-эцар лело бакъо йацара[120][121].
1674 шарахь отставкехь болчу латталелорхойн а, гӀуллакх деш хиллачу нехан йисинчу зударийн а бакъо йелира шайн латтанаш дохка. Поместеш жим-жима хийцайелира вотчинех, уьш XVII бӀешо чекхдолуш даьржира пачхьалкхан йуккъера кӀошташкахь[977].
1675 шарахь пачхьалкхо дихкира керла гӀаланаш йеш а, нах бехачу хенахь а гӀуллакхдаран нахера боярийн берашка дерзар. Ахархошца латтанаш лело бакъо алсамйолуш йара элашна а, динан дайшна а бен (коллективан долахой санна). Хьалхарниг, дуьхьал, пачхьалкхана хьалха декхаре вара бакъалла а дерриге а дахарехь гӀуллакх дарца, шолгӀаниг декхаре вара паччахьан а, цуьнан доьзалан декъашхойн а могашалла ларйар доьхуш доӀанаш дан[958].
ТӀаьххьара крепостной Ӏедал дӀахӀоттор а, пачхьалкхан классийн система кхоллайалар а цхьана хенахь хилира паччахьан Ӏедал чӀагӀдаларца. Цуьнца цхьаьна земски соборийн гӀуллакхаш лахдар а дара[122]. ТӀаьххьара шен буьззина хӀоттаман Земский Собор хилира 1653 шарахь, цу хенахь сацам бира «Запорожски эскаран» Оьрсийн паччахьалкхе тӀеэца[111][978].
Алексей Михайловичан заманахь сийлахь дошлойн эскар тӀаьхь-тӀаьхьа хийцира керлачу тайпанан полкашца, Малхбузен Европин кепехь вовшахтоьхна. Уьш оьрсийн рядовойех лаьтташ бара, кхечу пачхьалкхийн эпсарша Ӏамийначу[979][980].
1650-гӀа шерашкахь Москван патриарха Никона, паччахьан гӀоьнца, килсан реформа йира. Литургин тептарийн Москох зорбане йаьхначу текстехь хийцамаш бира, цхьа могӀа литургин ламасташ хийцира[123]. Оьрсийн пачхьалкхан ритуалан практика иштта нисйира украинхойн латтанаш тӀехь хиллачу низамца, уьш динан агӀор Константинополан патриархатан муьтӀахь йара[981]. Паччахьан агӀор хьаьжча, православин ламаст цхьабосса хиларо аттачу даккха дезаш дара и территореш Оьрсийн паччахьан пачхьалкхана йукъайахар[982].
Патриархан Никона паччахьца цхьатерра статус хилар дӀахьедарш чакхделира Алексей Михайловичца дов даларца. 1658 шарахь Никон шен лаамехь патриархатан дарж дитира, садагӀа вахара Керла Иерусалиман ламастехь. Цунна 1666—1667 шерашкахь соборо Никона сана схьайаьккхира[983]. Реформа йуха ца йаьккхира. Цул сов, оццу кхеташоно емалбина шен дуьхьалончаш[984], цуо билгалдоккхуш дара оьрсийн православин килсанна йукъахь дӀасакъастар. Хийцамашна дуьхьал болчара (тӀаьхьо староверш аьлла) герзаца дуьхьало йора (Соловкин гӀаттам), пачхьалкхан декхарех ларлора, Ӏедало гӀийла Ӏуналла дечу латтанашна тӀе уьдура, ткъа и гӀуллакх ца хилча, шаьш-шайна йагош хилла[985]. «Шира тешар» хилира цул тӀаьхьа хиллачу дуккха а йукъараллин протестийн идеологин бух дӀакъаста йиш йоцу дакъа[124][125].
1662-чу шеран аьхка Москвахь хилира «ЦӀестан бунт» олуш йолу. Иза дӀадоладелира, Ӏедалша цӀестан ахчанаш детин ахчанашца цхьатерра диначул тӀаьхьа, Речь Посполитан пачхьалкхаца тӀом бан ахча ца тоьуш, мехаш сиха хьалабахар бахьана долуш. ГӀаттам дӀалаьцнера. 1663 шеран йуьххьехь арахийцира цӀестан ахчанаш дӀадахарх лаьцна указ[986][987][988].
Речь Посполитан къоманца хиллачу бохамечу тӀеман а, ахархойн лай хиларан а, килсан дӀасакъастаран а тӀаьхьалонаш бахьана долуш уггаре а боккха казакийн-ахархойн гӀаттам хилира Петринан хьалхара заманахь, коьртехь вара С. Т. Разин (1670—1671). ТӀемаша дӀалаьцна ерриг Волжийн мохк а, пачхьалкхан дуккха а къилбан территореш а. ГӀаттам къиза дӀабаьккхира[130][131][132].
1649 шарахь паччахьан омарца дихкира ингалсан совдегаршна Оьрсийн пачхьалкхехь чоьхьара йохк-эцар лело[989]. 1653 шарахь тӀеийцира Таможнин устав, цуо хийцира тайп-тайпана таможнин йал цхьана йалца 5 % сурсатийн мехах. Арахьарчу совдегаршна лакхара ставка йукъайаьккхира. 1667 шеран Керла йохк-эцаран хартино билгалдаьккхира кхечу пачхьалкхийн йохк-эцархошкара таможнин йал кхечу пачхьалкхийн валютехь бен схьа ца эца, ткъа йалийн барам ира хьалабаьккхира[990][991][992].
Арахьара политика
1653-чу шарахь Речь Посполитан къоманна дуьхьалбевллачу Запорожьен казакаша кхайкхам бира паччахье Алексей Михайловиче, шайн куьйга кӀел йолу латтанаш Оьрсийн пачхьалкхе тӀеэцахьара аьлла. 1653 шеран 1 (11) октябрехь Москох Земский Собор реза хилира, православин керста нах католикийн полякаша хьийзорах ларбан безаш хилар бахьана долуш. 1654 шеран 8 (18) январехь Переяславан Радехь гӀаттамхоша тӀечӀагӀдира «Запорожьен эскар» (Речь Посполитан къоман Братславан а, Киеван а, Чернигован а воеводаллаш а, оьрсийн Сичийн кара дӀайаларан сацам). Бахархоша дуй биира Оьрсийн паччахьна муьтӀахь хила[126][127]. Лаьттанаш пачхьалкхана йукъадахар формале дира оьрсийн паччахьо грантан актийн (грантан уставийн) кепехь, цуо чӀагӀйора а, шорйора дворянийн а, казакийн а, динан дайн а, гӀалин бахархойн а бакъонаш а, льготаш а[993]. Юристийн агӀор хьаьжча, паччахьо жоп лора кхечу пачхьалкхан декъашхо йолчу цхьана территорин имениеша шайн лаамехь лаам гайтарна, шен протекторатана кӀел йозуш йоцу пачхьалкх ца лора[994].
Украинин латтанаш Оьрсийн паччахьаллин йукъадахар бохург дара Речь Посполитан къоман цхьаьнакхетараллица тӀом бар. 1655 шеран гурахь оьрсийн эскарша дӀалецира Смоленск а, Литван Сийлахь-Воккхачу олаллин дукхаха йолу латтанаш а, цу йукъахь цуьнан коьрта гӀала Вильно а йолуш[993]. Швеци йукъагӀоьртира цу конфликтана. Полшина кхерамаш туьйсура шен Ӏуналлехь хиларна. Цундела Россино Речь Посполитаца тӀом бар сацийна, тӀом болийра Швецица. Оьрсийн эскарша Дорпат схьа а йаьккхина, Ригана го бира. Речь Посполито Москохо къобал ца деш долу машаран хьелаш хьалхадаьхна, йуха а дӀаболабелира оьрсийн-полшин тӀом[995]. Цу гӀуллакхо Росси декхаре йира Швецица машар бан, шен массо а толамаш цунна йухаберзош[996]. ГӀирман ханца барт беш болу полякаш тӀелетаре бахара. Цхьаболу казакийн хьалханчаш церан агӀор дӀабахара. Россино хьалха дӀалаьцначу территорех доккха дакъа дайира. 1667 шарахь Андрусово бинчу бартаца Смоленскан а, Северскан а латтанаш а, Днепран Аьтту берд а, Киеван кӀошт а йисира Оьрсийн паччахьан пачхьалкхан йукъахь[128][129].
1670-гӀа шераш дуьйлалуш Ӏусманан империно Днепран аьтту бердаца долу латтанаш схьадаьхна Речь Посполита пачхьалкхера, кхерамаш тийса буьйлабелира Россина йукъайаьхначу территорешна. Цу гӀуллакхо исторехь дуьххьарлера оьрсийн-туркойн тӀом болийра[997].
Оьрсийн паччахьо кхидӀа а шорйора шен чӀагӀонаш, аренхойх ларбалархьама. 1648—1654 шерашкахь Белгородан сиз дӀасадаржийра Симбирск гӀала кхаччалц. 1652—1656 шерашкахь гӀалмыкашна дуьхьал ларйалархьама йира Каман чӀагӀйина сиз. ТӀаьхь-тӀаьхьа ларйаран чӀагӀонаш хьалхайахар бахьана долуш регион пачхьалкхан йукъайахийта а, токхе латтанаш кхио дӀадоло а аьтто белира[998].
Оьрсийн талламхоша а, казакаша а, промышленникаша а кхидӀа а Сибрех толлура. 1648 шарахь Ф. А. Поповс а, С. И. Дежневс а карийра Азин а, Америкин а йукъара боьра. 1649 шарахь кхоьллина Анадыр бӀов. В.Д.-н отрядаша дӀахьедина. Поярковс а, Э.П. Хабаров Амуран махка чувахара. Керлачу Ӏедало меттигерчу бахархошна шарахь йал, йасакх, дӀахӀоттийра, амма йукъарчу хьесапехь цу къаьмнийн дахарна новкъарло ца йора. Колонисташа кхиийна дӀалаьцна доцу латтанаш. Цундела, малхбалехьа хьалхаволуш, оьрсийн паччахьаллина эпизодан дуьхьало бен ца нисло[133][134]. Россина йукъайахар бахьана долуш Сибрехан къаьмнашна йукъахь йукъараллин кхиар сихделира. Цара тӀеийцира куьйга говзалла арахецаран а, экономикин кепийн а алсам кхузаманан гӀирсаш[135].
Паччахьан Федор Алексеевичан а, паччахьан йоӀан Софиян регенталла а (1676—1689)
Чоьхьара политика
Паччахь Федор Алексеевичан заманахь пачхьалкхо дӀадаььхьира йукъара бахархойн дагарбар (1678 шо), цуьнан буха тӀехь дӀайаьхьира налогийн реформа 1679—1681 шерашкахь[138]. ХӀусам хилира уггаре а мехала налог — Стрелци йасакх — хьесапе эцаран цхьаьнакхетаралла. Иза гулдина Стрельцийн эскарна гӀо дан. Цу кепара чекхделира латтанаш тӀера йасакх дӀайаларера хӀусамех дӀайаларе дерзар[136][137]. Дерриге а пачхьалкхан даьхни а, меттигерчу Ӏедалан гӀуллакхаш а воеводийн карахь гулдина дара. 1682 шарахь меттигера Ӏедал дӀадаьккхира. Приказийн система хийца гӀоьртира, уьш цхьана куьйгалхочунна кӀел тобанашка а йоькъуш[138]. 1670-гӀа шерашкахь дуьйна, керлачу низаман полкаш лаьттан дошлойн эскар хийцадаларца, пачхьалкхо жим-жима дӀадаьхна Москохан элашна хьалха хиллачу Дикачу аренгахь латтанаш эцаран дехкарш. Столицан гӀуллакхдаран наха шайн ахархой цига дехьабохура, крепостной Ӏедал шордеш[999]. 1670-гӀа шераш чекхдовлуш йира Изюм а чӀагӀо а, цо ларйира Слобожанщина ГӀирман гӀезалойн тӀелатарех[998][1000].
1682-чу шарахь Федор Алексеевич веллачул тӀаьхьа Москвахь стрелцийн (монголийн салтийн) гӀаттам иккхира. Масех баттахь коьртачу шахьарахь Ӏедал дӀалаьцнера гӀаттамхоша[1001]. Милославскийн кертан кланан куьйгалхочуьнга паччахьан йоӀан София Алексеевнин аьтто белира сингаттам дӀабаккха[1002]. Иза регент хилира Алексей Михайловичан кегийчу кӀенташна — Иванна (велла 1696 шарахь) а, Петра[142].
1687 шарахь Москвахь кхоьллина славянийн-грекийн-латинийн академи — Россин исторехь дуьххьарлера лакхара дешаран заведени[138].
1689 шарахь Нарышкинан кхелан кланан агӀончаша дӀайаьккхира Новодевичин монастырехь чувоьллина йолу паччахьан йоӀ София. Ӏедал Петр I-чуьнга дӀаделира[142][145][1003].
Арахьара политика
1676 шарахь оьрсийн-туркойн тӀом болчу хенахь паччахьан эскарша а, казакийн отрядаша а дӀалаьцна Днепран Аьтту бердан административан центр Чихирин, тӀом а ца беш. Туркоша жоп делира йаккхийчу тӀеман кампанешца. 1678 шарахь цара шолгӀа гӀертарехь дӀалаьцна Чихирин. 1681 шарахь бинчу Бахчисарайн бартаца Ӏусманан империно къобалдира Днепран Аьтту берд а, Киеван кӀошт а Россина дӀайалар[139][140][141]. 1686-чу шарахь Речь Посполито изза дира, «Гуттарена машар» олучу низамца а догӀуш[1004]. Оццу шарахь Росси дӀакхетта Ӏусманан империна дуьхьал йолчу бертан «Святая лига» олучу тобанах. "Канцлеран" инициативица В.В. Голицын, ГӀирмана дуьхьал ши поход хилира 1687 а, 1689 а шерашкахь[143][144]. Цийнца дийцарш бахьнехь 1689 шарахь Нерчинскан барт хилира, иза дуьххьарлера оьрсийн-цийн барт бара[142].
Паччахьан Петр I Алексеевичан хан (1689—1725 шш)
Чоьхьара политика
1698 шарахь Торопецехь гӀаттам бира Москвара Стрелцыша. ГӀаттам дӀабаьккхира Петр I шен «Йоккхачу векалаллера» цӀаверзале. Паччахьо шен лаамехь дакъалецира гӀаттамхошна тӀехь Ӏазап латторехь а, уьш байарехь а. Стрельцийн полкаш дӀасахецна[1005][1006][1007].
XVII бӀешо чекхдолуш, омрица а, Петр I-чун ма-дарра дакъа а лоцуш, рекордан хенахь кхоьллина Азовн тӀеман флотили[1008].
Къилбаседан тӀамо Россина тӀедиллина европин тайпанан доккха низаман эскар кхолла[150][151]. Паччахьо цхьа могӀа реформаш йира, и эскар а, йеш йолу Балтикан флот а шайна оьшург дерриге а кхачорхьама. Цунна уггаре а хьалха оьшура алсам эффективни урхаллин система а, пачхьалкхан ахча алсамдаккхар а.
Керлачу полкашна волонтераш тоьаш ца хиларна, пачхьалкхо рогӀера нах гулбаран акцеш дӀайахьа йолийра. Эскарехь гӀуллакх дар дерриге а дахарехь дара[152]. Казначействос кхоьллина металлургин заводаш, текстилан мануфактураш, кӀади деш йолу заводаш, уьстагӀийн фермаш, тӀеман хьашташна лерина фермаш[1009].
1700 шарахь дӀайолаелира ахчанан реформа. И бахьана долуш кхоьллина йуьззина ахчанан система, экономикин хьашташна кхачам боллуш[153]. Ӏедалша йукъадаьккхира мухӀар долу кехат, коммерцин барташ дӀайазбан. Цуьнан мах дӀабахьаран бараме хьаьжжина хилла[1010].
Налогийн реформа дӀахьош хӀусамийн налогаш хийцира бахархойн налогашца. ХӀора йуьртана луш долу ахчан барам къастийна бахархой дагарбаран тептаре хьаьжжина. ХӀусамдайшна йукъахь ахчанаш дӀасадаржор ахархойн йукъаралло дӀахьош хилла[154]. Хьалха хилла ма-дарра налогаш хийцина кхажтасаран налого. Даима йукъайаьхна керла ма-дарра йоцу налогаш. Дерриге а хазнан даьхни масийттазза алсамделира Сийлахь-Везачу Петран заманахь[1011].
Пачхьалкхан урхаллин системехь реформаш йеш, Петр I-чо Сенат кхоьллира 1711 шарахь. Оцу лакхарчу кхелан а, урхалин а органо хийцира бояран дума. Фискалан эпсарша, Сенате хаам беш, пачхьалкхана дуьхьал лелош долу гӀуллакхаш гучудаха долийра (уггар хьалха ахчанаш лечкъор а, кхаьънаш эцар а). 1722 шарахь дуьйна йукъайаьккхира Инарла прокуроран дарж, цуьнан йиш йара Сенатан муьлхха а сацам сацо. Цунна хьалха хаам беш бара массо а йуккъерчу а, меттигерчу а учрежденешкахь прокурораш а, ткъа иштта фискалан белхахой а. 1710-гӀа шерашкахь кхоьллира коллегеш, орденаш хуьйцуш[156]. Политикан талламаш дӀабаьхьира дуьххьара Преображенски приказо, цул тӀаьхьа Къайлахчу канцелярино[1012].
24 январехь (4 февралехь) 1722 шеран ТӀеийцира даржийн Табель — тӀеман а, маьрша а гӀуллакхдарехь даржийн иерархин низам. Адамалла дика хиларан принцип толам баккха йолайелира элаллехь а, хьалхара берийн бакъонашна тӀехь а[1013]. Элийн цӀийне кхача некъ схьабиллина элийн схьадовлар доцчу нахана[1014].
1708—1710 а, 1719 а шерашкахь хилира провинцин ши реформа. Мохк бекъабелира губернашка, хӀораннан коьртехь воевода а йолуш. ХӀора губерни округашка йекъна йара, хӀораннан коьртехь земствон комиссар а волуш[157][1015]. 1699 шарахь дуьйна Петр I-чо омра арахийцира гӀалин ша-шена урхалла дарх а, бурмистраш харжарх а лаьцна. 1710 шо кхачале бурмистраш воеводашна муьтӀахь бара. 1721 шарахь йуха а кхоьллина гӀалин магистраташ, воеводашна хьалха а боцуш, Коьртачу магистрате дӀалуш[1016].
Москван патриарх Адриан веллачул тӀаьхьа (1700 шо) Петра йукъайаьккхира патриархалан Ӏаршан локум тененийн дарж[1017]. 1721 шарахь оьрсийн православин килсан куьйгалла дар тешийра Синоде, иза вовшахтоьхна коллеги санна. Бакъалла а Синодан куьйгалхо вара Псковера архиепископ Феофан (Прокопович), Син низамийн автор[155][1018].
16 (27) майхь 1703 шеран Нева хи чудоьдучу меттехь кхоьллина Петарбухан кийрахь йолу Петран а, Павелан а гӀап[1019]. 1713 шарахь дуьйна и гӀала пачхьалкхан коьрта гӀала хилла дӀахӀоьттина [1020]. Каналийн системаш йира: Вышневолоцкан а, Тихвинан а, Мариински а каналаш[1021].
1714 шарахь цхьана ирсах лаьцна указ эххар а цхьатерра дира латтанаш а, патримони а, цуо гӀо дира жимачу элийн финансийн хьал чӀагӀдарехь[1013].
Долахь йолчу металлургин заводашкахь белхахой латторхьама, Петр I-чо 1721 шарахь дуьххьара бакъо йелира элий боцучу нахана ахархой эца «заводашна». Цул сов, пачхьалкхо Ӏаьржа латта долу волосташ мануфактурашна тӀедиллина, маьрша ахархой крепостнойх дӀа а хӀиттош. Цу кепара, кхоллайала йолайелира леррина йукъараллин категореш: охьаховшуш болу а, дӀайазбина а ахархой, догӀуш ма-хиллара[1022][1009].
Сийлахь-Воккхачу Петран экономикин политика протекционизман бух тӀехь йара. 1724 шеран таможнин тарифо дихкина йал дӀахӀоттийра арахьара сурсаташ чудало, нагахь санна цунах тера сурсаташ оьрсийн говзанчаша йа пхьераша арахоьцуш хиллехь[1023]. 1722 шарахь гӀаланашкахь йукъайаьхна говзаллин гильдиш. Коьрта Ӏалашо йара продукцин дикаллана тӀехь терго латтор, иза дӀакхачош йара, кхин долчу хӀуманашца цхьаьна, эскарна а, хӀордан флотана а[1024][1025].
Петр I-чун заманахь кхоьллира йуьхьанцарчу классийн маша («терахьийн школаш»), схьайиллина леррина дешаран заведенеш (Артиллерин школа, Навигацин школа, ХӀордан эскаран академи, Мидшипманан рота, Медицинан школа, и. дӀ. кх. а)[158]. 1724 шарахь императоро къобалйира Ӏилманийн Академи кхолларан проект, иза схьайиллина 1725 шо чекхдолуш[165].
Реформаш йеш волу паччахь пачхьалкхан дахаран массо а декъехь йукъагӀертара. 1700 шарахь Росси хийцира Рождествон рузмане, Керла шо дӀадолало 1 январехь, 1 сентябрехь а доцуш[1026]. Петр I-чо шен дакъа а лоцуш, кхоьллина гражданийн шрифт, цунах пайдаэца йолийра светски киншкаш зорбане йаха[1027]. Хьаькамо омра дира литовски жӀаьла йерриг Российн йуккъера кӀошташкахь дӀасадаржо аьлла. Масех иттаннаш шерашкахь иза даьржира йерриг а мехкан Ӏаьржачу латтанан а, аренан а кӀошташкахь, кхин а кӀезиг эффект йолу сирла меттахӀоттош[1028]. Российн къилба-малхбузехь даккхийчу хин бердашца лаьтта дечигах йина хьаннаш ларйархьама барамаш дӀабаьхьира[1029].
Северан тӀеман а, Петр Хьалхарчу реформийн а фонехь налогийн дукъ алсамдалар бахьана долуш адамийн дахаран хьелаш телхина хиларо кхачийна цхьа могӀа къепедацарш а, гӀаттамаш а (Астрахански а, башкирийн а гӀаттамаш, К. А. Булавинан гӀаттам)[159][160].
1721 шарахь, Къилбаседан тӀамехь толам баьккхинчул тӀаьхьа, Петр I-чо тӀеийцира императоран титул Сенатера. Оцу мӀаьргоно билгалдоккху Российн исторехь империн мур дӀаболабелла хилар. 1722 шарахь урхалхочо арахийцира тӀаьхьенан указ, цуо бакъо йелира паччахьан Ӏаршан верас хӀотто, ламастан низаме ца хьоьжуш. Оцу документо бух биллира паччахьан цӀийнан карчамаш дӀабахьаран заманан[164].
Цу кепара Петр I-чо дӀайаьхьира Российн пачхьалкхан аппаратан а, тӀеман системин а сиха модернизаци, кхоьллира йаккхийчу промышленностан дакъош, цара аьтто бира пачхьалкх йоккха Европин абсолютан монархи йан[1030]. Иза хилла адамех пайдаэцаран уггаре а луьра кепаш йукъайахарна мах а луш. ТӀеман даккхий эшамаш бахьана долуш, ткъа иштта чӀагӀонаш, гӀаланаш, некъаш, каналаш, флот йан дӀаэцна ахархой массо а агӀор дӀакхалхар бахьана долуш, XVIII бӀешеран хьалхарчу итт шарахь Российн йасакх луш болу бахархой лахбелира[1031]. Культуран а, денна долчу дахаран а сферехь нуьцкъала «европеизацино» элита цивилизацин изоляци йира ламастан халкъан культурех, цо бен ца совбаьккхира йукъараллин барт цахилар[161].
Арахьара политика
Шен йозуш йоцу паччахьаллин хьалхарчу шерашкахь Петр I-чо шен дуьхь-дуьхьал латар дӀадаьхьира Ӏусманан империца. 1695—1696 шерашкахь Азовн походеш бахьана долуш Российн аьтто белира Азован хӀорда тӀе кхача[146][147][148].
1697—1698 шерашкахь Петр I, «Йоккхачу векалаллин» декъашхо санна, Малхбузен Европе вахара, Ӏусманан империца тӀом дӀабахьа бартхой лаха. Иза кхочуш ца хилира. Амма паччахьна довзийтира коьртачу фабрикийн, заводийн, кеманийн заводийн белхан вовшахтохар. Россе кхайкхина бара кхечу пачхьалкхашкара говзанчаш[149].
XVII бӀешо чекхдолуш Российн Сибрехула къилбехьа а, малхбалехьа а хьалхадовлар кхаьчна шен Ӏаламан дозанашка — догӀуш ма-хиллара, Арктикан а, Тийначу океанан а бердашца. В.В. Атласовн экспедицино 1697—1699 шерашкахь дӀаболийра оьрсийн Камчатке а, Курилан гӀайренаш тӀе а, Къилбаседа Америкехь а хьалхадовлар[1032]. XVII бӀешо чекхдолуш Сибрех шен йалтан хьашташ дуьззина кхочушдан долийра, Оьрсийн пачхьалкхан Европин декъана бепиг кхачо йолийра[1033]. 1719 шарахь Курилан гӀайренийн карта хӀоттийра[1034].
1700 шеран августехь Росси йукъайелира Даница а, Саксоница а бертахо йолчу Швецица Сийлахь-боккхачу Къилбаседан тӀаме. 1700 шеран ноябрехь Нарвехь хиллачу тӀамехь оьрсийн эскар эшийра[1035][1036], Шайн йерриге а тоьпаш дӀайаьхна, цуьнан меттана Российн къилбаседа-малхбузехь а, Уралехь а заводаш йира. Цхьадолу горгалеш дӀадаьхна уггаре а йаккхийчу килсашкара а, ламасташкара а. 1702 шарахь оьрсаша дӀалецира Нева схьайолучу меттехь йолу Нотебурган гӀап, ткъа 1703 шарахь — Ньенсканс, Ям, Копорье[1037]. 1704 шарахь йоьжна Дорпат а, Нарва а, Ивангород а. 1709 шарахь Полтаван тӀамехь оьрсийн шведашна тӀехь толам баккхар сацам болуш хилира[1038][1039]. 1710 шеран гурахь Россино йуха а шен дола даьккхира Эстлянди а, Лифлянди а, Карели а. Швеци эшийра Гангут-мысехь а, Гренгам-гӀайренехь а хӀордан тӀемашкахь. Нистадан барто чӀагӀдира Лифлянди а, Эстлянди а, Ингерманланди а, Карелин цхьа дакъа а Российн кара дӀадалар. Пачхьалкхана аьтто белира Балтикин хӀорда тӀе кхача[162][163].
1710—1713 шерашкахь кхиаме ца хиллачу оьрсийн-туркойн тӀом хиллачул тӀаьхьа Россин декхаре хилира Азов Ӏусманан империна йухаерзо а, Таганроган чӀагӀонаш йохо а[1040][1041]. 1722 шарахь оьрсийн эскарша гӀажарийн поход йолийра, ханна Каспий-хӀордан малхбузера бердаш дӀалаьцна[1042][1043].
Российн импери (1721—1917 шераш)
ЦӀийнан карчамийн мур (1725—1762)
Екатерина I-ра паччахь йолу хан (1725—1727 шераш)
Паччахьан Ӏаршан тӀаьхьенех лаьцна указ дитина, амма верасийн цӀе йаккха хан ца хилла Петр I веллачул тӀаьхьа, императоран накъостий А. Д. Меньшиков а, П. А. Толстойс, кертан гӀаролхойн ницкъаца гӀо а деш — Семёновски а, Преображенски а полкаш — паччахьан Ӏарше хӀоттийра паччахьан йисина зуда Екатерина Алексеевна. Цул тӀаьхьа кхелан тобанаша йух-йуха а лелайора изза механизм, шайн кандидатана паччахьан Ӏарш схьадаккхархьама[166][1044]. Къаьсттина шуьйра даьржира фаворитизм[167].
Императрицин куьйга кӀел кхоьллина Лакхара къайленан кхеташо, цуьнан ницкъ лахбан. Цу кхеташонехь бара уггаре а Ӏаткъаме сийлахь нах[1045][1046].
Ӏедалан харжаш лахйаран Ӏалашонца Ӏедало бакъо йелира эпсаршна а, хьаькамашна а отпуск эца, шайн латтанаш тӀехь къепе меттахӀотто. Отпускехь алапаш ца луш хилла. 1726 шарахь официалехь чӀагӀйира элийн шайн бахамашкара сурсаташ дохка бакъо хилар. Лаьттан долахоша шайн латтанашна алсам урхалла дан долийра. Цу гӀуллакхо алсамдаьккхира даьхни — крепостнойх пайдаэцар алсамдаьккхира[1047].
Петр II-гӀачун паччахьалла (1727—1730 шераш)
Екатерина I-ра цамгарх йеллачул тӀаьхьа паччахьан Ӏарше хӀоьттира Петр II-гӀа. Кхиазхочун императорна тӀехь Ӏаткъам баран къийсам болабелира кхелан тобанашна йукъахь. А. Д. Меньшиков йуьхьӀаьржачу хӀоьттира, шен йерриге а латтанаш дӀа а даьхна, шен доьзалца цхьаьна Арктике махкахваьккхира[1048][1049].
1727 шарахь Петр-Сийлахьчун меттигера Ӏедалан система кхиаме дӀайаьккхира, тӀех мах болуш хиларна. Меттигерчу Ӏедалан йерриг функциш йухаерзийра воеводашка — провинцин губернаторшка. Коьрта дуьненан судья дӀаваьккхира, гӀалин дуьненан судьяш воеводашна муьтӀахь хилира. Лахарчу даржашкахь болчу хьаькамашна йуха а алапаш дӀадаьхна, меттигерчу бахархойн ахчанца даха бакъо йелира, XVII бӀешарахь санна[1050].
1728—1729 шерашкахь Хьалхара Камчаткин экспедицино, коьртехь В. Беринг а, А. И. Чириков а волуш, некъ биллира Камчаткин малхбален бердашца а, Чукоткин къилба-малхбален бердашца а[1051].
Анна Иоанновна паччахьалла деш йолу хан (1730—1740 шш)
Петр II цӀеххьана оспах велча, Лакхарчу къайленан кхеташоно оьрсийн Ӏарше хьалайаьккхира паччахьан Иван Алексеевичан йоӀ, Курландин герцоган йисина зуда Анна Иоанновна. Императрица хилале цо куьг йаздира «лакхарчу Ӏедало» хӀиттийначу «бехкамашна», хӀинца официалехь шен ницкъ доза тоьхначу[1052]. Амма гӀаролхойн гӀортор а йина, керлачу императрицас нахана хьалха дӀасакъаьстира документ[1053]. Лакхара къайлаха кхеташо дӀайаьккхина[1054]. Цуьнан метта кхоьллира министрийн кабинет олуш йолу[1055]. 1735 шарахь дуьйна цуьнан кхаа декъашхочо куьг йаздина кабинетан резолюцеш лоруш йара империн указашца цхьатерра[1056].
Россин чоьхьара политика къастош коьрта дакъа лецира хьалхара министрийн кабинетан министро А. И. Остермана[1055]. Цо тӀеӀаткъам барехь къовсавелира Анна Иоанновна дукхаезаш йолчу Э.-Ӏ. Бирон[1057].
Элашна тӀехь толам баккхархьама, Анна Иоанновнас йухадаьккхира Петр I-чун хьалхара тӀаьхьенах лаьцна долу омра 1730 шарахь, латтан долахой маьрша бара шайн латтанаш а, крепостнойш а лело. 1732 шарахь схьайиллина «Сийлахь корпус». Цуьнан выпускникашна эпсаран дарж лора, элашна аьтто бора рядовой гӀуллакх ца дан[168]. 1736 шарахь элашна декхаре гӀуллакх дан хан 25 шарахь бен ца хилира. Цунах пайда а оьцуш, 1739 шарахь, оьрсийн-туркойн тӀом чекхболуш, эпсарш ах гергга балхара дӀабевлира[169].
1732—1736 шерашкахь Российн Ӏаьржа латта доцучу кӀошташкахь цхьа могӀа йалташ ца довлар хилира. Уггаре а бохам хилларг йара 1733 шарахь хилла массо а мацалла[1058]. Бахархойн налогийн декхарш стигал хьаладевлла. Ӏедал декхаре хилла йух-йуха а «ширачу» декхаршна гечдан[1059]. Хаттарийн налог гулйар эскарна а, земствон комиссаршна а, латтан долахошка а тӀедиллина, амма цунах зулам алсамдалар бен ца хилира[1060].
Долахь болу крепостнойш шайн помещикех дозуш хилар алсамделира. 1718—1727 шерашкахь дуьххьарлера бахархой дӀайазбиначул тӀаьхьа шуьйра даьржира латта доцуш ахархой бохкаран гӀиллакх. Уьш алсамйовлуш йара, йарташ а, доьзалш а хилла ца Ӏаш, ша-ша а йоьхкина. 1731 шарахь арахийцира указ, императорна тешаме хиларан дуй баа беза ахархойн цӀарах церан латталелорхоша йа хьаькамаша. Ахархой кхин лоруш бацара мехкан нах.
Цунна жоп делира крепостнойша массо а ведда леларца, цуо Ӏедал декхаре дира ша ведда леларна а, ведда леларш тӀеэцарна а таӀзарш чӀагӀдан[1061]. Эзарнаш ахархой хьаннашкахь дӀатарбелла. Цара герзаца тобанаш а кхоьллина, имперешна тӀелетарш дора[1062].
1736 шарахь арахийцира омра, массо а балха эцна белхалой карарчу хенахь шаьш болх бечу предприятешкахь болх бан декхаре беш. «Къинхьегаман нехан» гӀаттамаш иккхира. Российн промышленностан дакъошкахь дӀахӀоьттира нуьцкъала крепостной къинхьегам[173][1063].
Башкирехь йасакх а, оборонан дозанан могӀанаш дахкарца доьзна декхарш а алсамдаларо, ткъа иштта йукъара латтанаш дохкаро кхачийна цхьа могӀа гӀаттамаш (1735—1736, 1737—1740), Ӏедалан эскарша дӀатоьхна[1064].
1733 шарахь Росси йукъайелира Польшин тӀаьхьенан тӀом олучу тӀаме, шен кандидат Речь Посполитан къоман Ӏарш тӀе а хӀоттийна[1065][1066]. 1735 шо кхачале, цхьа могӀа машаран барташ бинчул тӀаьхьа, Россино йухайерзийра Персина цхьа могӀа территореш (шайна йукъахь Баку а, Дербент а), дӀалаьцна хилла Петр I-чун заманахь, цунна дуьхьал империна бакъо йелира Персехула маьрша йохк-эцар лело ХӀиндин а, Бухаран а махкахула[1067]. Ӏусманан импери Россис Персера дӀаделла латтанаш схьадаха гӀортар бахьана долуш оьрсийн-туркойн тӀом хилира. Российн эскар дуьххьара ГӀирме иккхира. Белградан бартаца а догӀуш, Россино йухайерзийра Азов, амма бакъо ца йелира Ӏаьржа а, Азован а хӀордашца хӀордан флот латто[1068][1069]. Кхиош йолу мехкан къилбаседа территореш кхидӀа а ловш йара рогӀера гӀирма-гӀезалойн тӀелатарш.
ШолгӀа Камчаткин экспедицино (1733—1743) чӀагӀдира Азин а, Америкийн а йукъахь айма хилар, карийра Аляска а, Алеутийн а, Командирийн а, Беринган а гӀайренаш[1051].
Анна Леопольдовнин регенталла а, Елизаветин I-ра паччахьалла а (1740—1761)
1740-чу шарахь ша цамгарх валале Анна Иоанновнас хӀоттийна Э.-I. Бирон хьалххе хаьржинчу верасана, берана Иван Антоновична (цуьнан йишин йоӀан кӀант, Мекленбурган паччахьан йоӀан Анна Леопольдовнин) регент санна. Бер паччахьан Ӏарше хӀоттийна Иван VI санна. Цул тӀаьхьа масех кӀира даьлча, гӀаролхочо дӀаваьккхира Э.-I. Бирон, регенталла Анна Леопольдовна дӀалуш[1070][1071].
1741 шарахь Петр I-чун йоӀа Елизаветас, йуха а гӀаролхочо гӀо а деш, Ӏедалера дӀайаьккхира Анна Леопольдовна[1072]. Керлачу императрицас дӀайаьккхира министрийн кабинет. Иван VI шен таж дӀадаьккхира, шен деца-ненаца Холмогоре махкахваьккхира, 1756 шарахь Шлиссельбурган гӀопе дехьаваьккхира[1073]. Цуьнца дуьстича, Елизавета I-чо хӀинцале а 1742 шарахь дӀакхайкхийра шен вешин кӀант, Гольштейнски герцог Карл-Петр-Ульрих паччахьан Ӏаршан верас, иза хилира Петр Фёдорович православин хих чекхваьлча[1074]. 1745 шарахь цо йалийра Анхальт-Цербстан паччахьан йоӀ Софи Августа Фредерика (православин хих чекхваларехь — Екатерина Алексеевна)[1075].
XVIII бӀешо йуккъе далале оьрсийн ахархой алсамбевлира сурсатийн-ахчанан йукъаметтигашна, цунна аьтто бира пачхьалкх тӀаьхь-тӀаьхьа продукцин меттана ахчанца налог гулйаре йерзаро а, крепостнойн долахоша ахчанан квитрентан дакъа алсамдаккхаро а[1076]. Ӏаьржа латтан кӀошташкахь корве хилира ахархойн эксплуатацин коьрта кеп. Оцу кӀошташкахь латтан долахоша йалта арахоьцура базарна, пайда лоьхуш ахархошка тӀеӀаткъам алсамбоккхуш[1077].
Лаьттан долахоша шайн крепостной нах бохка аьлла, газеташкахь кхайкхам бар даьржина лелар хилла дӀахӀоьттира. 1747 шарахь элийн бакъо йелира ахархой эскаре дӀабохка, ткъа 1760 шарахь зуламхой Сибрех дӀабахийта[172][174].
Къаьсттина ирча хьал дара ламанан ахархойн, цара 1750-гӀа шерашкахь 60 гергга гӀаттам дӀабаьхьира. Церан коьрта дехар дара пачхьалкхан ахархойн статусе дӀадалар[1078].
XVIII бӀешеран шолгӀачу доьалгӀа декъехь оьрсийн промышленность жигара кхиар дӀадоьдура: йира металлургин заводаш, кӀади мануфактураш, полотно, кехат, шело йеш йолу заводаш. Металлургин предприятешкахь, низамехь санна, лелайора дӀайазбина ахархойн къинхьегам, ткъа ленан а, кӀадин а заводашкахь — индентурни ахархойн къинхьегам[1079]. 1752 шарахь Ӏедало, элийн интересашца лелаш, йукъадаьхна дехкарш совдегаран заводашкахь нуьцкъала белхалойн терахьна[1080].
Башкирехь маьждигаш а, бусулба школаш а дӀакъовлар бахьана долуш 1755—1756 шерашкахь гӀаттам хилира, цул тӀаьхьа нуьцкъала регионехь керста дин лелор лахдира[1081].
1750-гӀа шерашкахь Ӏедало жим-жима лахйира бахархочунна луш йолу налог, налогийн декхарш лахдархьама[1082]. Ӏедал тешна дара ма-дарра йоцу йасакх алсамйаккхарна: монополин сурсатийн — чагӀаран (къаьркъанан) а, тухан а — мехаш хьалабевлира[1083]. 1755 шарахь элашна дистилляцин монополи йелира[1047]. Хазнина «чагӀар» кхачоро боккха пайда бохьура. Ӏаьржа латта долчу кӀошташкахь латтан долахоша шайн латтанаш тӀехь схьайиллина спиртзаводаш, крепостной къинхьегамах пайда а оьцуш[1084][174].
1753 шарахь П. И. Шуваловн инициативица кхочушйира таможнин реформа: дӀайаьхна региональни пошлинаш, совйаьхна махкара сурсаташ чудалоран а, арадахаран а пошлинаш. 1756 шарахь схьайиллина ЦӀестан банк, даккхий кредиташ луш элашна (уггар хьалха шаьш Елизаветин элий), ткъа иштта заводийн долахошка а, совдегаршка а[1085].
XVIII бӀешеран хьалхарчу декъехь Россис йира Иртышан а, Оренбурган а, Яикан а оборонан могӀанаш. Цара ларйора йуьртабахаман меттигаш гӀазакхийн аренашкара тӀелатарех[1086][1087].
Императоран резиденцеш (Ӏаьнан цӀа а, Царское Село а) кечйина Елизаветин бароккон кепехь. Москох университет схьайиллина 1755 шарахь[1088], ткъа 1757 шарахь — исбаьхьаллин академи[1089]. Ӏилманан хаарш кхиира, цу йукъахь М. В. Ломоносовн белхаш бахьана а долуш[1090].
.jpg)
1741—1743 шерашкахь оьрсийн-шведийн тӀом хиллачул тӀаьхьа цхьа могӀа финийн бӀаьвнаш дӀайелла Россина[1091][1092]. ВорхӀ шеран тӀамехь, Росси Австрица а, Францица а Пруссина дуьхьал барт беш, оьрсийн эскарша толамаш баьхна Гросс-Ягерсдорфехь а, Кунерсдорфехь а хиллачу тӀемашкахь. 28 сентябрехь (9 октябрехь) 1760 шеран Оьрсийн эскар Берлине чудаьллера. Прусси буьззина эшарх кӀелхьара ца йаьлла оьрсийн императрица йелла бен[175][176].
Петр III-гӀа паччахьалла деш волу хан (1761—1762 шераш)
Паччахьан Ӏарше хьалаваьлча, императоран Петр III-гӀачо хьалхара гӀуллакх дира Пруссина дуьхьал тӀеман операцеш сацор а, массо а схьалацарш дитар а. Цо омра арахийцира, къайлаха талламан урхалла дӀайоккхуш. 18 февралехь (1 мартехь) 1762 шеран Арахецира элийн паргӀатонан манифест, элий декхаре пачхьалкхан гӀуллакхдарх мукъабохуш. Сацам бира килсан латтанаш секуляризаци йан йолайала[170][171].
И гӀулчаш йохушехь, Петр III, шен Пруссех воккхаверца, оьрсийн элашна ца везаш вара. Шен даймахкахь — Шлезвигера герцогство — ларйеш императоро Данина тӀом кхайкхийра, гӀаролхойн полкашна марш йан омра дира. Петр III-гӀачун хӀусамнанас Екатерина Алексеевнас гӀаролхошна йукъахь иккхинчу резадацарх пайда а оьцуш, карчам бира. Император дарж дитира, 6 де даьлча вийра[1093][1094].
Екатерина II-гӀачун паччахьалла (1762—1796) хан
Чоьхьара политика
Керла императрица Екатерина II-гӀачо дӀабаьхьира Йукъара латтанийн таллам олуш долу гӀуллакх: Ӏедало дика совгӀат дира элашна гергарчу хьесапехь 50 млн десятина пачхьалкхан латтанаш[1095]. Шен паччахьалла долчу хенахь Екатерина II-гӀачо латтан долахошка дӀасабекъна 800 эзар гергга пачхьалкхан ахархой[181].
Крепостной Ӏедалан Ӏедал кхин а луьра хилира. Лаьттан долахочунна латкъам бар дехкар дохийна аьлла, махкахваккхар нисделира ахархочунна. 1765 шарахь латтан долахоша бакъо йелира гӀаттамхой ахархой халачу белхашка дӀахьажо[177]. Дукха хенахь дуьйна крепостнойшца оптан а, рознични а йохк-эцар низамехь хилира. Крепостнойшна гӀело йеш йа байъинчу элашна таӀзар хийцира килсан тоба дарца. Лаьттан долахошка йуха а жоьпалла тӀедиллина шайн крепостнойшкара пачхьалкхан йасакх схьайаккхарна. Ахархошна дихкина хилла монахаш хила а, эцарш а, подрядаш а эца а Цхьана хӀусамехь болчу нахана пачхьалкхан ахархошца цхьатерра бакъонаш йелира, латтан долахоша церан латтанаш схьадахар низаме даьккхира[178].
Элийн агӀора болх беш, Ӏедало 1762 шарахь дихкира совдегаршна ахархой эцар, фабрикашкахь а, заводашкахь а болх бан[1096].
Оццу хенахь Екатерина II-гӀачо йохк-эцарехь а, промышленностехь а классийн дехкарш дӀадаха долийра. 1763 шарахь кхайкхийра промышленни жигараллин маьрша принцип, цул тӀаьхьа цхьаъ вукхунна тӀаьхьа дӀайаьхна тайп-тайпана сурсаташ арахецарехь а, дохкарехь а пачхьалкхан монополеш. 1767 шарахь арахийцира указ, гӀаланашкахь говзаллин буьззина паргӀато луш, ткъа 1769 шарахь бакъо йелира текхаргийн заводаш кхолла, мах а луш. 1775 шарахь дуьйна бакъо йелира муьлхха а промышленностехь промышленни предприятеш кхолла. Жимачу промышленностан мах дӀабаьккхира[179][180]. Оцу а, кхечу а омранаша аьтто бира промышленни гӀуллакхаш дан, меттигера говзаллаш а, шеран муьран белхаш а хилла Ӏаьржа йоцу латтан кӀоштан ахархойн доккха дакъа, цигахь йуьртабахаман гӀуллакх баккъалла а пайда боцуш хилла. Оцу регионийн латтан долахоша шайн крепостной нах барщинера ахчанан оброке дехьабаха буьйлабелира, уьш балха дӀахеца[1097].
Серлонан абсолютизман синхаамца лелаш, Екатерина II-гӀачо омра дира 1767 шарахь Москох низамашдаккхаран комисси кхайкха, керла низаман гулам кечбан а, йийцаре йан а. Комиссин декъашхой хаьржина йерриг а пачхьалкхера. Квоташ хӀиттийра элийн а, гӀалин бахархойн а векалшна комиссехь дукхалла хилийтархьама. Лаьттан долахойн ахархой дакъа ца лоцура харжамашкахь. Харжамхоша кечйира депутаташна мандаташ, уьш тидаме эца йезаш йара Кодекс хӀоттош. Ша Екатерина II-гӀачо шен Омра довзийтира. Шарль-Люк Монтескье а, Шарль Беккария а белхийн буха тӀехь йазйинчу текстехь императрицас хӀетте а ларйира Российн монархин структура ларамаза хиларх а, серлонан паччахьан доза доцу ницкъ оьшуш хиларх а, элийн хьалхара меттиг хиларх а лаьцна тезисаш[1098]. Цхьаболчу депутаташа ира критика йора крепостной Ӏедална комиссин кхеташонашкахь. 1769 шарахь органан болх сацийра[1099][1100].
Ӏедале йеъча, Екатерина II-гӀачо сацийра Петр III-гӀачун килсан бахам секуляризаци йеш долу омра. Цу гӀуллакхо сингаттам кхуллу ламанан ахархошна йукъахь. 1764 шарахь императрицас арахийцира шен манифест ламастан латтанаш секуляризаци йар хьокъехь, иза а догӀура серлонан абсолютизман политикин принципашца. Оьрсийн православин килсан дерриге а латтанаш дӀадаьхна пачхьалкхан экономикин Коллегин лелар. 2 млн гергга ламастан ахархойх экономически ала долийра, церан хьал тоделира[181]. Бахархойн дукхалла лахдина[1101].
1763 шарахь Сенат 6 департаменте йекъайелира, шен политикин маьӀна дӀаделира бохург санна. Сенатан инарла прокуроран а, коьрта прокуроран а ницкъ — императрицин векалш санна — алсамбелира. Инарла прокурор А. А. Вяземский бакъалла а лелара финансийн а, юстицин а, пачхьалкхан хазнахочун а даржехь. Екатерина II-гӀачун кабинето, шен пачхьалкхан секретаршца цхьаьна, дӀадаьккхира коллегера бакъонийн доккха дакъа. 1769 шарахь дуьйна уггаре а коьрта хаттарш къастадора Императоран кхеташоно[182].
1765 шарахь Екатеринан сийлахьчу наха кхоьллира Маьрша экономикин йукъаралла, иза лерина йара латталелорхойн бакъалла а кепаш Ӏамо. Екатерина II-гӀачун инициативица Маьрша экономикин йукъаралло кхайкхийра сочиненийн конкурс, ахархошна латтанаш дала деза йа дац бахам санна бохучух лаьцна[1102][1103].
1769 шарахь императрицас бакъо йелира долахь болчу нахана анониман журналаш арахеца, ша арахеца долийра сатирически журнал «Всякая Всяшина» (Дерриг а, дерриг а). Цуьнан агӀонаш тӀехь Екатерина II-чо полемика йолийра Н. И. Новиковс арахоьцучу «Трутен» журналана дуьхьал. Оцу оьрсийн кхетош-кхиоран белхахочо луьра критика йора крепостной Ӏедална. Литературин къийсамехь Екатерина II эшначул тӀаьхьа Всякая Всячина сецира. Трутен а дӀакъевлира 1770 шарахь, 1772 шарахь Н. И. Новиковс арахеца долийра «Живописец» (Суртдиллархо) журнал, иза а дӀакъевлира крепостной Ӏедална критика йарна[1104].
1775 шарахь Екатерина II-гӀачо дӀайаьхьира губернин реформа. Росси йекъна йара 50 провинцина, хӀораннан коьртехь губернатор а волуш. Царна муьтӀахь йара меттигера кхелаш а, полици а. Губернин кхелаш вовшахтоьхна йара классийн принципашца: элашна — Лакхара земствон кхел, совдегаршна а, гӀалин бахархошна а губернин магистрат, пачхьалкхан ахархошна — Лакхара ницкъбан. ХӀора шиъ-кхоъ губерни цхьаьнатоьхна вице-паччахьан, коьртехь вице-паччахь йа инарла-губернатор а волуш. Цо дӀахӀоттийра йуккъера Ӏедалан Ӏуналла. Губерни кӀошташка йекъайелира. ХӀора кӀоштана урхалла деш йара лахара земствон кхел, коьртехь полицин капитан а волуш. Меттигерчу латталелорхошна йукъара элий хоржуш вара иза. КӀоштан (элийн) кхелехь а, лахарчу ницкъабарехь а (маьрша ахархойн кхел) дукхаха йолу даржаш дӀалоцуш хилла элаша. ГӀаланаш йозуш йоцу административан дакъош хилира, мэрийн урхалла деш. Уьш Сенато хӀиттийна, иштта элашна йукъара. 1789 шарахь гӀаланашкахь кхоьллина полицин декъаш[184][185].
Ӏедалан доккха дакъа губернин тӀегӀанна тӀе дӀаделлачул тӀаьхьа, коллегийн роль дикка лахйелира. 1780-гӀа шерашкахь дуккха а коллегеш дӀайаьхна. Арахьарчу гӀуллакхийн Коллеги а, эскар а, адмиралтействон коллегеш а, Синод а бен ца хилира шайн декхарш дуьззина кхочушдеш.[186].
1785 шарахь Екатерина II-гӀачо къобалйира элийн грамота. Цо тӀечӀагӀдира Ӏедалан класс декхаре пачхьалкхан гӀуллакхдарх а, йасакхех а, эскарш цӀеношкахь кечамаш барх а, зуламаш дарна дегӀан таӀзар дарх а мукъайаккхар. Иштта чӀагӀйира элийн латтанийн доладарехь йолу монополи, ахархошца цхьаьна. 1785 шарахь арахийцира ГӀаланашна Уставан патент, дерриг гӀалин бахархой тайп-тайпана бакъонаш а, декхарш а долу 6 тобане бекъна, гӀалин ша-шена урхалла даран принципаш билгалйохуш[187][188].
1764 шарахь Екатеринас II-гӀачо дӀайаьккхира Малороссин гетманан дарж. Ӏедал дӀаделира Жимачу Россин инарла-губернаторе П. А. Румянцевга. Полкаш административан дакъош санна хийцира провинцешца. Казакийн элаша элийн бакъонаш схьаэцна. 1775 шарахь дӀайаьккхира Запорожски Сечь. Жигара кхиош йара беркате Ӏаьржа хӀордан аренаш. Херсон кхоьллина 1778 шарахь, ткъа Мариуполь 1784 шарахь, 1782 шарахь Малороссин территори йекъна кхаа вице-паччахьан пачхьалкхе. 1783 шарахь массо а казакийн полкаш эскаран дакъошка хийцира[194].
3 (14) июнехь 1783 шеран, ГӀирма Российн империн йукъайаьлча дукха хан йалале кхоьллина Севастополь. ГӀала хилира керла кхоьллинчу Ӏаьржа хӀордан флотан коьрта база[192].
1786 шарахь дуьйна Аляскехь гучуйовлу оьрсийн нах беха меттигаш[1105].
Францин паччахь Людовик XVI революционераша вийначул тӀаьхьа императрицас луьра цензура йира Россе чуйохьучу киншкашна тӀехь. Российн дуккха а публикацеш а йихкира иштта. 1790-чу шарахь «Санкт-Петербургера Москва кхаччалц некъ бар» дийцаран автор А. Н. Радищев Тоболске махкахваьккхира[1106][1107].
Екатерина II-гӀачо йинчу хийцамаша чӀагӀйира паччахьан Ӏедалан ницкъ а, элийн авторитет а меттигерчу тӀегӀанехь. Кхоьллира полицин-бюрократин институтийн система, иза хийца ца луш йисира бохург санна крепостной Ӏедал чекхдаллалц[1108].
Пугачев Емельян гӀаттам
Крепостной Ӏедал чӀагӀдаларо йукъараллин тенденци алсамйаьккхира. 1771 шеран бӀаьсте Олонецкан мехкан дӀайазбинчу ахархоша гӀаттам бира. Оццу шарахь Москох иккхира «Чуман бунт». 1772 шарахь Яйк хица гӀазакхийн гӀаттам дӀабаьккхира. Тайп-тайпанчу провинцешкахь гучубевлла моттаргӀанаш лелош берш, «тамашийна кӀелхьараваьлла» император Петр III олуш[1109][1110].
1773 шарахь Яйк тӀе кхаьчна Донан казак Е. И. Пугачев, цо а ша Петр III ву моттийтина. ГӀазакхий боцурш цуьнца цхьаьнакхетта башкираш, татараш, гӀазакхий, гӀалмакхой, марий[1111].
ГӀаттаман хьалхара муьрехь (1773 шеран гурахь — 1774 шеран бӀаьсте) Пугачевн эскарша эшийра масех Ӏедалан отряд, го бира Оренбургна а, Уфана а. ГӀаттамо дукха хан йалале ахархойн тӀеман амалш ийцира. Йозуш йоцу гӀаттамхойн дакъош лелаш дара Самарера Тоболе кхаччалц а, Гурьевера Екатеринбурге кхаччалц а. Йуккъерчу Уралерчу заводашкара белхалой а бу Ӏедална дуьхьалбевлла. Екатеринас II-гӀачо тӀедиллира инарла А. И. Бибиковга гӀаттам дӀабаккхар. 1774 шеран гурахь гӀаттамхойн цхьа могӀа эшамаш хилира[1112][1113].
ШолгӀачу муьрехь (1774 шеран бӀаьсте-аьхке) тӀемаш дӀабахара Къилба Урале а, Башкире а. Цхьа могӀа эшамаш хиллачул тӀаьхьа Е. И. Пугачев хьалхавелира Казанехьа, цигахь иттаннаш эзарнаш крепостной нах дӀакхийтира цуьнца. Пугачевн ницкъаш эшна Казанна гергахь хиллачу къасточу тӀамехь. ГӀаттаман хьалханча, жимма ницкъ а болуш, Волган аьтту берда тӀе дехьавелира[1114][1115].
КхоалгӀачу муьрехь (1774 шеран аьхка) Волжехь болабелира буьззина ахархойн тӀом, цунна аьтто бира «паччахьан Петр Фёдоровичан» крепостной Ӏедал дӀадаккхаран хьокъехь «манифест». ГӀаттамхоша дӀалаьцна латтанаш, вийра 3000 гергга эла. Алатыр а, Саранск а, Пенза а, Саратов а, Дмитриевск а дов ца деш дӀаелира. Царицын йийсаре ца лаьцна. Черный-Ярехь хиллачу тӀамехь Э. И. Пугачевн эскар эшийра. ГӀаттаман хьалханча ведда амма тешнабехк бина, йийсаре лаьцна казакийн къанойн векалша. 1775 шеран январехь Москвахь вийра Е. И. Пугачев. ГӀаттамхойн цхьацца отрядаш дӀайаьхьира таӀзаран ницкъашна дуьхьало йеш 1775 шо чекхдаллалц[1116][1117].
Арахьара политика
1764 шарахь Полшин сеймо, Петарбуха тӀеӀаткъам барца, оьрсийн агӀонча Понятовский Станислав хаьржира Речь Посполитан Къоман Паччахь[1118]. 1768 шарахь Сеймо католикийн бакъонаш йелира православин а, протестантийн а[1119]. Оцу сацамна дуьхьалбевллачара (Адвокатийн конфедераци олуш йолу) гӀаттам бира, иза оьрсийн эскарийн гӀоьнца охьатаӀийра[1120].
Конфедераташна гӀортор йеш йолчу Ӏусманан империно Россина тӀом кхайкхийра. 1770 шарахь П. А. Румянцев коьртехь волчу оьрсийн лаьттан эскаро ЛаргӀахь а, Кагулехь а хиллачу тӀемашкахь толамаш баьхна, ткъа хӀордан флото Чесман тӀамехь эшийра туркой[1121]. 1771 шарахь оьрсийн эскарша штурм йира ГӀирмерчу Перекопан пенана, цул тӀаьхьа дӀалаьцна Кафа а, Керчь а, Еникале а. Австри а, Прусси а йукъагӀерта тӀом бечу пачхьалкхашна йукъахь машаран дийцаршна, Россин резахилар доьхуш Речь Посполитан къоман цхьаьнакхетаралла йекъа. Екатерина II-гӀачун ницкъ кхаьчна дӀайала, 1772 шарахь Польша дуьххьара йекъаран жамӀехь Россино дӀаелла хӀинцалера Малхбален Беларусин территори[1122]. 1774-чу шарахь Козлуджа-гӀалахь хиллачу тӀамехь А. В. Суворов коьртехь волчу оьрсийн эскаро эшийра туркой. Цу гӀуллакхо Ӏусманан империн декхаре йира машаран дийцарш йуха а дӀадоло. Церан чаккхе хилира Кючюк-Кайнарца барт барца. ГӀирман ханалла йозуш йоцуш хилар дӀакхайкхийра. Россино дӀалаьцна ГӀебарта а, Буг а, Днепр а хишна йуккъера территори а, ткъа иштта Керчь а, Еникале а, Кинбурн а[189][190].
1775 шарахь Росси реза ца хилира, Англин дехарца, шен эскарш Къилбаседа Америкера пачхьалкхашца тӀаме хьажо, 1780 шарахь тӀеийцира герзан нейтралитетан деклараци, иза хьажийна йара Англин хӀорда тӀехь лаамза леларна дуьхьал[1123].
1782 шарахь Ӏусманан империно гӀаттам бира оьрсийн агӀонча дуьхьал ГӀирман ханаллин Ӏарш тӀехь. Хьаькам Россе ведда. 8 (19) апрелехь 1783 шеран Екатеринас II-гӀачо зорбане йаьккхира манифест, ханна паччахьалла дӀадалар а, ГӀирма Российн империна йукъайаккхар а дӀакхайкхош[191][1124].
1782 шарахь Гуьржийчоьнан Картли-Кахетин паччахьаллин куьйгалхочо Ираклий II-гӀачо кхайкхам бира Россе, шен мохк цуьнан протекторатна кӀел тӀеэцар доьхуш. Иза хилла 1783-чу шарахь[1125][1126].
1787 шарахь Ӏусманан империно Россина тӀедожийра ГӀирма йухайерзор. Оьрсийн-туркойн тӀом болабелира. Англино а, Пруссино а, Голландино а Россинца мостагӀаллин позици лецира. Швецино тӀом кхайкхийра Россина 1788 шарахь, шведийн флот эшийра Хогландехь хиллачу тӀамехь. 1788 шарахь Туркойчоьнна дуьхьал тӀом бечу хенахь оьрсийн эскаро йийсаре лаьцна Очаков. Суворов А. В. куьйгалла дечу эскарша толамаш баьхна Фоцсанехь а, Рымникехь а. 1790 шарахь Измаил дӀалаьцна, Ф. Ф. Ушаковн куьйгаллехь йолчу Ӏаьржа хӀордан флото Тендра мысехь хиллачу тӀамехь эшийра туркойн эскадрон. Оццу шарахь Швеци тӀамах йухайелира, лаьттан а, хӀордан а тӀемашкахь цхьа могӀа эшамаш хиллачул тӀаьхьа. 1791 шарахь Калякра мысехь хӀордан эскаран тӀамехь эшначул тӀаьхьа Ӏусманан империно а дов дира машаре. Яссин бартаца а догӀуш, Туркойчоьно къобалйира ГӀирма Российн латта санна. Россино тӀеийцира Днестр хи тӀекхаччалц Ӏаьржа хӀордан кӀошт, иштта Очаковн гӀап а[193][1127].
1793 а, 1795 а шерашкахь хилира Речь Посполитан къоман шолгӀа а, кхоалгӀа а декъадалар. Россино аннекси йира кхузаманан Белоруссин территори, ткъа иштта Днепран аьтту берд а, Волинан дакъа а, Литва а, Курланди а[195].
Иштта, Екатерина II-гӀачун заманахь пачхьалкхо чекхдаьккхира историн декхарш кхочушдар: дӀабаьккхира хаддаза ГӀирман ханалера тӀелатарш хиларан кхерам, дӀабаьккхира шираоьрсийн пачхьалкхан хиллачу дукхаха долу латтанаш йуха вовшахтохар[1128].
1793 шарахь дуьйна Россино дакъалоцура революцин Францин Европин блокадехь, ахчанца гӀо дира Францин революци дӀайаккха гӀертачу интервентийн эскаршна[195][1129].
Павел I-ра паччахь волуш (1796—1801 шераш)
Чоьхьара политика
Керла император Павел I Петровича, цхьана агӀор, демонстративни кепехь дӀайаьхна шен нанас дӀайаьхьна реформаш, вукху агӀор, ницкъ ма-кхоччу пачхьалкхехь а, йукъараллехь а дахаран массо а сфераш низаме йаха гӀертара[1130]. Оцу мотиваша кхетадо Павел I-чун указаш, уьш лерина хилла боху крепостнойн хьал аттачу даккха. 1796 шарахь ахархошна йуха а бакъо йелира императорна тешаме хиларан дуй баа. 1797 шарахь дехкарш йукъадаьхна латта доцу крепостной нах аукционехь бохкарна а, ахархошка кӀаранна кхаа дийнахь сов барщин къинхьегам бар тӀедожорна а. Лаьттан долахоша йа го бина, йа тергал ца деш хилла и низамаш[1131][1132].
Павел I гӀиртира элийн ледарлонаш лахйаран. 1797 шарахь цо цхьана декъехь йухадаьккхира элий дегӀан таӀзарх мукъабахар, ткъа 1798 шарахь цо дӀадаьккхира фабрикийн белхалой эцар дехкар[1133]. Цуьнца цхьаьна император хаъал тӀехвелира шен ненал ахархой латтан долахошка дӀасабекъаран барамца[1134][1135][1136].
Паччахь вара пруссин тӀеман доктринан фанат. Цо къобалдира керла гӀашлойн а, дошлойн а эскаран низам, цо дӀатесира буьйранчийн П. А. Румянцевн а, А. В. Суворовн а хьалхалерра стратеги а, тактика а. Йукъайаьккхира пруссин кепехь дрель а, тӀеман барзакъ а. Павел I-чо къийсам латто волавелира элийн гӀиллакхца, шайн кегий кӀентий эскаре дӀайазбарца, церан шерашкахь гӀуллакх дар лардархьама. Эпсарийн корпусан таллам дӀабаьхьира, формалан кепара жигара декхарш кхочушдеш берш массо а балхара дӀа а бохуш. Иштта дӀабаьхна массо а сийлахь боцу эпсарш а. ГӀуллакхехь ца хиларан чаккхе йоцу листаш дӀадаьхна[1137].
Павел I-чо меттахӀиттийра коллегаш, амма йукъайаьккхира царна чу цхьана стеган урхаллин принцип[1138].
Къаьсттина оьгӀазбахийтира нах хьаькамо шайн денна долчу дахарна йукъагӀертар: масала, духарца доьзна кегий низамаш а, хьаькамийн белхан сахьташ а. Французийн революцин тӀеӀаткъамца къийсам латтош, императоро дихкира долахь йолу типографиш, чӀогӀа чӀагӀйира арахьара чудохьучу киншкашна тӀехь цензура[1139][1135][1140].
1797 шарахь Павел I-чо арахийцира паччахьан Ӏаршан тӀаьхьенан хьокъехь омра, цуьнца Ӏарш дӀадала дезара дегара кӀанте, ткъа кӀентий ца хилча — Ӏедалан династийн воккхахволчу боьршачу векале[200][1141]. Ша паччахь 1801 шарахь Российн исторехь тӀаьххьара паччахьан цӀийнан карчаман зе хиллехь а, цуьнан омра лелаш лаьттира империн тӀаьххьара денош кхаччалц[201].
Арахьара политика
Павел I-чун заманахь Россино барт бира Англица а, Австрица а, Ӏусманан империца а, Неаполан пачхьалкхца а революцин Францина дуьхьал. 1798 шарахь Ф. Ф. Ушаковн коьртехь волу цхьаьнакхетначу оьрсийн-туркойн флото дӀалецира Ионин гӀайренаш, ткъа 1799 шарахь десантан ницкъийн гӀоьнца Корфу гӀайре дӀалецира[196]. Оццу шарахь оьрсийн эскарша Неаполера а, Римера а арабаьхна францхой[197].
Англино ахча делира А. В. Суворов коьртехь волу оьрсийн корпус Францина дуьхьал хьажорна. Командиро цӀанбира французийн Италин къилбаседехьара. Австрино, Россино Италехь шен позици чӀагӀйан ца лууш, чӀагӀдора А. В. Суворовн эскарш Швейцаре дехьадахар, кхин цхьана оьрсийн корпусана гӀо дан. Альпашна тӀехула турпалачу кепара дехьа а ваьлла, австрихошкара цхьа а гӀо ца кхаьчна, Къилба Германе — иштта лаьмнашкахула — шен некъ къийса дийзира эскарна[1142]. Цунна жоп луш, Павел I-чо 1800 шарахь Австрица дипломатин йукъаметтигаш йохийра, Наполеонца дийцарш дӀадолийра ХӀиндин цхьаьна кампани дӀайахьаран хьокъехь Англина дуьхьал[198][199][1143].
XIX бӀешеран хьалхарчу декъехь Российн историн кхиаран башхаллаш
Крепостной Ӏедал а, луларчу йукъаралла а, хьалха бӀешерашкара Россино ирс эцна, кхиира шатайпа механизмаш санна йукъаралла (Малхбален Европин луьрачу Ӏаламан а, климатан а хьелашкахь) а, пачхьалкх а (шуьйра территорин урхалла а, ларйар а оьшуш долчу хьелашкахь, хаддаза адамийн кхачамбацаршна йукъахь). Оцу механизмаша шайн роль кӀезиг-дукха кхиамца ловзийра, рицкъанан латталелор лелош мел ду[1144][1145].
XVIII бӀешо чекхдолуш дуьйна латтан долахойн латифундаш жигара йуьртабахаман базаре йаха йолайелира, крепостнойн къинхьегамах пайда а оьцуш, коммерцин йалта даккхарехь. Йалта доккхучу провинцешкахь латтан долахоша дӀатесира оброкан ахча дӀадалар, ахчанан оброкан ахча а, барщин къинхьегаман барам а алсамбоккхуш. Ахархойн декъийн барам хаддаза лахбора[1146]. Ахархошна шайн барщин къинхьегаман жамӀаш хьашт доцуш хилла[1147]. Ишттачу белхан эвсаралла лахара хиларо латтанийн долахошкахь декхарш алсамдахар бахьана долуш. 1855 шо кхачале латтанийн долахойн декхарийн барам шозза сов бара пачхьалкхан бюджетан шарахь догӀучу ахчанал[229].
Наполеонан тӀелатар бахьана долуш Европин Росси хӀаллакйаро а, арахьарчу тӀеман кампанешна йеш йолчу инзаре йоккхачу харжаша а пачхьалкх финансийн агӀор йохаран йистте кхачийра. Экономикин агӀор пачхьалкх кхин а тӀаьхьайисира промышлени революци дӀахьош йолчу Малхбузен Европин коьртачу пачхьалкхашна. Цунна оьшура йал эцначу къинхьегаман базар — маьрша адамаш — иза крепостной Ӏедалехь йиш йацара. Цу кепара, крепостной Ӏедал эххар а хилира пачхьалкхан социалан-экономикин кхиарехь коьртачу дуьхьалонех цхьаъ[228].
Мехкан регионаш Ӏаламат цхьабосса йоцуш кхиъна. И цхьатерра цахилар дӀадаккха гӀоьртира Ӏедал. Цуьнца цхьаьна пачхьалкх йисира промышленностан а, йохк-эцаран а кхиаран коьрта дӀахьошверг[259].
Росси къаьсташ йара Малхбузера колонин имперех шен территорин цхьааллаца, шен Ӏер-дахаран дуккха а къаьмнийн Ӏаламца, маьрша, коьртачу декъана халкъан бахархойн дукхалла кӀезиг йолчу кӀошташкахь кхиарца, аннекси йинчу къаьмнийн а, къаьмнийн а геноцид ца хиларца, халкъийн индивидуальни кхолламан а, халкъийн гергарлонан а историн цхьатерра хиларца. Пачхьалкх кхуллуш долу халкъ — оьрсий — дехаш хилла, йуккъерчу барамехь, цхьаъ вукхунна тӀаьхьа Россин дакъа хиллачу халкъел а, къаьмнех а дика (цхьадолчу хьолашкахь вон) а доцуш.[1148].
Россин географин гергарло Малхбузен Европана а, оьрсийн элитан «европеизаци» а, шина цивилизацин кхиарехь хаалуш йолу контраст хиларан фонехь, ира радикализаци йира оьрсийн йукъараллин ойланехь. Заманхоша тӀеийцира кхуьуш йолу социалан-экономикин кризис уггаре а хьалха крепостной системин кризис санна[1149].
Александр I-чун паччахьаллин хьалхара мур (1801—1812)
Чоьхьара политика
1801 шеран мартехь паччахьан Ӏарше хӀоьттинчул тӀаьхьа сихха императоро Александр I-чо элашна а, гӀаланашна а меттахӀоттийра Патентан харташ, йуха а бакъо йелира элийн харжамаш бан а, долахь йолу типографиш схьаелла а, махкара маьрша чу а, ара а вала[1150], дӀадаьккхира эскарехь пруссийн кепара тӀеман духар лелор[1151].
1801 шарахь пачхьалкхан урхаллин уггаре а коьрта хаттарш дийцаре дан кхоьллина Даима йолу Кхеташо. Сенат хилира уггар лакхара кхелан орган, цунна бакъо йелира гражданийн администрацин гӀуллакхна тӀехь терго латто[1152][1153].
1801—1803 шерашкахь реформийн проекташ йийцаре йар дӀадаьхьира Къайлахчу комитетехь, императоран хьехамчийн официалан боцу гуонехь[1154][1155].
1802 шарахь дӀайолаелира министрийн реформа. Министерствашна йукъайаьхна Петран Сийлахь-воккхачу коллегийн, йукъайаьккхина цхьана стеган омра даран принцип[202][203]. ЦӀена иерархин система кхоллайелира: министраллаш, департаменташ, дакъош, столаш. Оцу хийцамаша бюрократин Ӏаткъам алсамбаьккхира, Ӏедал кхин а централизаци йира[1156][1157].
Дешаран системехь реформаш йеш Росси 6 дешаран гуоне йекъна[1158]. Университеташ хилира лакхара дешаран центраш, 1804 шеран Университетан уставца, йелира йоккха автономи[204]. Йуккъера дешаран системин бух кхоьллина 6 шеран провинцин гимназеша. Кхоьллина леррина дешаран заведенеш — лицейш. ТӀеман дешаран система, шен коьрта элемент санна кадетийн корпус а йолуш, тойира. Йуьхьанцара дешар лаьттара цхьана шеран приходски школех а, кхаа шеран кӀоштан школех а[205].
1804 шеран цензуран низамца университетан профессорш бара цензуран жоьпаллехь. Цуо бахьана дира керла журналаш а, литературин альманахаш а («Вестник Европы», «Журнал российской словесности», «Северный Вестник», «Сын Отечества», кхин а)[1158].
Александр I-чо сацийра пачхьалкхан долахь болу ахархой долахь болчу кара бекъар. Цо дихкира крепостной нах ша-ша бохкар а, газеташкахь цӀийнан гӀуллакххой бохкаран реклама зорбане йаккха а. 1801 шеран указца сийлахь йоцу классийн векалшна (совдегаршна, гӀалин бахархошна, пачхьалкхан ахархошна) бакъо йелира латтанаш эца. 1803 шарахь арахийцира маьрша ахархойх лаьцна указ, цуо чӀагӀйира латтанийн долахойн бакъо, мах а луш, латтаца крепостной нах паргӀатбаха[1159][1160]. 1808 шарахь дихкира ярмаркашкахь ахархой бохкар. Ткъа 1809-чу шарахь ахархойн долахойн бакъо дӀайаьлла уьш Сибрех дӀабахийта[1161].
Александр I-чо реформийн проекташ кечйар шен уггаре а гергарчу накъостана М. М. Сперанскийна тӀедиллина. ТӀаьххьарчун хьехамца 1810 шарахь дӀайаьккхира Даима йолу Кхеташо, цуьнан метта кхоьллира Пачхьалкхан Кхеташо, иза вовшахтоьхна Ӏедалш дӀасакъастаран принципца[1162][1163]. 1811 шарахь министраллин терахь алсамделира йалх 12. М. М. Сперанский жоьпаллехь вара Российн финансийн системех. Цуьнан Ӏедалехь ма-дарра а, ма-дарра доцу а налогаш ира алсамйовлура, пачхьалкхан даьхни шозза алсамдолуш. Бахархойн синошна тӀера налог оьгӀазбахийтира могӀарерчу латталелорхойн. Аристократи, шен рогӀехь, реза йацара конституци йукъайаккхаран а, Ӏедалш хаддаза дӀасакъастаран а, классан а доцуш, бахаман квалификацин буха тӀехь политикан бакъонаш йаларан а кховдамашна[1164][1165]. 1812 шарахь М. М. Сперанский балхара дӀаваьккхира[1166].
XIX бӀешо долалуш йира Мариински каналан система, цо уьйр латтайора Неваца Волгаца, ткъа Тихвинан хин система, цо уьйр латтайора Молога хица Ладога Ӏамца[1167].
1803—1806 шерашкахь шлюпаш лелайора И. Ф. Крузенштернан а, Ю. Ф. Лиснянскийс чекхдаьккхира оьрсийн хӀордан кеманийн исторехь дуьххьарлера глобусан го баккхар[1168][1169].
Арахьара политика
1801 шарахь Александр I-чо манифест арахийцира Малхбален Гуьржийчоь Российн империна йукъайахарх лаьцна[1170]. 1803—1804 шерашкахь малхбузера гуьржийн олаллаш Россин йукъа йогӀура. Цу гӀуллакхо ГӀажарийца тӀом болийра. 1813 шарахь Гулистанан бартаца шаха къобалдира доза хийцадалар. Россинна кхаьчна Каспий-хӀорда тӀехь тӀеман кеманаш латто къаьстина бакъо[1171][1172].
1805 шарахь Россино дакъалецира кхоалгӀачу Наполеонна дуьхьал йолчу коалицехь. Французаша эшийра оьрсийн-австрин эскарш Аустерлицехь хиллачу тӀамехь. Коалици йоьхна[1173][1174][1175].
1806 шарахь Александр I-чун инициативица кхоьллира 4-гӀа антинаполеонан коалици. 1807 шарахь Фридландехь хиллачу тӀамехь оьрсийн эскар эшийра[1176]. Императора Францица бина Тильзитан барт. Россино къобалдира Варшавин герцогство кхоллайалар, иза ницкъ кхаьчна Йоккха Британин Континентан блокадах дӀакхета. Шен коьртачу арахьара йохк-эцаран накъостаца йохк-эцар сацоро Российн финансийн система йохаре кхачийна[206][207][1177][1178].
Наполеонна дуьхьал дӀахьочу кампанешкахь Россин эшамех пайда а оьцуш, Ӏусманан империно цунна тӀом кхайкхийра 1806 шарахь, 1807 шарахь Д. Н. Сенявин куьйгаллехь йолчу оьрсийн эскадроно Афонехь хиллачу тӀамехь эшийра туркойн флот. 1811 шарахь М. И. Кутузовс эшийра туркойн эскарш Рущукехь а, Слобозехь а. 1812 шарахь Бухарестехь бинчу бартаца Россино схьаийцира Бессараби. Цул сов, барто 1812 шарахь Даймехкан тӀом боьдуш Туркойчоьнан нейтралитет ларйира[211][1179][1180][1181].
Тильситан бартан хьелашца Россино тӀом болийра Швецина дуьхьал 1808 шеран февралехь, иза реза ца хилира континентан блокадехь дакъалаца. 1809 шарахь Фредрикшамнехь бинчу бартаца Финлянди дӀаелира Россина автономин пачхьалкх санна. Александр I-чо цунна конституци йелира, динан маршо а, Финляндин низамаш лардар а гарантеш йолуш[208][209][210].
Францица йолу йукъаметтигаш телхина йара. Йоккхачу Британица контрабандан йохк-эцар лелош йара Росси. 31 декабрехь 1810 шеран (12 январехь 1811 шеран) Александр I-чо французийн сурсаташна дика йоцу тариф хӀоттийра[1180][1182]. Наполеон Варшавин герцогствохь эскар гулдеш вара Россина тӀелета, йерриг аьлча санна континентан Европин тӀеман ницкъаш вовшахтухуш[1183].
1812-чу шеран Даймехкан тӀом
Наполеонан доккха эскар 12 (24) июнехь 1812 шеран Россина тӀелетта, Даймехкан тӀом болабелира. Оьрсийн эскарш йухадовла дезна, сацам болчу тӀамах ларлуш[212][1184][1185]. М. Б. Барклей де Толлин а, П. И. Багратионан а коьртехь долу эскарш цхьаьнакхета аьтто белира Смоленскана гергахь, цигахь хилира дуьххьарлера боккха тӀом[1186].
Российн провинцешкахь пачхьалкхан ахчанца кхоьллина ополченин дакъош, массо а агӀор дӀайазбина волонтераш. Цуо тоьшалла до тӀом сиха халкъан гӀуллакх хилла дӀахӀоьттина хилар[213][214].
1812 шеран августехь М. И. Кутузов оьрсийн эскаран коьрта баьчча хӀоттийра. 26 августехь (7 сентябрехь) 1812 шеран Бородино тӀом хилира, амма цхьана а агӀоно толам ца баьккхина[215]. Эскаран тӀеман кийча хилар Ӏалашдан лууш М. И. Кутузовс сацам бира Москва дӀатаса. МостагӀчо дӀалаьцна йолу гӀала йагийна[216][217].
Наполеонан эскаран тӀехьарчу декъехь дӀаболабелира партизанийн тӀом — тӀеман къоман маршонан амалан кхин цхьа билгало. Иза дӀахьора рогӀерчу дакъоша а, ша-шех кхоллайеллачу ахархойн отрядаша а[218][1187][1188].
Октябрехь кхача ца тоьуш йолу Гранде Армия Москохара араелира. Наполеон къилбехьа чекхвала гӀоьртира. Малоярославецехь тӀом хиллачул тӀаьхьа французийн декхаре хилира хӀинца хӀаллакбинчу ширачу Смоленскан некъаца йухабовла, оьрсийн эскаро а, партизанаша а тӀелетарш деш. Декабрехь тӀаьххьара Наполеонан эскархой дӀабахара Российн империн латтанаш тӀера[219][220][221].
Цу кепара, Росси цхьаъ бен йоцу Европерчу пачхьалкх хилла дӀахӀоьттира Наполеонан Францин агресси йухатоха аьтто баьлла. Даймехкан тӀамехь Российн эшам 300 эзар стагал сов бара. Пачхьалкхан коьрта йуьртабахаман кӀошташ йохийна, йохийна Смоленск а, Полоцк а, Витебск а, Москва а[1189]. Арахьарчу тӀелатарийн вон тӀаьхьалонаш хаалора гергарчу 50 шарахь[222][223].
Александр I-чун паччахьаллин шолгӀа мур (1813—1825)
Чоьхьара политика
Наполеонан тӀелатарца йохийначу пачхьалкхехь белхалой шортта бара[1190]. Цу гӀуллакхо кхин а крепостной Ӏедал чӀагӀдаре кхачийра. 1815 шарахь арахийцира указ, ахархошна дихкина «паргӀато лахар» кхелашкахь. Уьш крепостной лоруш хилла, муьлхачу бахархойн тептарца дӀайазбина хиларе ца хьоьжуш. 1822 шарахь элашна йуха а бакъо йелира шайн ахархой Сибрех дӀабахийта[1191].
1816 шарахь Ӏедало йухаметтахӀоттийра заводашна белхалой эцар дехкар[1133].
Эскар латторан харжаш лахйаран а, эскархошна тӀеэцар лахдан а гӀерташ, Ӏедалша дӀадолийра пачхьалкхан ахархойн латтанаш тӀехь тӀеман меттигаш вовшахтоха. Церан бахархойн эскарехь гӀуллакхдар а, латталелор а цхьаьнатоха дезаш хилла. Дерриге а болх эпсарийн куьйга кӀел дӀахьора, шуьйра пайдаоьцура дегӀан таӀзарх. Ахархой дуьхьало йора тӀеман меттигашка дехьабахарна, гӀаттам бора[230].
ТӀеман станицаш кхолларна тӀехьожуш вара Александр I-чун тешамечу нахах цхьаъ Аракчеев А. А. Цуьнан заманхоша цуьнан цӀе йоьзна йара бюрократин массо а хӀуманна тӀехь ницкъ хиларца, кегийра низамашца, эскарехь «Ӏасанан дисциплина» олуш йолу низам йухадерзорца. Цуо, къаьсттина, сингаттам баьккхира Семёновски полкан салташна йукъахь 1820 шарахь[231][1192].
1816—1819 шерашкахь Эстонехь а, Курландехь а, Ливонехь а ахархошна йелира шайн маршо, амма дерриг латта латтан долахойн долахь хилира. Дуккха а шерашкахь дӀасалела хан хӀоттийра ахархоша шайн латтанаш эца. Оцу хенахь латтан долахоша шайн ницкъ латтош хилла царна тӀехь. Иштта, Росси хӀиттийна крепостной нехан эмансипацин принципаш[1193][1194][1195].
Наполеонан тӀемаш дӀабевлча Александр I-чун кертахь шуьйра даьржира динан а, мистикийн а хьехамаш[1196]. 1812 шарахь Россехь болх бан йолийра Библин йукъаралла — кхиаме иза йара пачхьалкхан исторехь дуьххьарлера йукъараллин организаци. Маьрша ойланца къийсам латторна куьйгалла деш вара императоран кхин цхьа уллера накъост, Синодан коьрта прокурор, 1817 шарахь дуьйна синмехаллин гӀуллакхийн а, халкъан дешаран а министр А. Н. Голицын. Университеташна тӀехь гӀело йан йолийра[232][233].
1819—1821 шерашкахь хилира дуьххьарлера оьрсийн Антарктидан экспедици, коьртехь Ф. Ф. Беллинсхаузен а, М. П. Лазарев а[1197][1198].
1822 шарахь Россехь дихкира масонийн ложаш а, цунах тера къайлаха йукъараллаш а. ХӀинццалц долахь йолчу школашкахь а, интернаташкахь а хьоьхуш хилла иезуиташ махкара арабаьхна. 1824 шарахь Библин йукъаралла Синодан юрисдикцина кӀел йеара, кхиаме шен болх сацийра. А. Н. Голицын даржера дӀаваьккхира[1199].
Арахьара политика
Наполеонан Францица къийсам латтош, оьрсийн эскаро дӀабаьхьира Арахьара кампани 1813—1814 шерашкахь. Россино а, цуьнан бертахоша а эшийра Наполеон Лейпцигехь «Къаьмнийн тӀом» олучу тӀомехь. 1814 шеран мартехь оьрсийн эскарш Париже чудевлира[224][225][226].
1814 шеран гурахь схьайиллина Венерчу дипломатин конгресс. Александр I-чо кхиаме кхоьллина дуьненайукъара йукъаметтигийн Венин система. Цхьана агӀор, цо Европана гергарчу хьесапехь 40 шарахь маьрша кхиар кхачийра, амма вукху агӀор, цо кхачийра арахьарчу интервентийн гӀоьнца цхьа могӀа революцеш дӀайахар[1200]. Венин системин коьртачу документех цхьаъ дара «Йезачу бартан акт», 1815 шеран сентябрехь Парижехь оьрсийн императоран инициативица куьг йаздина[1201][1202].
Венин конгресс хиллачул тӀаьхьа Россино дӀаелира хилла Варшавин герцогствон доккхаха долу дакъа, цунна автономин Польшин пачхьалкхан статус йелира. Александр I-чо цунна конституци а, ша-шена урхалла дан бакъо а, зорбан маршо а, шен эскар хила бакъо а йелира[227]. Польшин пачхьалкхан институташкахь а, кхелашкахь а, эскарехь а лелайора полякийн мотт, оцу автономин кхоламийн бен бакъо йацара цигахь даржаш дӀалаца[1203].
1816 шарахь инарла А. П. Ермолов Кавказехь йолчу Отдельни корпусан командир хӀоьттира. Цо йолийра лаьмнин кӀошташна системан блокада, дӀайаьхьира тӀеман экспедицеш Нохчийчоьнан а, ГӀебартахойн а лаьмнашна дуьхьал. Цу гӀуллакхо Кавказан тӀом болийра[1204].
Декабристийн гӀаттам
1816-чу шарахь радикалан эпсарша кхоьллира Петарбухехь къайлаха йукъаралла — КӀелхьардовларан барт. 1818 шарахь цуьнан метта хӀоттийра «Союз Благосостояния». Организацино билгалйаьхначу Ӏалашонех цхьаъ йара йукъаралла кечйар конституци тӀеэца, иза императоро дӀайала йезаш йара. Йукъараллин уставехь иштта дуьйцура крепостной Ӏедал дӀадаккхарх а, эскаре дӀакхайкхарх а, тӀеман меттигаш дӀайахарх а лаьцна.[1205]. Цхьаболу «Союз благоденствия» декъашхой тӀаьхь-тӀаьхьа кхаьчна и Ӏалашонаш тӀеман карчамца бен кхочушйан йиш йац бохучу жамӀе. Оцу хаттарна тӀехь барт цахилар бахьана долуш йукъаралла дӀайаьккхина аьлла дӀакхайкхийра 1821 шарахь[1206].
1821 шарахь Российн къилбехь дӀатарбеллачу ШолгӀачу эскаран эпсарша кхоьллира Къилбаседа йукъаралла. Цунна куьйгалла деш вара П. И. Пестель, цо кечйира организацин программа. Цу документан цӀе йара «Оьрсийн бакъдерг»[1207]. 1822 шарахь Петарбухехь кхоьллина Северан йукъаралла. Цуьнан Н. М. Муравьевс кечйинчу программин цӀе йара «Конституци»[1208]. Шина а документо лерина дара крепостной Ӏедал дӀадаккхар, латтанийн доладар лардеш, классийн льготаш дӀайахар йа доза тохар, гражданийн бакъонашна гарантеш йар, векалийн Ӏедал кхоллар[234][235][236].
Йукъараллаш цхьаьна гӀаттам бан дагахь буьйлабелира. ЦӀеххьана Александр I велча, имперехь дӀайолайелира интеррегнум. Россино йуьхьанца дуй биира, хьалхо шен паччахьан Ӏаршан бакъонаш дӀатесна хиллачу Константин Павловичана[1209]. Къилбаседа йукъараллин куьйгалхой лецна денонсаци йинчул тӀаьхьа. Николай I-чо дуй буучу дийнахь Петарбухехь гӀаттам бан гӀоьртира Къилба йукъаралла. — 14 (26) декабрехь 1825 шеран. Сенатан майданахь гӀаттам дӀабаьхьира. 1826 шеран йуьххьехь Черниговн полкан гӀаттам охьатаӀийра. Декабристийн пхи куьйгалхо кхозуш хилла. БӀе сов элий халачу белхашка, махкахбаха, йа эскаре хьажош хилла[237][238][1210].
Николай I-ра паччахь волу мур (1825—1855 шераш)
.jpg)
13 (25) июлехь 1826 шеран императоран Николай I-чун манифестехь, цигахь хаам бира декабристаш байарх лаьцна, чӀагӀйира тезис паччахьан Ӏедал талхо йиш йоцуш хиларх лаьцна, пачхьалкхан «ширачу бухех» цхьаъ санна, Росси Европаца дуьстича[1211]. Оцу документо хӀоттийра Николайн самодержавин идеологин бух. Николай I-чун заманахь, дуьххьара Российн исторехь, цхьаьнадогӀуш, хаддаза тӀедожош а, Ӏуналла деш а йолчу хьежамийн системо билгалйоккху чоьхьара а, арахьара а политика, культура кхиор а, нехан шен дахар а[1212].
Чоьхьара политика
Пачхьалкхан массо а гӀуллакх шен караэца Николай I-чо реформа йира 1812 шарахь кхоьллина империн канцеляри. 1826 шеран январехь ша канцелярин цӀе хийцира канцелярин хьалхара дакъа аьлла. Оццу шарахь болх бан йолайелира ШолгӀа дакъа (низамаш кодификаци йарна жоьпаллехь йолу) а, КхоалгӀа дакъа (къайлаха полици) а[239][240][1213]. Императоран шен ницкъ ма-кхоччу дукха урхалин процессашна тӀехь урхалла дан лаам хиларо чаккхенгахь кхоллайелира оьрсийн бюрократин система, иза билгалйолу инициатива цахиларца а, кхаьънаш эцарца а, бюрократица а[1214].
1826 шарахь Николай I-чо къобалйира Ӏаламат луьра Цензуран устав, цуо тӀедиллира произведенийн политикин агӀонна тӀехь хилла ца Ӏаш, литературин агӀонна тӀехь а урхалла дан[241][242]. Цензура чӀагӀйира дозане кхаччалц 1848 шарахь Европехь цхьа могӀа революцеш хиллачул тӀаьхьа; университеташкахь политикин экономика а, философи а, юристийн дисциплинаш а хьехар кӀезиг дара, дешархойн терахь лахдира[255][1215][256].
1827 шарахь императоро омра дира ахархойн бераш йуьхьанцарчу классашка бен дӀа ца эца аьлла. 1828 шарахь тӀеийцира дешаран заведенешна керла устав. Уездан школера гимназе дехьавалар аьтто боцуш хилира. Гимназешка лела йиш йацара хӀинца элийн а, хьаькамийн а бераш бен[243]. 1835 шарахь тӀеэцначу уставо ира дозанаш тоьхна университетийн автономи[244][245].
1830—1831 шерашкахь Ӏедало дӀатеттира Севастополехь а, Тамбовхь а, Петарбухехь а, Стари Русехь а гӀаттамаш, уьш боьзна бара чуман йа холеран унна дуьхьал карантинан барамашца. 1830 шеран ноябрехь Польшин пачхьалкхехь гӀаттам иккхира. Иза дӀайаьккхинчул тӀаьхьа автономин кхоллам шен Сейм а, шен эскар а дӀаделира[246]; Варшавера а, Вильнера а университеташ дӀакъевлина[1216].
1831 шарахь императоро хьалайаьккхира элийн гуламан харжамашкахь дакъалаца оьшуш йолу бахаман квалификаци. Цу гӀуллакхо кхин а лакхадоккхуш хилла хьал долчу элийн мехалалла. Элашна тӀекхача аьтто ца хилийтархьама, 1832 шарахь кхоьллина керла классан тобанаш: Сийлаллин гражданаш (класс) (баккхий совдегарш, Ӏилманчаш, художникаш а, суртдиллархой а), стаган сийлахь гражданаш (лахара хьаькамаш, университет чекхйаьккхинарш). Уьш мукъабаьхна дегӀан таӀзарх а, кхаьжнаш тасаран налогах а, эскаре дӀакхайкхарх а[1217][1218].
1833 шарахь халкъан дешаран министро С. С. Уваровс хӀоттийра постулат, Российн къоман принципаш йу православи, паччахьан Ӏедал, къоман хилар. Официалан къоман теори олуш йолу хӀума хилира Николай I-чун паччахьаллин идеологин бух. Кхечу динехь болчу нехан йукъахь иза тӀебахийтаро оьрсийн доцучу къаьмнашна йукъахь национализм кхиийра[247][1219][248].
Православин Росси Европел лакхара хиларх лаьцна официалан тезисна жоп луш, либералан ойланаш йолчу элашна йукъахь хӀоттийра пачхьалкх йуьхьанца тӀаьхьайисина хиларан концепци (Философски кехат П. Я. Чаадаевн)[249][250][1220][1221]. Россиин историн некъ а, мисси а бахьана долуш иккхинчу къовсамаша 1830-гӀа шераш чекхдовлуш литературин а, философин а боламаш кхоллабелира — славянофилизм а, малхбузенизм а[1222][251][252]. 1840-гӀа шерашкахь, доккхачу декъанна В. Г. Белинскийн къинхьегамца, йаржа йолаелира социализман ойланаш (Петрашевскийн кружок, А. И. Герцен)[253][254][1223].
.jpg)
1833 шарахь арахецна М. М. Сперанскийн куьйгаллица кечдина Россин империн законийн гулам, иза ницкъе елира 1835 шарахь[1224][1225][1226].
1837 шарахь пачхьалкхан бахаман министерствос, коьртехь П. Д. Киселев, шен болх дӀаболийра. Пачхьалкхан ахархой дехаш долу дерриге а латтанаш цуьнан доладевлира. Министерствос йукъайаьккхира хаьржина йуьртан а, волостан а ша-шена урхалла, ткъа иштта йуьртан а, волостан а кхелаш, уьш луьстуш йара ахархойн кегийра девнаш. Оброкан барам хьаьжжина хилира ахархочун участкан пайдане хиларх. Йукъадаьккхина йукъара латта лелор, цо аьтто бора йалта ца кхачахь йалтан резерваш кхолла. Цунах цхьа дакъа хьажийна картолаш кхиорна. Цуо бахьана дира 1840—1843 шерашкахь Уралехь а, Волжехь а картолан бунт. Ши эзар сов йуьртан приходски школаш кхоьллина[1227][1228][1229].
1839 шарахь финансийн министро Э. Ф. Канкрина йолийра ахчанан реформа, цо гӀо дира Российн империн финансийн система дӀахӀотто[1230][1231][1232].
1842 шарахь арахийцира «обязательни ахархойх» лаьцна указ. Цо бакъо лора латтан долахойн шайн крепостной нах маьрша баха, царна латтан дакъош луш, цхьа могӀа декхарш кхочушдарна дуьхьал[1233][1234]. 1847 шарахь крепостнойн бакъо йелира латтанашца шайн паргӀато эца, декхарш дӀадала латтан долахойн латтанаш доьхкича. 1848 шарахь крепостнойн йиш йара латтан долахочун реза хиларца «недвижимость» эца[1235].
Крепостнойн кризис чӀагӀйира Даймехкан тӀеман хӀаллакдарх цкъа а меттахӀоьттина доцучу латтанийн долахойн латтанийн инзаре доккха декхар. 1843 шо кхачале ах сов массо а имениеш ипотеке йира[1236].
1840-гӀа шерашкахь заводаш хийца йолийра мануфактурийн метта. Предпринимательшна пайдане хетара крепостнойн йорахчу къинхьегамах пайдаэцар, технологийн инновацеш кхочушйарал. Цуьнца цхьаьна 1847 шарахь Ӏедало, фабрикантийн дехарца, бакъо йелира крепостной ахархой паргӀатоне дӀахеца, уьш йал эцна белхалой а беш[258]. Къинхьегаман продуктивность чӀогӀа меллаша хьалайаьлла. ДӀасадаржийна говзалла кхидӀа а Ӏедалехь йара текстилан индустрехь[1237][1238].
1837 шарахь Санкт-Петербургна а, Царское Селона а йукъахь схьайиллина Россехь дуьххьарлера цӀерпоштнекъ. 1851 шарахь Петарбухана а, Москвана а йукъахь йолчу Николаевскан аьчканекъа тӀехь машенаш лела йолийра[259][260]. XIX бӀешо йуккъе даьлча автомагистралаш йан йолийра[1239].
XIX бӀешеран хьалхарчу декъехь оьрсийн культурехь коьрта меттиг дӀалаца йолайелира литература (кхоллар А. С. Пушкинан, М. Ю. Лермонтовн, Н. В. Гоголан, Ф. И. Тютчевн, А. С. Грибоедовн, И. С. Тургеневн, Н. А. Некрасовн, И. А. Гончаровн кхин а)[257].
Йерриг а Николай I-чун чоьхьарчу политикано политикин а, йукъараллин а стагнаци йира. Россин экономикин кхиар кхин а алсам тӀаьхьадисира Европерчу пачхьалкхашна[1240].
Арахьара политика
Оьрсийн-гӀажарийн тӀом хиллачул тӀаьхьа Эриванан а, Нахичеванан а олаллаш дӀаелла Российн империна 1828 шарахь[1241][1242].
1826 шарахь Российн империно а, Ӏусманан империно а куьг йаздира Аккерманан конвенцина, цуьнца нийса а догӀуш, муьлхха а пачхьалкхан йохк-эцаран кеманаш паргӀат чекхдовла йиш йара Босфоран а, Дарданеллан а боьранашкахула[261].
1827 шеран июлехь Лондонан конвенцехь Россис а, Йоккха Британино а, Францино а чӀагӀйира Грецин Ӏусманан имперера автономин принцип, дӀахьедира шаьш кийча хилар Туркойчоьнна дуьхьал тӀеман гӀуллакх схьаделла. 1827 шарахь ингалсан-оьрсийн-французийн цхьаьнакхетначу эскадроно эшийра туркойн-мисаран флот Наварино тӀамехь. Цунна жоп луш, Ӏусманан империно Ӏаьржа хӀордан боьранаш дӀакъевлира оьрсийн йохк-эцаран кеманашна. Цу гӀуллакхо оьрсийн-туркойн тӀом болийра. 1829 шарахь бинчу Адрианополан бартаца Россино дӀаелла Кавказан Ӏаьржа хӀордан бердаш а, Дунайн дельта а. Ӏусманан империно къобалдира Россино Гуьржийчоь а, Малхбален Эрмалойчоьнан дакъа а дӀадалар. 1830 шарахь Грецино, Российн империн гӀоьнца, йозуш йоцу пачхьалкх кхайкхийра[1243][1244][1245].
1832 шарахь Россино Мисарахь эскарш охьадохкира, Ӏусманан империна дуьхьал гӀаттам дӀабаккха гӀо дан. 1833 шарахь Россино а, Туркойчоьно а куьйгаш йаздира Ункиар Искелесин бартана, цуьнца Ӏусманан империно чӀагӀо йира Ӏаьржа хӀордан боьранашкахула оьрсийн тӀеман кеманаш бен чекхдовла бакъо ца луш[1246][1247][1248].
1833 шарахь Россино а, Австрино а, Пруссино а Берлинехь къайлаха барт бира, цуьнца чӀагӀо йира цара вовшашна гӀо дан чоьхьарчу мостагӀашца къийсам латторехь, йукъагӀертаран тӀегӀане кхаччалц[1249].
1840 шарахь Россино а, Йоккха Британино а, Австрино а, Пруссино а куьг йаздира Лондонан конвенцина (1841 шарахь карлайаьккхира Францино дакъа а лоцуш), цуо дӀакхайкхийра Ӏаьржа хӀордан боьранаш маьршачу хенахь массо а кхечу пачхьалкхийн тӀеман кеманашна дӀакъевлина хилар. Ӏаьржа хӀордан флот дӀайаьккхира Дуьненайукъара хӀорда чу йаха бакъо, цундела Балканашкахь оьрсийн Ӏаткъам лахбелира[1250][1251].
1848 шарахь Европехь революцин карчамаш хиларан фонехь Николай I-чо, Ӏусманан империн реза хиларца, Молдави чу эскарш далийра, Валахехь революци дӀайаьккхира. 1849 шеран бӀаьсте, Берлинан бартаца нийса а догӀуш, революцин Венгрин республикана йукъагӀоьртира Росси, цу кепара Австрин импери йохарх кӀелхьарайаьккхира. Дуьненайукъара йукъаметтигийн Венин система дӀайаьлла[265][266][1252].
Къилбаседа Кавказехь Российн империно, Николай I-ра куьйгалла дечу хенахь, хаддаза тӀом бора муридизмна тӀаьхьабевллачу лаьмнашна дуьхьал. Нохчийчохь а, ДегӀастанехь а кхоллайелира имамат, коьртехь Шамил а волуш, 1834-чу шарахь. Оьрсийн эскаран Кавказан корпусан терахь тоьаш дацара шуьйра лаьмнин латтанаш дӀакъовла а, бахархой тӀелатарех ларбан а[262][263][264].
Николай I-чун арахьарчу политикехь дукха хьолахь идеологин хьежамаш тоьлла пачхьалкхан геополитикин лаамашна тӀехь. Российн империн Европехь революцин а, къоман паргӀатонан а процессашна дуьхьало йан лаар бахьана долуш пачхьалкх дуьненайукъара изоляци йан гӀо дира[261].
1851 шарахь туркойн султана, Францин тӀеӀаткъамца, католикийн динан дайшна бакъо йелира Палестинехь керста динан йердашна тӀехь урхалла дан. Цунна жоп луш, Николай I-чо эскарш хьажийра Дунайн олаллашка, Ӏусманан империно тӀедожийра православин килсан привилеги къобалйар. Йоккха Британин а, Францин а, Австрин а, Пруссин а йуккъеметтиг ца хилира. Туркойчоьно тӀом кхайкхийра Россина 1853-чу шарахь[1253][1254][1255].
ГӀирман тӀом
1853 шеран ноябрехь Ӏаьржа хӀордан флот П. С. Нахимовс туркой эшийра Синопехь хиллачу тӀамехь, иза дуьненан исторехь тӀаьххьара боккха тӀом бара парусни кеманашца[1256]. 1854 шеран йуьххьехь ингалсан-французийн эскадрон Ӏаьржа хӀорда чу йелира. Цунна жоп луш, Николай I-чо дӀахеда дипломатин йукъаметтигаш Йоккха Британица а, Францица а. Российн цӀеран бартхо лоруш йолу Прусси а, 1848 шарахь Николай I-чо дӀасакъастарх кӀелхьарайаьккхина Австрин импери а реза ца хилира шайн нейтралитет йуха а чӀагӀйан[1257][267].
1854 шеран мартехь оьрсийн эскаро Силистрана го биначул тӀаьхьа Йоккха Британино а, Францино а тӀом кхайкхийра Россина. Бертахойн эскадроно бомбанаш йиттира Одессана. Десант йарна кхоьруш, Россино шен эскарш арадаьхна Дунайн олаллашкара, иза сихонца Австрино дӀалаьцна[1258]. Петропавловск-Камчатски гарнизоно йухатоьхна ингалсан-французийн десантан ницкъ. Соловецкий монастырь тӀе бомбанаш йиттина[1259][1260].
ТӀеман операцеш хилира Балтикан а, КӀайн а хӀордашкахь, иштта Кавказехь а, цигахь оьрсийн эскарша эшийра туркойн эскар, дӀалецира Карс гӀап 1855 шарахь[1261][1262].
1854 шеран сентябрехь ингалс-французийн эскарш охьаховшура Евпаторина гергахь йолчу ГӀирман ахгӀайренан тӀехь. Алма хица хиллачу тӀамехь оьрсийн эскар эшийра. 14 (26) сентябрехь 1854 шеран Севастополь ларйар дӀадоладелира[1263]. ГӀала ларйархоша уггаре а йоцачу хенахь ларйаран чӀагӀонийн система йира. Севастополан дуьххьарлера штурм йухатоьхначу хенахь вийра оборонан командир В. А. Корнилов. Командовани дӀайелира П. С. Нахимовга. Инкерманан тӀом боьдуш оьрсийн эскар гӀала паргӀатйаккха гӀортаран аьтто ца белира. Севастополехь хаддаза бомбанаш йеттара. 6 (18) июнехь 1855 шеран бӀов ларъеш болчара йухатоьхна йукъара штурм. Июнь бутт чекхболуш П. С. Нахимовна Ӏожаллин чевнаш хилла. РогӀера оьрсийн эскарш Севастополан го дӀабаккха гӀертар (Ӏаьржа хин тӀом) кхиамца чекхделира. 27 августехь (8 сентябрехь) 1855 шеран рогӀера йукъара штурм еш французаша дӀалаьцна Малаховн Курган, иза йара ларйаран чӀагӀонийн коьрта меттиг. Оьрсийн гарнизон йухаелира понтонан тӀай тӀехула Севастополан бухтан къилбаседа агӀор, гӀала а йитина[1264][1265].
1855 шеран февралехь, тӀеман гӀуллакхийн лакхе йолчу хенахь, император Николай I велира. Цуьнан метта хӀоьттина волу Александр II реза хилира ледарлонаш йан. 1856 шарахь Парижан машаран бартан хьелашца Российн бакъо дӀаелира Ӏаьржа хӀорда тӀехь хӀордан флот а, бӀаьвнаш а латто. Ӏусманан империно къобалдира Кавказан бердаш Россина дӀадалар[268]. Россин дипломатин изоляци дӀайазйеш йолу дуьненайукъарчу йукъаметтигийн ГӀирман система олу система кхоллайелир[1266][1267].
Александр II-гӀачун паччахьалла (1855—1881)
_(2)_X_e1.jpg)
Чоьхьара политика
ГӀирман тӀеман харжаша доьазза совйаьккхина пачхьалкхан бюджетан дефицит. Эскаре дӀакхайкхаро а, сихаллин налогаша а йохийра ахархойн бахамаш[1268]. БӀе сов маьӀне ахархойн сингаттам дӀайазбора махкахь шарахь. 1856 шеран гурахь императоро Александр II-гӀачо нахана хьалха даре дира крепостной Ӏедал дӀадаккха дезаш хилар[1269][1270].
1857 шарахь дуьйна реформин деталех лаьцна дийцарш дӀахьора Ӏедалан къайлаха (1858 шарахь дуьйна — Коьрта) ахархойн гӀуллакхийн комитетехь, цо лору провинцин сийлахьчу комитеташкахь кечйина проекташ. 1860 шеран октябрехь тӀаьххьара проект дӀаелла Пачхьалкхан Кхеташоне тидаме эца[1271][1272][1273].
_-_Kustodiev,_1907.jpg)
19 февралехь (3 мартехь) 1861 шеран Александр II-гӀачо куьг йаздира крепостни Ӏедал дӀадаккхаран манифестна а, крепостной Ӏедалх мукъабаьхначу ахархойн низамна а. Ахархошна шен личностни паргӀато йелира. Лаьттан долахой декхаре бара царна мах эца латтан дакъош дала. Мах дӀабаллалц, ахархоша кхочушдан дезара шайн хьалха хилла декхарш (ханна декхарийлахь болу ахархой). Девнаш элашна йукъара маслаӀатхоша дӀадерзош хилла. Эцна латта йукъараллин долахь хилла дӀахӀоьттира. Ахархойн аьтто ца баьлла цунах дӀабаха а, шайн латтанаш дӀадала а 1870 шо кхаччалц, Ӏаьржа латтан провинцешкахь шаьш лелош долу ах кхаччалц латтанаш дайира. Ахархоша латтан долахошка мах дӀабаларан ахчанах 20 процент ахча дала дезаш хилла; дисинарг дӀалора хазнано, йа латтан долахойн декхарш дӀа а дохуш, йа мах сиха лахбеллачу мехала кехаташца. Ахархой декхаре бара пачхьалкхана и дерриге ахча ахчанца (проценташца) дӀадала 49 шарахь. Иштта декхаршна тӀера проценташ йохура, бӀешо чекхдолуш ахархойн финансийн лай хиларе кхачийна[269][270][271][272].
Иштта паргӀатйаккхаран хьелаш массо а сингаттам кхуллуш хилла. 1861 шеран апрелехь эзарнаш ахархоша дакъалецира Казанан губернин Бездна йуьртахь хиллачу къепедацаршкахь[1274][1275]. Цхьана агӀор, кӀезиг латтанаш а, луьра финансийн дукъ а долуш ахархойн эмансипацино бух биллира XX бӀешеран революцешна. Вукху агӀор, крепостной Ӏедал дӀадаккхаро цхьа могӀа реформаш йира[283].
Финансийн система дӀахӀотто Пачхьалкхан банк кхоьллина 1860 шарахь, 1862 шеран январехь дуьххьара зорбане йаьккхира Российн империн даьхнин а, харжамийн а декъадалар. 1863 шарахь дуьйна налогийн латталелоран система болх беш ца хилира, цуьнан метта Ӏедало акцизаш йелира[279][1276]. 1868 шеран таможнин тарифца импортан льготан хьелаш леладора оьрсийн промышленностан оьшу сурсаташна а, сурсаташна а[1277].
1863 шеран январехь Польшин пачхьалкхехь гӀаттам болабелира, иза Российн империс 1864 шеран гурахь охьатаӀийра[285][1278][1279]. Оцу гӀаттамна жоп луш Ӏедало дӀадаьккхира Польшин пачхьалкхехь крепостной Ӏедал 1864 шарахь: ахархоша шаьш лелош хилла латтанаш кхаьчна, компенсаци а йоцуш. ГӀаттамехь дакъалаьцначеран латтанаш дӀадаьхна. Дворянийн полицин ницкъ дӀабаьлла ахархошна тӀехь. Оьрсийн политика чӀагӀйира нийсонан а, халкъан дешаран а декъехь. Ша Польшин пачхьалкх йекъайелира 10 провинцина, йевзира Вислин кӀошт аьлла[286].
Административан структураш цхьаьнатохар а, школашкахь а, Ӏедалан институташкахь а, меттигерчу Ӏедалан органашкахь а русификаци а хилира Балтикехь а, Финляндехь а, Бессарабехь а, Чоьхьара Кавказхь а[1280][1281].
1864 шарахь земствон реформа еш Российн Европин декъан губернашкахь кхоьллина хаьржина земствон гуламаш (административан урхаллин орган) а, земствон кхеташонаш (кхочушдаран орган) а. Цара дуьйцура йукъараллин хьал дикачу агӀор хийцаран, халкъан дешаран, медицинан, могашалла Ӏалашйаран, меттигера некъаш, тӀайш, туьканаш, килсаш, набахтеш йарца а, Ӏалашйарца а доьзна хаттарш. Земствон гӀуллакхаш меттигерчу бахархойх луш йолчу леррина налогах латтадора, царна тӀехь терго латтайора губернаторан администрацино[273][274][1282][1283].
Земствон реформех тера, гӀалин ша-шена урхалла даран реформа хилира 1870 шарахь, кхоьллина харжамийн гӀалин кхеташонаш (административан орган) а, гӀалин администрацеш (кхочушдаран орган)[275][276][1284][1285].
1864 шарахь хиллачу кхелан реформо йукъадаьккхира масех кхелан тӀегӀан. Кегийра гӀуллакхаш къастош хилла земствон гуламаша хоржучу мировой судьяша. Дукхах долу гӀуллакхаш дӀакхачийна Таждилан кхеле. Цуьнан председателаш а, декъашхой а императоро къобалбина бара; уьш гуттаренна а даржаш дара. Таждилан кхело дуккха а гӀуллакхаш листина, бехкевечун бехк хиларх лаьцна сацам беш йолчу присяжнишна йукъахь. Цуьнан агӀо ларъеш хилла адвокаташа. Ахархошна кхел йора волостан кхелашкахь, уьш лелайора йукъара низамца. Кхечу классийн декъашхошна дӀадаьккхина дегӀан таӀзар лелаш дисира[277][1286][278][1287].
Къоман дешаран системин реформийн цхьа дакъа дара 1863 шарахь Университетан Устав тӀеэцар, цо меттахӀоттийра университетийн автономи. 1864 шарахь йуьхьанцарчу классийн школаш земствон юрисдикце дӀаелира. Йуккъера дешар лора йерриг классан ворхӀ классан кӀентийн гимназешкахь, уьш йекъалора классикан (гуманитарни) а, реальни (технически Ӏилманаш) а. Дешаран ахча дӀалуш хилла. Губернин гӀаланашкахь тӀаьхь-тӀаьхьа схьайоьллура мехкарийн школаш. 1870 шарахь уьш хийцира йоьӀарийн гимназех. 1876 шо кхачале Россехь кхоьллина зударийн лакхара дешаран курсийн система[284][1288].
1865 шарахь хилира цензуран реформа. Периодикан зорбанан гӀирсаш арахеца бакъо елира, хьалха цензура а йоцуш. Амма периодикан зорбанан гӀирсана гӀуда тоха а, иштта дӀакъовла а тарлора, хьарам материал зорбане йаьккхина аьлла[282][1289].
ТӀеман реформа лаьттира дуккха а шерашкахь. Эскархошна дегӀан таӀзарш дар дӀадаьккхина. 1864 шарахь империн мохк бекъира тӀеман кӀошташка. 1865 шарахь кхоьллина Коьрта штаб. Кадетийн корпусех тӀеман гимназеш хилира, эпсарш кечбеш йолу тӀеман школаш кхоьллира. Юнкерийн школаша бакъо лора элий боцурш эпсарш хила. Эскар йуха а герзаца кечдеш дара. 1874 шарахь эскаре дӀакхайкхар хийцира массо а эскаран гӀуллакхдарца, уггаре йоккха хан лахйира эскарехь 6 шаре кхаччалц, хӀордан флотехь ворхӀ шаре кхаччалц. Йоза-дешар ца хуучу салташна эскарехь Ӏамадора еша а, йоза а, хьесап а[280][1290][281][1291].
Крепостной Ӏедал дӀадаккхаро сихйира ахархойн йукъараллехь бахаман стратификацин процесс. Вовшашна жоьпалла хиларо лаамаза хьал долчу йуьртахойх («кулакех») дозуш хилла дефолтерш[1292]. Миска нах ницкъ беш хилла шаьш фермерийн белхалой санна балха эца йа гӀала дӀакхалха, ахча даккха. Цу гӀуллакхо кхоьллина маьрша, промышленностана балха эцначу белхан базар. Промышленни революцин хьалхара хьелаш — говзаллин говзалла заводийн говзалле йерзор — кхоьллина[1293][1294].
Александр II-гӀачун паччахьалла чекхдолуш Россехь промышленностан сурсаташ уггаре а хьалха арахоьцура заводашкахь, лелош буьркан машенаш а, машенаш а. Российн промышленностан башхалла йара йаккхийчу предприятешкахь белхалойн лакхара концентраци[296]. Александр II-гӀачун заманахь аьчканекъаш дахкар сиха сихделира. Иза пачхьалкхо а, долахь болчу наха а тӀеийцира, хазнан гӀоьнца. 1880 шо кхачале цӀерпоштнекъан маша, йерриг йохалла 23 эзар километр йолуш, ах Европин Росси дӀалаьцна[297].
1880 шарахь император вен гӀортар кхиаме ца хиллачул тӀаьхьа кхоьллина Лакхара административан комисси, цунна йелира терроризмца къийсам латто сихонца бакъонаш. Цуьнан куьйгалхо вара М. Т. Лорис-Меликов. Цо балхара дӀаваьккхира реакционни халкъан дешаран министр Д. А. Толстой, дӀайаьккхира КхоалгӀа дакъа, паргӀатйаьккхира цензура. ЦӀеран налог дӀайаьккхина. Оццу шарахь, 1880-чу шарахь, чоьхьарчу гӀуллакхийн министр хӀоьттира М. Т. Лорис-Меликов. Конституцин проектана кечам бан болабелира[1295].
Радикалан организацеш а, белхалоша шайн бакъонаш къийсам латтор а
Европеизаци йинчу сийлахьчу элитан а, хьалакхуьуш йолчу Российн разночинцийн интеллигенцин а йиш йацара йарташ тӀаьхьайисина хиларан тидам ца бан, хьал уггаре а хьалха пачхьалкх Малхбузенна тӀаьхьайисина хиларца тӀеоьцуш. Цхьа некъ лоьхуш, дуккха а радикалан ойланашна тӀебирзира[1296].
1861 шарахь, къен студенташна дешаран мах дӀабаккхарна жоп луш, Петарбухерчу университетан студенташа дӀайаьхьира Россехь дуьххьарлера урамийн демонстраци. Ӏедало жоп делира массо а университеташкара арабахарца. Йерриг а Россехь дӀасайаржа йолийра революце кхойкхуш йолу анониман прокламацеш[1297]. Цунна жоп луш, Ӏедалша сацийра «Современник» а, «Русское слово» а журналаш арахецар, дихкина разночинцаша агитаци дӀахьош йолу кӀирандийнан школаш[1298][1299].
Д. И. Писаревн а, Н. Г. Чернышевскийн а кхоллараллех дог лозучу нигилистийн идеологин эволюцино 1865 шарахь Петарбухехь студент Н. А. Ишутин коьртехь волу кружок кхоллайаларе кхачийна. Оцу кружокехь вара Д. В. Каракозов; 1866 шарахь цо кхочушдира император вен гӀортар, амма кхиаме ца хилира — иза дуьххьарлера терроран акт йара Российн исторехь[1300][1301][1302].
Вен гӀортарна жоп луш йинчу репрессеша нигилисташ а, социалист-популисташ а (Нечаевщина, Чайковскицаш) буьззина къайлаха дӀабаха декхаре бира. Уьш доккхачу декъанна нисбелла революционеран анархистан М. А. Бакунинан ойланашца[1303][1304]. 1874 шарахь Россехь цуьнан мурдаш гӀиртира «халкъана тӀебаха», кхиам ца хилира ахархой гӀаттам бан гӀерташ. Цу боламехь дакъалаьцна эзар сов стаг лаьцна[1305][1306].
1876 шарахь народникийн революционерийн къайлаха тобанаш цхьаьнакхийтира «Лаьтта а, маршо а» къайлахчу вовшахтохаралле, цуьнан коьрта Ӏалашо халкъан социалистийн революци хилар дӀакхайкхийра. Амма ахархойн гӀаттамна пропаганда ца хилира[298]. Цул тӀаьхьа народникаша Ӏедалан белхахошна дуьхьал террор лелайора (В. И. Засуличан а, С. М. Степняк-Кравчинскийн а теракташ). 1879 шарахь «Лаьтта а, маршо а» йекъайелира йарташкахь пропаганда дӀайахьа гӀертачу «Ӏаьржа йухадекъаран» организацина а, террор политикан къийсаман кеп санна къобалйинчу «Халкъан лаамна» а[1307][299][300].
«Народовольцы» кхоьллина тӀеман террорхойн тоба, революцин а, белхалойн а, эпсарийн а гонийн системех пайда а оьцуш. Революционераша император вен гӀертарш дӀадаьхьира, амма кхиаме ца хилира. Малхбузерчу Европерчу прессо терроран тохарш паччахьан Ӏедалан деспотизмана дуьхьал турпалаллин къийсам санна билгалдаьккхира. Российн либералан йукъаралло бакъйира уьш, махкахь легалехь политикан къийсам латто хьелаш цахилар бахьана долуш. 1881 шеран мартехь С. Л. Перовская коьртехь йолчу террорхойн тобано Ӏожаллин чевнаш йира Александр II-гӀачунна[301][1308][1309].
Дукхаха йолчу оьрсийн заводашкахь а, заводашкахь а белхалойн луьра эксплуатаци йар бахьана долуш 1870-гӀа шерашкахь забастовкин болам кхоллало, дуьххьарлера белхалойн организацеш кхоллало («Къилба Российн белхалойн союз», «Къилбаседа оьрсийн белхалойн союз»)[1310][1311].
Арахьара политика
1856 шарахь А. И. Барятинский хӀоьттира Кавказехь оьрсийн эскарийн коьрта буьйранча. 1859 шарахь цо лаьмнийн хьалханча Шамил капитуляци йар чӀагӀдира. Дагестан а, Нохчийчоь а эххар а Российн империна йукъайахийтира[266]. Къилбаседа-Малхбузера Кавказехь чергазашна дуьхьал тӀеман операцеш дӀайаьхьира 1864 шо кхаччалц[1312][1313].
1855 шарахь Россино а, Японино а официалехь вовшашца дипломатин йукъаметтигаш йира (Симодан барт), ткъа 1858 шарахь Эдо гӀалахь куьг йаздира йохк-эцаран а, хӀордаца леларан а барт[1314].
1858 шарахь Россино а, Цийно а куьг йаздира Айгунан бартана, цо чӀагӀдора Амур хин аьрру бердаца долу латтанаш Россина. 1860 шарахь Пекинехь бинчу бартаца Цийно къобалйира Уссурин мохк Российн латта санна. Россина аьтто белира Тийначу океане кхача[287][1315].
1860-гӀа шераш дуьйлалуш чекхделира гӀазакхийн латтанаш Россина тӀедахар. 1865 шарахь оьрсийн эскарша дӀалецира Кокандан каганатийн доккха дакъа. 1867 шарахь кхоьллира Туркестанан Инарла губернаторалла, коьртехь К. П. Кауфман а волуш. 1868 шарахь Россица хиллачу тӀамехь Бухара Имарат эшийра. 1873 шарахь Хиван каганто къобалдира шен Российн вассалалла. 1876 шарахь Кокандан ханалла хийцира Ферганан кӀоштах. Аннекси йинчу территорешкахь Россино чӀагӀйира бусулба динан дайн бакъонаш. Массо а кепара лолла дӀадаьккхира[289][290][1316]. 1870-гӀа шераш чекхдовлуш Россино дӀалаца долийра туркменийн тайпанийн латтанаш. 1881 шарахь дӀалаьцна Геок-Тепе гӀап[1317].
1867 шарахь Россино а, Японино а Санкт-Петербургехь куьйгаш йаздира Сахалин цхьаьна долахь хиларх лаьцна конвенцина[1318].
1867 шарахь Россино, Цхьаьнатоьхначу Штатийн хьехамца, доьхкира оьрсийн дакъа Аляска а, Алеутийн гӀайренаш а. Российн империн экономикин интересаш оцу регионехь кӀезиг йара хӀетахь. Кхаьчна ахча уггар хьалха Европин декъерчу Россехь аьчканекъаш дахка хьажийна хилла[288][1319].
1870 шарахь, франкийн-пруссийн тӀамах пайда а оьцуш, Россино дӀакхайкхийра ша Парижан машаран бартан бехкамаш кхочушбан реза цахилар[291]. Россина гӀортор йира керла кхоллайеллачу Германин империно. 1871 шеран Лондонан конвенцица Россис йуха а шен бакъо йелира Ӏаьржа хӀорда тӀехь хӀордан флот а, тӀеман базанаш а латто[292][293].
1873 шеран гурахь Россис а, Германис а вовшашна гӀо даран конвенцина куьйгаш йаздира; оццу шарахь Россино а, Германино а, Австро-Венгрино а чекхйаьккхира республикин а, революцин а ойланашца къийсам латторан Ӏалашонан акт[1320][287].
1875 шарахь Россино а, Японино а куьг йаздира Петарбухан бартана, цуьнца Россис Сахалин йелира Курилан гӀайренаш Японина дӀайаларна дуьхьал[288][1321].
1876 шарахь туркоша Болгарехь гӀаттам дӀабаьккхира. Оццу шарахь Сербино а, Черногорино а тӀом кхайкхийра Ӏусманан империна дуьхьал. Российн лаамехь герз а, славянашна кхача а латтош йолу Ӏов Балканашка дӀайахара. 1877-чу шарахь Российн империно тӀом кхайкхийра Туркойчоьнна. Оьрсийн эскаро дӀалецира Плевна, цул тӀаьхьа Болгари мукъайаьккхира. Кавказехь дӀалаьцна Карс гӀап. 1878 шарахь Россино а, Туркойчоьно а куьг йаздира Сан-Стефано бартана, цуьнан хьелаш хийцира цу шарахь тӀаьхьо Берлинера конгрессехь Йоккха Британин а, Австро-Венгрин а дехарца. Россино йуха схьаийцира къилба Бессараби, иштта дӀаийцира Карс а, Ардахан а, Батум а[294][1322][295][1323].
Александр III-гӀа паччахьалла деш волу мур (1881—1894 шераш)
Чоьхьара политика
Керлачу императоро Александр III-гӀачо сацийра Российн конституцин проект йийцаре йар. М. Т. Лорис-Меликовс шен дарж охьадиллина. 1882 шарахь чоьхьарчу гӀуллакхийн министр хӀоттийра Д. А. Толстой. Цунах хилира контрреформаш олучу гӀуллакхийн дӀахьошверг[302].
Александр III-гӀачо къобалбира ахархойн хьал аттачу доккхуш болу цхьа могӀа сацамаш. 1882 шарахь кхоьллина Крестьянски латтан банк. Цо ахархошка кредиташ лора латталелорхойн латтанаш эца. 1883 шарахь ханна декхаре болу ахархой дехьабаьхна декхаре мах дӀабаларе. Мах эцаран ахчанаш лахдина[307]. 1886 шарахь дӀайаьккхира кхаьжнаш тасаран налог. Йукъаралла чӀагӀйан Ӏедало 1886 шарахь дозанаш дира доьзалийн декъадаларан, 1893 шарахь лаххара а 12 шеран хан хӀоттийра йукъараллин латтанаш йухадекъа, дихкира ипотека дӀайалар а, латтанаш дохкар а[308][1324].
Ӏаьржачу Лаьттан провинцешкахь бахархойн терахь алсамдаларца, ахархойн латтанаш ца тоар чӀагӀделира. Царна ницкъ бина латтанийн долахошкара латтанаш аренде эца, цара хаддаза арендан мах хьалабоккхуш хилла. Ахархой сиха къелле бевлира. XIX бӀешо чекхдолуш цу кӀошташкахь кхолладелла эккхийтаран йукъараллин хьал[1325].
Ӏедалан коьрта Ӏалашо йара паччахьан Ӏедал чӀагӀдар а, латтанийн дворянийн привилеги ларйар а, шен коьрта гӀортор санна. 1885 шарахь кхоьллина Дворянски банк. Цо кредиташ лора льготан хьелашца, латтанийн долахойн латтанашца чӀагӀдеш. 1889 шарахь Ӏедало йукъайаьккхира земствон хьаькамийн институт. Уьш меттигерчу тӀаьхьенан элашна йукъара хӀиттош хилла, ахархойн йуьртан гуламан сацамаш йухатоха бакъо йолуш хилла. Цу кепара меттахӀоттийра 1861 шарахь дӀабаьккхинчу латталелорхойн ахархошна тӀехь йолу полицин Ӏедал[309]. Магистратийн кхел дӀайаьккхира, кхелан бакъонаш земствон хьаькамашна дӀаелира[307].
1889—1890 шерашкахь земствон контрреформано цемент йира меттигерчу Ӏедалан органашкахь элийн сов Ӏедал хилар. Уьш буьззинчу барамехь хьаькаман Ӏуналлехь хилира[303][304].
1892 шарахь хиллачу гӀалин контрреформано кӀезиг ахча долу бахархой дӀабаьхна гӀалин Ӏедалехь дакъалацарх, бахаман квалификаци ира лакхайаккхарца[303].
Ӏедало доза тоьхна политикин гӀуллакхашкахь низаман процессаш шера хиларан, дӀабаьхна лаамаза суьдхой а, кхелан талламхой а гӀуллакхех, лахбина присяжни наха луьстуш долу гӀуллакхийн барам[303].
1883—1884 шерашкахь Ӏедало дӀакъевлира массо а радикалан а, дуккха а либералан а газеташ а, журналаш а. Къоман дешаран контрреформано автономи дӀайаьккхира университеташна (1884 шеран университетан устав). Университетехь дешаран мах алсамбаьлла, форма лелор тӀедожийна хилира. Дукхахйолу зударийн лакхара курсаш дӀакъевлина йара. 1887 шарахь дихкира кӀезиг ахча долчу гӀалин доьзалшкара бераш гимназешка дӀаэцар[305][306].
Вислан кӀоштахь а, Финляндин Йоккхачу Герцогствохь а административан институташ оьрсийн хийцаран процесс чӀогӀа чӀагӀйелира. Дорпатана Юрьев аьлла цӀе хийцира. Ӏедалша дозанаш тоьхна жуьгтий университеташка а, гимназешка а тӀеэцарна[1326].
1880-гӀа шераш йуккъе дахча Россехь промышленни революци чекхйелира[313]. ТӀекхуьуш йолу пролетарийн класс шен экономикин интересаш ларйан йолайелира. 1882 шарахь арахийцира указ заводашкахь а, заводашкахь а белхалошна белхан низамех лаьцна[1327], 1886 шарахь тӀеийцира заводийн гӀуданаш нисдеш долу низам. Пачхьалкхан заводийн инспекцин бакъонаш шорйира. Кхиазхошна а, зударшна а дихкина хилла буьйсанна болх бар[1328]. Цуьнца цхьаьна низам тӀеийцира забастовкехь дакъалацарна лацарх лаьцна — баттана кхаччалц[1329].
1891 шарахь Ӏаьржа Лаьттан провинцешкахь йекъа хилар а, йалташ ца хилар а бахьана долуш массо а мацалла хилира, цунах велира 600 эзар гергга стаг[1330].
1891 шарахь тӀеийцира керла таможнин тариф, ира хьалайаьккхира арахьара гӀирсашна а, сурсаташна а тӀера йал. Цу гӀуллакхо Германица йохк-эцаран тӀом болийра[1331].
Сихха цӀерпоштнекъан болх дӀабаьхьира. 1891 шарахь дӀаболийра Сибрехан аьчканекъ бан[260]. Хин транспорт технически йуха кечйар чекхдаьккхина. XIX бӀешо чекхдолуш Россехь дара 2500 сов пароход[1332].
XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь литература кхидӀа а коьрта меттиг дӀалоцуш йара оьрсийн культура (кхоллар И. С. Тургеневн, Ф. М. Достоевскин, Л. Н. Толстойн, И. А. Гончаровн, Н. С. Лесковн, М. Е. Салтыков-Щедринан кхин а)[316]. Оьрсийн классикан музыка мах хадор кхаьчна (композиторийн М. П. Мусоргскийн, Н. А. Римский-Корсаковн, А. П. Бородинан, П. И. Чайковскийн, кхечеран а произведенеш)[317].
Революционни организацеш а, белхалойн шайн бакъонаш къуьйсуш болу къийсам а
Александр II верна жоп луш массо а лецарш а, репрессеш а йинчул тӀаьхьа, теракташна тӀегӀертачу радикалан тобанийн гӀуллакхаш сацийра. 1887 шарахь «народовольц» («Халкъан лаам») Александр III-гӀа вен гӀортар кхиаме ца хилира. ТӀелатарехь дакъалаьцнарш, шайна йукъахь В. И. Ульяновн воккхах волу ваша а волуш, байира[1333].
1880-гӀа шераш дуьйлалуш экономикин кризис бахьана долуш заводашкахь белхан хьелаш телхина, массо а нах балхара дӀабаьхна. Цара жоп делира забастовкаш йарца (Морозовн забастовка)[310][311].
1883 шарахь Женевехь Г. В. Плехановс а, цуьнан накъосташа а кхоьллина дуьххьарлера оьрсийн марксистийн организаци, «Освобождение труда» цӀе йолуш. Тобано марксистийн йозанаш дӀасадаржийра Россехь, цигахь церан Ӏаткъамца кхоллабелира дуьххьарлера марксистийн гонаш[1334]. 1888-чу шарахь иштта тоба гучуелира Казанехь, В. И. Ульянов цуьнан декъашхо хилира[312].
Арахьара политика
1881 шарахь Россино а, Германино а, Австро-Венгрино а нейтралан барт бира. Цу йукъадогӀура Российн а, Австро-Венгрин а Балканашкахь Ӏаткъаман сфераш къасторан хьокъехь бина барт. 1887 шарахь Россино Германица «договор перестраховки» олу барт бира: шина а пачхьалкхо чӀагӀо йира, нагахь санна шайн накъосташна а, кхоалгӀачу пачхьалкхана а йукъахь тӀом хилахь, франкийн-немцойн а, оьрсийн-австрин а конфликташ йоцург, кхаа шарахь дикачу агӀор нейтралитет латто. Барт ца бина[1335].
1884 шарахь Мерван оазис дӀаелла Россина. 1885 шарахь оьрсийн эскарша йухатоьхна Британин омрица лелаш хиллачу овхӀанхойн эмиро дина тӀелатар. Россин а, овхӀанхойн а доза дӀахӀоттийна[1336][1337][1338].
Австро-Венгрица дуьхь-дуьхьал дерг кхуьуш хиларан фонехь Росси Францина гергайаха йолайелира. 1892 шарахь шина пачхьалкхан инарла штабаша куьг йаздира къайлаха тӀеман конвенцина, Австро-Венгрино а, Германино а тӀелатар дахь вовшашна гӀо дан чӀагӀо а йеш. 1894 шарахь тӀеман-политикин барт чекхбаьккхира. Цул тӀаьхьа иза хилира Антантан дакъа[315].
XIX бӀешо чекхдолуш — XX бӀешо долалуш Российн историн кхиаран башхаллаш
1897 шеран бахархойн тептарца пачхьалкхан бахархойн дукхалла (Финляндин Сийлахь-Воккха олалла ца лерича) — 125,7 млн стаг[1339]. 1914 шо кхачале иза алсамйаьлла 40 миллион стагана[1340]. Бахархойн терахь алсамдалар хилира уггаре а хьалха ахархой бахьана долуш, цуьнан бахьана дара хӀора фермеран латтан дакъойн барам дикка лахбалар. Ахархойн декхаре хилира латтанийн долахошкара латтанаш аренде эца ницкъбаран хьелашкахь, цуо ира алсамйоккхура йукъараллин тенденцеш. Лаьттан хаттар къастаза дисира[1341].
Коьртачу промышленностан гайтамашна тӀе а тевжаш, Российн импери йара дуьненахь хьалхарчу пхеа пачхьалкхан могӀарехь. Йуьртабахаман гӀуллакх дикка тӀаьхьадисира промышленность кхиарна. Предприятеш гулйина йара гӀаланаш кхуьуш а, капитал гуллуш а йолчу билгалчу регионашкахь. Кхечу регионашкахь промышленность халла кхиъна. Пачхьалкх жигара йукъагӀертара экономикин низамна, пайда эцаран Ӏалашонашца а йоцуш, тӀеман а, политикин а интересашца нисъеш. Ӏедал лоьхура къоман экономикин индустриализаци сихйан, маьрша предпринимательствон инициатор а, гарант а санна лелаш. Оьрсийн заводийн долахоша шайн коьрта даьхни схьаоьцура Ӏедало луш йолчу монополин бакъонех. Ӏедало аьтто бира предпринимательшна белхалойх уггаре а лакхара эксплуатаци йан. Оцу дерриге а дисбалансаша гӀо дира XX бӀешо долалуш социалан кризис кхоллайаларна[1342].
Николай II-гӀачун хьалхара мур (1894—1907)
Чоьхьара политика
Императоран Николай II-гӀачун паччахьалла дӀадоладелира 1896 шарахь Ходынкин аренгахь коронаци дӀайахьаран даздарш дӀахьош Москох массо а стаг дӀасалеларца[1343].
Пачхьалкхан а, долахь йолчу концернеша а ахча луш, массо а агӀор цӀерпошташ йар бахьана долуш металлех а, йагоригех а инзаре боккха лехамаш кхоьллира, 1890-гӀа шерашкахь индустрин бум хилира. Итт шарахь массо а бохург санна отраслашкахь йаккхийчу предприятийн терахь алсамделира 25—35 процентана, промышленностан сурсатийн барам шозза алсамбаьлла[1344]. Уггаре а меллаша кхиъна ледара индустри. Цунна Ӏедалан гӀо ца хилира, цуьнан сурсаташна лехамаш бахархойн къелло дӀабоьхкира[1345].
Финансийн министран куьйга кӀел С. Ю. Витте, къаьркъанан маларш дохкаран пачхьалкхан монополи йукъайаккха йолийра Российн империн провинцешкахь 1894 шарахь[1346]. Ахчанан реформа йира 1895—1897 шерашкахь, йукъайаьккхира дашо ахча, цунна маьрша хийца йиш йара ахчанан кехаташ. Реформина ахча карийна, цхьана декъехь, рекорд санна арахьара кредиташ эцарца[1347][1348]. Дешин тираж йукъайаьллачул тӀаьхьа Российн промышленностехь арахьара инвестицеш дикка алсамйовлу[318]. Арахьара кхаьчначу ссудашна аьтто бира хазнан долахь йолу цӀерпошташ эца, пачхьалкхан цхьаалла йолу маша кхуллуш, цӀерпоштнекъан гӀишлошйар ира алсамдаккха[1349].
Кхуьуш болчу забастовкин боламна жоп луш, Ӏедало тӀеийцира белхан де доза тоьхна низам 1897 шарахь, и низам лелаш дацара кегийчу бизнесах а, говзаллин меттигех а. 1903 шарахь низам тӀеийцира белхалошна балха тӀехь йинчу чевнашна компенсаци йаларх а, белхалойн интересаш ларйан безаш болу заводийн эла харжарх а лаьцна[1350][1351].
Ӏедало кхидӀа а гӀо дора элашна, империн урхаллин класс санна. 1897 шарахь йуха а лахйира Дворянийн латтанийн банкера ссудашна луш йолу процентан ставка[1352].
Ахархойн сингаттамна жоп луш, Ӏедало дӀайаьхна уггаре а архаикан норманаш: дегӀан таӀзар (1902) а, вовшашна жоьпалла (1903). 1903 шарахь тӀеийцира низамаш, хьал долу ахархой коммунера арабаха а, дӀатарбаран процесс дӀайахьа а аьтто беш[1353]. 1905 шарахь дӀайаьхна мах дӀабаларан ахчанах а, земствон а, коммуналан а гонорарийн декхарш[1354].
1900—1903 шерашкахь, Малхбузен Европана тӀаьхьа, Россехь йолайелира промышленни кризис, цуьнца цхьаьна банкроталла а, предприятеш дӀакъовлар а, белхазалла алсамйалар а, белхалойн белхан хьелаш телхина хилар а[319]. Дукха дийна йисина промышленносташ техникин йухаметтахӀитторца чекхйовлу, иза бух хилира цул тӀаьхьа промышленность кхиаран[1355].
1905 шарахь элийн а, эпсарийн а, бюрократийн а долахь дара 53 процент дерриг долахь долу латтанаш. Лаьттан долахоша уггаре а хьалха шайн латтанаш аренде луш, цунах догӀу ахча цу тӀехь дойуш хилла, экономика кхиорехь дӀа ца луш. Массо а долахь йолчу латтанех 14 процент бен ца хилла ахархойн долахь. ГӀийлачу элаша жигара дохкура шен латтанаш, амма 1915 шарахь хӀинца а 44 процент гергга латтанаш дара массо а долахь долчу латтанех. Цул сов, 80 процент сов латтанийн долахойн латтанаш ипотекана а делла[1356].
«Къоман йистош» оьрсийн хийцамаш дӀабахара, цуо кхачийра къоман политикин партеш кхоллайаларе а, Ӏедална дуьхьал болу къоман боламаш кхиоре а. 1899 шарахь Финляндин дието меттигера низамашна тӀехь бен юрисдикци латтийра. 1900 шарахь низам тӀеийцира оьрсийн мотт тӀаьхь-тӀаьхьа Финляндин Ӏедална йукъабаккхарх лаьцна. 1901 шарахь дӀайолайелира Финляндин Сийлахь-Воккхачу олаллин шен эскарш дӀадахаран процесс[1357][1358][1359].
Белхалойн а, ахархойн а болам, революцин организацеш а, либералан оппозици а
1896 шарахь йерриг Россехь дӀасайаржира текстилан индустрехь еххачу хенахь забастовкаш йарца хьалхара тулгӀе. XX бӀешо долалуш дуьйна белхалойн протесташкахь алсам гучудовлу политикин лехамаш, шайна йукъахь паччахьан Ӏедал йохор а долуш. 1902 шарахь дуьйна шуьйра даьржира демонстрацеш а, белхалойн забастовкаш а. Москох кхерамазаллин департаментан куьйгалхочо С. В. Зубатовс Ӏедална гӀортор еш болу белхалойн гонаш («Зубатовщина») а кхоьллина, протестан жигараллин мур сацо гӀортар аьтто ца баьлла. Оццу хенахь алсамбелира студентийн протестан болам (1899 шарахь Петарбухерчу университетехь забастовка а, 1900 шарахь Киевехь студентийн сингаттам а)[1360].
1895 шарахь Петарбухехь кхоьллина «Белхалойн класс паргӀатйаккхаран къийсаман союз» — цу хене кхаччалц хиллачу социал-демократин (марксистийн) организацешна йукъахь уггаре а йоккха. Цуьнан куьйгаллехь В. И. Ульянов дӀакхийтира. Организацин инициативица Минскехь марксистийн гонийн а, тобанийн а векалша дӀакхайкхийра 1898 шарахь Оьрсийн социал-демократин къинхьегаман парти (РСДЛП) кхоллар. 1900-чу шеран декабрехь дозанал арахьа ара а йаьлла, Россе дӀакхачийна, низамехь доцуш белхалошна йукъахь дӀасайаржийна партин газетан «Искра» хьалхара номер. 1901 шарахь В. И. Ульяновс дуьххьара шен цхьана публикацина «Ленин» псевдонимца куьг йаздира[1361][1362].1903 шарахь РСДРП-н ШолгӀачу съездо тӀеийцира партин программа. Цу тӀехь — Европан социал-демократин боламехь цхьаъ бен йоцу — пролетариатан диктатуран низам дара. Партин ЦК хоржуш йекъайалар хилира большевикашна (В. И. Ленинан агӀончаш) а, меньшевикашна (Л. Мартовн агӀончаш) а йукъахь[320][321].
1901 шарахь йалташ ца хиларо а, 20 губернехь массо а агӀор мацалла хиларо а ира хьалайаьккхира ахархойн сингаттам. Ахархоша латтан долахойн латтанаш дӀадаьхна. ТӀеман отрядаш а, казакийн дакъош а леладора сингаттам дӀабаккхархьама[1363].
XIX бӀешо чекхдолуш неопопулистийн организацийн бух тӀехь кхоллаелира Социалистийн революцин парти (СР), цара жигара пайдаоьцура террорах политикин къийсаман метод санна. 1902 шарахь террорхойн тобанаш цхьаьнатоьхна ТӀеман Организаци йан. Терроран тӀелатарш дикка алсамдевлира. Царех уггаре а даккхийнаш дара чоьхьарчу гӀуллакхийн министр В. К. Плехве (1904 шо) а, сийлахь эла Сергей Александрович (1905 шо)[322][323].
XX бӀешо долалуш либералан оппозицин болам земствон гӀуллакхийн бух тӀехь бара. 1903 шарахь земски жигархоша Москвахь дӀайаьхьира конституцин монархин агӀончийн съезд («Земски конституционалистийн союз»). Оццу шарахь Швейцарехь хилира земствон декъашхойн съезд, цо арахийцира П. Б. Струвес редакци йеш долу «Освобождение» журнал. Оцу цхьаьнакхетарца йолаелира «Маршонан Союз» цӀе йолу политикин цхьаьнакхетаралла, иза официалехь кхоьллина 1904 шарахь[1364][1365].
Арахьара политика
1895 шарахь Россино а, Йоккха Британино а барт бира Памирехь Ӏаткъаман сфераш къасторан хьокъехь[1336].
1896 шарахь Росси а, Китай а Японина дуьхьал ларйаран барт бира. Россина концесси елира Цийн Малхбален цӀерпоштнекъан (CER) йан, цуо лахдийр дара Транссибрехан цӀерпоштнекъан йохалла а, мах а[1366]. 1898 шарахь Цийс аренде йелира Ляодун ахгӀайре Россина еххачу ханна. Порт-Артур хилира Российн Тийначу хӀордан флотан база[1367][1368].
Цийн боксерийн гӀаттам олучу гӀаттамна жоп луш, Россино тӀелетира Маньчжурий 1900 шарахь, империн Генарчу Малхбалехь хьалхайалар нисделира Японин интересашца, цуьнан ницкъ паччахьан Ӏедало лахара мах хадийра. 1904 шеран январехь, тӀом а ца кхайкхош, японхоша тӀелетира Порт-Артурна а, нейтралан порташкахь оьрсийн кеманашна а («Варяг» крейсеран подвиг)[1369].
Оьрсийн-японийн тӀом болчу хенахь Росси дуьненайукъара изоляцехь карийра: цуьнан бертахочо Францино интернаци йира, герз дӀадаьккхира оьрсийн кеманашна, нагахь уьш Индокитайн порташка довлахь. Британино а, Цхьаьнатоьхначу Штаташа а гӀо дира Японина кредиташца а, сурсаташца а, герзаца а. 1904 шеран гурахь Порт-Артурна гергахь «Петропавловск» цӀе йолчу линкорца цхьаьна хӀаллаквелира Тийначу хӀордан эскадронан буьйранча С. О. Макаров. Иза хиъча, японхой Ляодун ахгӀайрен тӀехь охьахиира, Порт-Артурна го бира. Тийначу хӀордан эскадрон Владивосток кхаччалц чекхйала гӀертаран аьтто ца баьлла[1370]. Оьрсийн эскарш эшна Ляоянехь хиллачу тӀамехь. Контрнаступкаш йан гӀертар (Шахе хи тӀехь а, Сандепухь а тӀемаш) аьтто ца белира. Порт-Артур йоьхна 1904 шо чекхдолуш. 1905 шеран февралехь Мукденна уллохь хиллачу инарлин тӀамехь эшна оьрсийн эскар. 14 (27) майхь 1905 шеран ШолгӀа а, кхоалгӀа а Тийначу хӀордан эскадронаш эшийра японхойн флото Цусиман тӀамехь. 1905 шарахь Портсмутан барт бахьнехь Россис эшийра Порт-Артур а, Сахалинан къилбаседа ах а[1371].
1905—1907 шерашкахь хилла революци
Оьрсийн-японхойн тӀамехь цхьа могӀа эшамаш бахьнехь Россехь революцин синхаамаш хьалабаьхна. 9 (22) январехь 1905 шеран Петарбухехь эскархоша а, казакаша а герзаш диттира императоре демократин реформаш йар доьхуш петици дӀайала дагахь болчу эзарнаш белхалойн маьрша демонстрацина[324]. Цу сарахь коьртачу шахьаран урамашкахь гучуевлира баррикадаш. Забастовкаш а, массо а протесташ а йара имперехь[1372]. Ахархойн гӀаттамийн терахь сиха алсамделира[1373].
1905 шеран июнехь бунт хилира «Князь Потемкин-Таврический» цӀе йолчу линкор тӀехь[1374][1375]. 1905 шеран октябрехь Москварчу типографишкахь белхалойн забастовка йерриг пачхьалкхан забастовка хилла дӀахӀоьттира. Заводашкахь хоржуш йолу белхалойн депутатийн кхеташонаш кхоллайелира Российн регионашкахь[1376][1377].
Императоро ледарлонаш йира. 17 (30) октябрехь 1905 шеран Николай II-гӀачо куьг йаздира Пачхьалкхан Дума кхоьллина а, гражданийн маршонаш луш а йолчу манифесто. Политикин амнисти кхайкхийра[325]. Массо а дуьхьалонашна йукъахь Ӏедало меттахӀоттийра Финляндин Сийлахь-Везачу Герцогствон автономи. Оццу хенахь тӀеман раж кхайкхийра Вислан кӀоштахь а[1378].
Ӏедалша дӀадолийра монархистийн дог-ойла йолу бахархойн дакъош белхалошна а, «кхечу къаьмнех болчу нахана» а дуьхьал меттахӀитто. «Ӏаьржачу бӀеннаша» вовшахтоьхначу погромийн тулгӀено дӀасайаржийра махкахула[1379].
1905 шеран 17 октябрехь арадаьллачу Манифесто латтанийн хаттар дӀадерзор хьахийна ца хиларна, ахархойн гӀаттамаш дӀабоьлхура. Ӏедало эскаран гӀоьнца дӀалаьцна уьш. Оцу йукъанна 1905 шеран ноябрехь арахийцира империн манифест, мах дӀабаларан ахчанаш лахдеш, уьш дерриге а дӀадаьхна 1907 шарахь[329][1380][1381].
1905 шеран ноябрехь Шмидт П. П. коьртехь волу хӀордахойн а, салтийн а Севастополехь гӀаттам дӀабаьккхира[1382].
1905 шеран ноябрехь Ӏедало къобалдира забастовкашна дуьхьал сихаллин барамаш барх лаьцна указаш. 100 эзар гергга белхахо балхара дӀаваьккхина, лецна Петарбухерчу белхалойн депутатийн кхеташонан декъашхой. Цунна жоп луш, герзаца гӀаттам иккхира Москох 1905 шеран декабрехь, Ӏедалан аьтто белира урамашкахь тӀом барехь толам баккха, гӀаролхойн полкаш кхачар а, тоьпаш лелор а бахьана долуш бен. Кхечу гӀаланашкахь а хилла герзаца гӀаттамаш[1383][1384].
Ӏедалан декхаре хилира периодикан зорбанан хьалхара цензура дӀайаккха, цундела уьш арахецар алсамделира. Хьалхара пачхьалкхан думе харжамаш хилале хьалха Россин имперехь кхоллаелира политикин партийн система: аьтто-партин монархистийн «Ӏаьржа бӀеннаш» болам (Оьрсийн халкъан союз а, кхин а), центристийн либералан ницкъаш (Конституционни демократин парти, 17 октябран революцин союз, кхин а), аьрру-партеш — Социалистийн Росси- Демократин къинхьегаман парти а, Халкъан социалистийн къинхьегаман парти а, анархистийн тобанаш а)[327][328]. Жигара болх дӀаболийра белхалойн профсоюзаша а, предпринимательийн корпоративни цхьаьнакхетараллаша а, Йерригроссин ахархойн союзо а[1385].
1906 шеран апрелехь тӀеэцначу законаша чӀагӀдира паччахьан Ӏедал талхо йиш йоцуш хилар. Императорна йелира низамаш кхолларан инициативехь хьалхара меттиг, министраш хӀитто а, дӀабаха а бакъо, хенал хьалха Пачхьалкхан Дума дӀахеца бакъо[1386]. Пачхьалкхан Думо тӀеэцна низамаш йухатоха бакъо йелира Пачхьалкхан кхеташоне[1387]. ТӀечӀагӀйира коьрта граждански маршонаш: лацахь стагана шен бакъонашна гарантеш, цӀийнан а, бахаман а талхо йиш йоцуш хилар, динан маршо, шен Ӏер-дахаран меттиг а, говзалла а маьрша харжа бакъо, дозанал арахьа лела бакъо[326]. Иза шеко йоцуш кхиам хилира революцин, иза шен коьрта Ӏалашонаш тидаме эцча, буржуазно-демократин Ӏалашо йолуш йара[1388].
Пачхьалкхан Думе харжамаш классийн а, дуккха а мурийн а бара. Шен болх дӀаболийра Хьалхара Пачхьалкхан Дума, цу чохь Конституцин Демократин Партерчу (Кадетийн) депутаташна дукхаллин кхаьжнаш гулдина 27 апрелехь (10 майхь) 1906 шеран. Оццу шеран июль баттахь парламентан декъашхой латтан долахойн латтанаш нуьцкъала хийра дӀадахар хьокъехь долу низам луьстуш гӀоьртинчул тӀаьхьа, Дума дӀайаьккхира[1389]. Парламентан кхеташонаш дӀайаьхьира ахархойн гӀаттамийн керла тулгӀе йолайеллачу фонехь[1390].
Дума дӀахецна дукха хан йалале П. А. Столыпин хӀоттийра Министрийн Советан председатель[1391]. 1906 шеран ноябрехь йолийра аграрни реформа, Ӏалашо йара ахархоша латтанаш схьаэцар йукъараллин чоьтах, латтан долахойн чоьтах а доцуш[332][1392].
1907-чу шеран февралехь схьайиллира ШолгӀачу Пачхьалкхан Думан сесси. Аьтто-партешкара депутаташа алсамдаьккхира шайн векалалла. Цара доьхура Столыпинан аграрни реформа йухайаккхар. 1907 шеран 3 (16) июнехь социал-демократийн фракци лаьцна, тӀеман питана кечдина аьлла, харц бехкаш а дохуш, Дума дӀайаьккхира[1393]. Императоро, шен сацамца, хийцира харжамийн низам, цуьнца дохийра лелаш долу низам, цхьа а закон тӀеэца йиш йац Пачхьалкхан Думан а, Пачхьалкхан Советан а къобал ца деш. Июнан 3-гӀа карчам олуш долу гӀуллакх Российн хьалхара революци чекхйалар лоруш ду[330][1394].
Николай II-гӀачун паччахьаллин шолгӀа мур (1907—1917)
Чоьхьара политика
П. А. Столыпин премьер-министр волчу хенахь Ӏедало луьра дӀатоттура революцин гӀаттамаш. ТӀеман кхелаша резинан мухӀарца вен кхел йина сингаттамехь дакъалаьцначарна. 1908 шо кхачале набахтешкахь бахархойн терахь шозза алсамделира, цуо эпидемеш алсамйаьхна. Дукхахйолу профсоюзаш дӀакъевлина йара[331].
Пачхьалкхан Думе харжамашкахула тӀеэцначу керлачу низамца белхалойн ах гергга харжамийн кхаьжнаш эшна, ткъа ахархойн ах сов. Российн империн дуккха а къаьмнаш дуьззина дӀадаьхна парламентан векалаллах[1395][1396]. КхоалгӀачу Пачхьалкхан Думехь дукхахболу кхаьжнаш баьхна октябристаша а, кадеташа а[1397].
Столыпинан аграрни реформан Ӏаткъам кӀезиг бара, цхьана декъехь пачхьалкхан ахча кхачам боллуш ца хилар бахьана долуш. Цуьнан аьтто ца баьлла коммуна йохо. Оццу хенахь, 1907—1915 шерашкахь, 2,5 млн гергга ахархойн доьзалша дӀайазйира хьалха хилла коммуналан дакъош шайн долахь санна, 20 процент гергга латтанаш дӀадаьхна коммуналан леларх Европин Россехь[1398]. 1911 шарахь дуьйна дӀасадекъначу латтанийн долахошка бакъо йелира тайп-тайпана полосан участкаш вовшахтоха, отруб кхуллуш. Нагахь цу тӀе хӀусамаш дӀайахийтахь, хутор (ферма) кхуллуш хилла. Берриг а 10 процент гергга ахархойн бахамаш хийцира отрубех а, хуторех а реформийн шерашкахь; амма реформин авторша сатуьйсучунна дуьхьал, царех доккха дакъа лела йиш йоцуш хилира[1399]. Уралал дехьа Ӏедалан программехь дакъалоцуш вара 3 миллион сов ахархо. Мел лаххара а 10 процент дӀатарбелла нах цӀабирзина, фермеран бахам дӀахӀотто аьтто а боцуш[1400].
Ӏедало дӀатесира индустрина гӀо дар, шен тидам тӀебахийтира йуьртабахаман а, ахархойн а индустри хьалайаккхарна. ГӀаланашкахь социалан тенденци дӀайаккха йиш йолу заводийн низамаш кхоллар сацийра. Белхалошна декхаре страховка йар хьокъехь закон 1912 шарахь бен ца хилира[1401].
Ӏедало дозанаш тоьхна жуьгтий школашка а, университеташка а тӀеэцарна. Цигахь массо а агӀор жуьгтий арабаьхна цхьа могӀа къилбаседан гӀаланашкара «черты оседлости» олучу кӀошташка[1402]. Цуо Ӏедална дуьхьал дог-ойла хьалайаьккхира, жуьгтийн кегийрхой бара революцин боламехь уггаре а жигара дакъалоцуш болчу нахана йукъахь[1359].
1909 шарахь дуьйна йолаелира индустрин бум, иза йоьзна йара Ӏедалан герз дан омранаш ира алсамдовларца а, харжамхойн лехамаш алсамбовларца а (1905 шеран революцин жамӀехь белхалойн алапаш йуккъера барамехь 20 процентана хьаладевлира, ахархой паргӀатбевлира мах дӀабаларан ахчанах). Промышленни кхиарехь дисбаланс хиларо импери дикка йозуш йира арахьара гӀирсах, станокех, металлех, йагоригех[1403].
1911 шарахь вийра П. А. Столыпин. Къаьсттина тӀеӀаткъам бира Г. Э. Распутина кхелехь. Цул тӀаьхьа хиллачу Пачхьалкхан Думан кхайкхамашкахь либералан дукхалла жим-жима аьрру агӀор дӀахьаьдира, цуо Ӏедална луьра критика йар алсамдаьккхира[1404].
1914 шо кхачале Россехь болх беш йара 200 гергга монополистийн цхьаьнакхетараллаш — дукхах йерш синдикаташ йара, уьш болх беш йара акционерийн йукъараллин кепехь[1405]. Промышленность кхиорна ахча лора доккхачу декъанна Ӏедалан кредиташца. 1914 шо кхачале Россин арахьара декхар герга кхаьчна 8 млрд соьме. ЦӀерпоштнекъан кредиташ гергарчу хьесапехь ах дара оцу ахчанах. Россин массо а кредитех кхоалгӀа дакъа Францехь дӀаделла[1406].
Революцин болам
1910 шеран гурахь дуьйна Российн имперехь студентийн сингаттам алсамбала буьйлабелира, шен лакхара тӀегӀане кхаьчна 1911 шеран январехь, 1912 шеран апрелехь эскархоша герз диттира Ленан дешин шахташкахь белхалойн демонстрацина. Цуо йерриг имперехь забастовкин болам совбаьккхира. Иза кхиира йерриг 1913 шарахь, ткъа 1914 шеран аьхка декъашхойн терахь совделира 1905 шеранчул, процесс йукъахйаьккхира Хьалхара дуьненан тӀом бахьнехь[1407][1408].
1913 шеран ноябрехь большевикаш дӀабевлира 4-гӀа пачхьалкхан думан социал-демократин фракцех, шайн фракци а кхоьллина. Цуо билгалдаьккхира РСДРП тӀаьххьара йекъайалар[1409].
Арахьара политика
Оьрсийн-японийн тӀамехь эшначул тӀаьхьа дипломатин изоляцера арайала гӀерташ, Россино 1907 шеран августехь Йоккха Британица конвенци йира ГӀажарийчохь а, ОвхӀанистанехь а, Тибетехь а Ӏаткъаман сфераш йекъаран хьокъехь[1410]. Йоккха Британин а, Францин а тӀеӀаткъамца Япони реза хилира Россица йохк-эцаран барт бан 1907 шарахь, цул тӀаьхьа 1910 а, 1912 а шерашкахь барт бира, Къилбаседа Цийн а, Корейн а Ӏаткъаман сфераш йекъна[1411].
1908 шарахь Россин аьтто ца белира Австро-Венгрино Босни а, Герцеговина а аннекси йан дипломатин гӀоьнца[1412]. 1911 шарахь Россино а, Германино а куьйгаш йаздира Потсдаман бартана, барт бира ГӀажарийчоьнан интересийн сфера йекъа[1413]. Германин империн Ӏаткъам алсамболуш бара Туркойчоьнна тӀехь, цуо ма-дарра кхерам тосура Российн къилбаседан дозанийн кхерамзаллина. Кхуьуш йолчу Антантан йукъахь йолу йукъаметтигаш шера цхьатерра йацара. Россино дош делира Францина а, Йоккхачу Британина а тӀеман гӀо дан, уьш дагахь йара Российн эскарх пайда а оьцуш, Германин цхьаболу эскарш дӀадаха. Оцу йукъанна Йоккхачу Британино цхьа а формалан декхарш ца эцна Россица. Революци а, финансийн шорталла а бахьана долуш Россино шен хӀордан флот йуха а кечйан йолийра 1909 шарахь, ткъа лаьттан эскарш 1913 шарахь, пачхьалкхехь шера ца тоьара хан дуьненайукъара тӀамна кечам бан[333].
Австро-Венгрино пайда ийцира Сараевохь эрцгерцог Франц Фердинанд 15 (28) июлехь 1914 шеран Сербина тӀом кхайкхийра, Россино жоп делира йукъара мобилизаци йолийра. Германино доьхура иза сацор, амма дуьхьало йира, 19 июлехь (1 августехь) 1914 шеран тӀом кхайкхийна Россина. Цул тӀаьхьарчу деношкахь массо а бохург санна шина коалицин йисина декъашхой дуьненан тӀаме баьхкира[334].
Дуьненан Хьалхара тӀом (1914—1918 шераш)
1914 шеран кампани
Дуьхьал лаьтта агӀонаш сиха тӀом бан кечлуш йара. Йаккхийчу тоьпашца а, патармашца а оьрсийн эскар хаъал лахара дара немцойн а, Австро-Венгрин а эскаршна хьалха. Российн аьчканекъан а, автомагистралийн а маша шера кхачам боллуш бацара эскарш а, герз а, патармаш а тӀеман зоне сиха дӀасалело[1414].
Францин дехарца оьрсийн буьйранчалло 1914 шарахь дӀадолийра Малхбален Пруссин тӀелетар, мобилизаци чекхйаларе ца хьоьжуш. Цу гӀуллакхо Германи декхаре йира Малхбален фронте кхин а ницкъаш дӀасабахийта, массо а агӀор, Франци эшарх кӀелхьарайаьккхира. Амма Россина операцина кхачам боллуш кечам ца баро а, буьйранчаллин гӀалаташца а Танненбергехь эшам хилира[1415]. Галицин тӀамехь оьрсийн эскарша эшийра Австро-Венгрин ницкъаш, дӀалоцу Львов а, Галич а. Варшав-Ивангород тӀелетар дӀахьош немцойн эскар дуьхьал тӀелатар дан гӀортар кхиаме ца хилира. Лодзан тӀелетар дӀасадаржийра ондачу окопийн тӀаме[1416]. Оцу хенахь дуьхьал йолчу агӀонийн штабаш тешна йара, тӀеман гӀуллакхийн йуьхьанца хилла стратегин план талхийна хиларх а, тӀом беха хир буйла а[1417].
1914 шеран гурахь Ӏусманан импери Хьалхара тӀамна йукъайаларца Кавказан фронтехь операцеш дӀайолаелира. Оьрсийн эскаран «Сарикамиш» операци дӀайаьхьира туркойн эскаршна ирча эшамца, цкъа а аьтто ца баьлла Кавказехь шайн тӀеман ницкъ буьззина меттахӀотто[1418].
ТӀом болабелча, Россехь тохарш дар сацийра бохург санна. 1914 шеран августехь, немцошна дуьхьал дог-ойла хьалайаьллачу хенахь, Петарбухан цӀе хийцира Петроград аьлла[1419]. Революцин болам шен социалан база дӀабаккха гӀерташ, Ӏедало гергарчу хьесапехь 40 % белхалойн класс фронте дӀахӀоттийра. Аьтто-радикалан партин жигархой лецира, профсоюзаш дӀасахийцира, белхалойн периодикан зорбанан гӀирсаш дӀакъевлира[1420]. РСДРП(б) лозунг хьалхатеттира паччахьан Ӏедал эшор а, империалистийн тӀом гражданийн тӀаме йерзор а[1421][1422].
1915 шеран кампани
1915-чу шеран кампанехь немцойн буьйранчалло тидам тӀебохуьйтура Росси эшорна а, иза тӀамах дӀайаккхарна а. Российн буьйранчалло иштта планаш кечйеш йара Австро-Венгрина а. Августув а, Прзасныш а тӀелетарш дӀахьош Германин аьтто ца белира Варшаван кӀоштахь оьрсийн эскаршна го бан. Россино дӀайаьхьира Австро-Венгрина дуьхьал «Карпатийн операци», амма аьтто ца белира мостагӀчун оборонан агӀо йохо. 1915-чу шеран мартехь 1914-чу шарахь дуьйна оьрсийн могӀанашна тӀехьа блокада йина хиллачу Австрин Пшемыслан гарнизоно капитуляци йира. 1915 шеран гурахь а, аьхка а, Горлице операци йоьдуш, Германино фронт чекхйаьккхира, Россехь декхаре йира, катастрофан снарядийн шорталла йолчу хьелашкахь, цкъа хьалха Галиси йита, цул тӀаьхьа Польшин а, Литван а, Малхбузера Белоруссин а, Курландин а территоре[1423]. 1915 шарахь йерриг а тӀамехь уггаре а боккха эшам хилира Россина (вийра, чевнаш йира, йийсаре лаьцна 2,5 млн гергга стаг). Амма Германин аьтто ца белира шен план кхочушйан а, Росси тӀамах дӀайаккха а, ткъа тӀаьххьарчун Малхбузерчу бертахоша хан йелира чӀагӀонаш йан а, шайн эскарш йуха герзаца кечдан а[1424][1425].
1915 шарахь Россехь кхоьллина кхаа дюйман снарядаш эцаран векал коьрта артиллерин дирекцин организаци, цо вовшахтоьхна кадраш кечйар а, йуккъера а, кегий а предприятешна йукъахь заказаш дӀасайекъар а[1426]. ТӀеман-промышленни комитетийн маша кхоьллина. Иштта, тӀеман контракташ кхочушйарехь кегий а, йуккъера а предприятеш цхьаьнатохарехь болх бира цара. 1915 шеран августехь кхоьллира леррина конференцеш — хьаькамийн а, предпринимательийн а комиссешкахь, промышленность мобилизаци йар а, йагориг, тӀеман сурсаташ а, кхача а дӀасабаржор а, иштта дӀа кхин а цхьаьнатоьхна[1427]. 1915 шеран шолгӀачу декъехь Риган промышленни центрера заводаш а, заводаш а эвакуаци йира[1428]. Российн ледара транспортан маша аьтто ца белира кхиаме лело некъан йухаметтахӀоттаман дӀасадаларш (заводаш эвакуаци йар а, фронте сурсаташ дӀакхачор а), цуо кхачийра цӀерпоштнекъан гӀулакх дерриг а йохийра. Транспортан проблема бахьана долуш 1915 шеран гурахь йагориг лелоран луьра кризис хилира[1429].
1915 шеран аьхкенан йухайаларо эккхийтира Россехь йукъараллин оьгӀазло. Императоран декхаре хилира чоьхьарчу гӀуллакхийн министр Н. А. Маклаков, ткъа цул тӀаьхьа тӀеман министр В. А. Сухомлинов балхара дӀаваккха. 1915 шеран августехь Пачхьалкхан Думехь оппозицино кхоьллира «Прогрессивни блок» олуш йолу тоба[1430]. Цунна жоп делира Ӏедало, Думан кхеташонаш сацош[1431]. Мехаш ира хьалабахар бахьана долуш забастовкин болам хьалабаьлла, ткъа Иваново-Вознесенскехь хилира текстилан белхахошна а, полицина а, эскархошна а йукъахь тасадаларш[1432].
1916 шеран кампани
1916 шеран мартехь, цхьаболу немцойн ницкъаш Верденан тӀамах дӀаберзорхьама, оьрсийн эскарша дӀайаьхьира Нарочан тӀелетар. 1916 шеран майхь Оьрсийн эскаран Къилбаседа-Малхбузера фронто кхиамца тӀелетар долийра (Брусиловн тӀелетар), цуьнан жамӀехь дӀалаьцна Луцк а, Галич а. Антантан агӀор тӀаме йахана Румыни эшийначул тӀаьхьа Россин декхаре хилира Къилбан фронт схьаелла. Кавказан фронтехь оьрсийн эскарша толам баьккхира Эрзуруман тӀамехь[1433].
ТӀом боьдуш 80 проценте кхаччалц элийн тобанера карьера йеш болу эпсарш байира. Даржера эпсаран дарже хьалабевлла салтий а, кегийра командирш а ца кхетара, шайн дахар кхераме хӀунда дилла дезаш хиларх[335]. «Окопийн тӀеман» Ӏаламат хала дахаран хьелаш (дукха хьолахь дуккха а дика герз долчу мостагӀчунна дуьхьал), патармаш а, й уург а цахиларо, дуккха а лакхарчу буьйранчийн говза боцу сацамаша Ӏаламат вон тӀеӀаткъам бира эскаран тӀеман кийча хиларна. ТӀеман белхахой алсам тӀеоьцуш бара тӀеман гӀуллакхаш сацаде бохуш кхайкхамаш бар. Дезертирийн терахь сиха алсамделира[336]. 1916 шо чекхдолуш дуьйна алсамделира мостагӀчуьнца вежаралла лелоран гӀуллакхаш, тӀеман дакъош реза ца хилира омранаш кхочушдан[1434].
Шуьйра даьржина хилла химин заводаш, кеманийн, автомобилийн, моторийн заводаш йар. Пачхьалкхан промышленностан регуляцино бахьана дира цхьацца дакъойн монополи алсамйаккхаре. ТӀеман контракташна къовсамо чӀагӀйира, чӀагӀйира тайп-тайпанчу отраслашкахь монополистийн цхьаьнакхетараллаш[1435].
Европин провинцешкахь 60 % гергга йуьртабахаман белхаш беш болу божарий мобилизаци йира[1436]. Промышленностехь а, йуьртабахаман а луьра къинхьегаман шорталла хилира. ТӀеман харжаш дӀайаха пачхьалкхо ира алсамдаьккхира кехатан ахчанаш арахецар, цуо гиперинфляци кхачийра. Налогаш хьалаевлла. 1917 шеран март кхачале арахьара кредиташ совдевлира 6 млрд сомал. Коьрта кредитор йара Йоккха Британи[1437]. Йагориг а, сурсаташ а ца тоар бахьана долуш металл лелор лахделира. 1916 шеран ноябрь кхаччалц металлийн дефицит хьалайаьлла 50 % йерриг арахоьцучу хӀуманан. Цул тӀаьхьа дӀайолаелира Российн промышленностан системан кризис[337][338]. Эскарехь кхачанан шорталла хила йолийра, уггаре а хьалха транспортан проблемаш бахьана долуш. Долахь йолчу банкаша йалтан даккхий дӀасадаржорш залог санна схьа а оьций, уьш латтош хилла, мехаш хьала а бохуш. ГӀаланашкахь хаалуш дара бепиган а, кхин йолчу кхачанан сурсатийн а шорталла. 1916 шарахь дуьйна шекар дӀасадаржо долийра 70 провинцехь[339].
Фронтехь эшамаш хиларо, хаддаза мобилизаци йарца, чевнаш хилларш а, заьӀапхой а дӀасабаржар ира алсамдаларо, экономикин кризисо, кхачанан шорталла, инфекцин цамгарш (тиф, испански грипп) йаржар бахьана долуш йукъараллин синхаамаш хийцабелира. Реза ца хилар сиха алсамделира, иза ма-дарра доьзна дара 1915 шарахь хӀинцале а лакхара буьйранчалла шен караэцначу императоран амалца[1438]. Николай II-гӀачун Ӏедал лахделира, цхьана декъехь Г. Э. Распутин императоран доьзална тӀех сов тӀеӀаткъам бар бахьана долуш. 1916 шеран декабрехь иза вийра «Ӏаьржа бӀеннаш» агӀончаша[340][1439].
1916 шеран июлехь Йуккъера Азехь а, Кхазакхстанехь а гӀаттам хилира тӀеман йал эцарна а, реквизицешна а, чӀагӀонаш йан мобилизаци йарна а дуьхьал[1440].
1916 шеран гурахь Петроградан заводашкахь тӀамна а, мацаллана а, паччахьан Ӏедалан а дуьхьал массо а тохарш хилира[1441].
Россехь ахархойн сингаттам алсамбаьлла йерриг а тӀом боьдуш. Цара дуьхьало йира налогаш алсамйахарна а, промышленни сурсатийн мехаш лакхара хиларна а, говран реквизицеш йарна а. 1916 шарахь хиллачу ахархойн гӀаттамийн кхоалгӀа дакъа гергга ницкъаца дӀатоха дезаш хилла[1442]. Лаьттан урхалла даран белхаш, церан гӀоьнца кулакаш тоьлла латтанаш схьадаха гӀерташ, массо а сингаттам кхуллу[1443].
1917 шеран кампани
Февральски революци хиллачу масех баттахь эскарехь кхоьллина эскархойн кхеташонан а, хаьржинчу комитетийн а система. Белхалойн а, салтийн а депутатийн Петроградерчу Советан № 1 йолчу приказца нийса а догӀуш, тӀеман дакъош советашна муьтӀахь дара, шайн командиршна муьтӀахь а доцуш. Герз церан Ӏуналлехь хила дезаш дара. Командованин цхьааллин принцип талхийна. Эскар сиха дӀадоьдуш дара шен тӀеман эвсаралла[344][1444].
Оьрсийн эскаро 1917 шеран июнехь Львовна дина тӀелатар аьтто ца белира[1445]. Августехь немцойн эскарша дӀалецира Рига. Оьрсийн эскаран дезорганизаци сихделира 1917 шеран август чекхболуш Корниловн гӀаттам эшначул тӀаьхьа, фронт йоха йолайелира[1446]. 1917 шеран октябрехь немцойн эскаро дӀалаьцна Мунсундан архипелаг, Риган заливна тӀехь урхалла дӀахӀоттийна. Цу гӀуллакхо кхерам латтабора Петроградна[1447].
1917 шеран 2 (15) декабрехь Халкъан комиссарийн кхеташоно Германица барт бира цхьана ханна тӀеман гӀуллакхаш сацор хьокъехь. Машаран дийцарш долийра кӀира даьлча.
Росси тӀамах арайалар
Германица дийцарш дӀахьош Советан Россино кховдийра дӀалаьцначу территорешкара эскарш арадахар а, къаьмнашна шаьш-шайна урхалла дан бакъо йалар а, зенаш дӀадахар а. Германино йухатоьхна и инициативаш. Советан делегацино дӀахьедира, шаьш тӀом чекхбоккхуш бу, эскар демобилизаци йеш ду, амма массо а территорин концессешца барт бийр бац аьлла. Германино тӀелетар долийра 1918 шеран февралехь, Минск а, Полоцк а, Псков а, Дорпат а, Нарва а эшначул тӀаьхьа советан делегацин декхаре хилира 1918 шеран 3 мартехь Брест-Литовскан барт бан. Россино шен бакъонаш дӀатесира Полшина а, Балтикана а, дукхах йолчу Беларусина а, Туркойчоьнна Кавказера шен латтанийн дакъа дӀаделира, Украинин а, Финляндин а йозуш йоцу хилар къобалдира, 6 миллиард марка ахча дӀадала чӀагӀо йира[353].
Хьалхара тӀом бахьана долуш Россино эшам бира, тайп-тайпанчу мах хадорца, вийна 1,3-2,3 млн тӀеман белхахо, лазийна 3,7 млн гергга стаг, йийсаре лаьцна 2,4-3,3 млн стаг[1448][338]. Хьалхарчу тӀамехь пачхьалкхан массо а ницкъашна тӀехь хиллачу эшамаша а, тӀех сов ницкъ баро а Ӏаткъам бира Россехь революцешна.
Революцеш а, гражданийн тӀом а (1917—1922)
Февралан революци
Паччахьан Ӏедал дохор
Петроградехь Путиловн цӀарахчу заводан администрацино 22 февралехь (7 мартехь) 1917 шеран массо а забастовкана жоп луш, завод дӀакъовларх лаьцна дӀакхайкхийра. ШолгӀачу дийнахь (Дуьненайукъарчу зударийн денца цхьаьнадогӀуш) эзарнаш зударийн белхалоша митинг йира гӀалахь, бепиг латтор меттахӀоттор доьхуш. 25 февралехь (10 мартехь) 1917 шеран Петроградан йерриг предприятеш забастовка йира. ГӀалин гарнизон жим-жима гӀаттамхошна тӀехӀоьттира, герзан латтанаш церан Ӏуналлехь хилира. Погромаш, талораш, полицин белхахой а, эпсарш а байар хилла. 28 февралехь (13 мартехь) 1917 шеран паччахьан Ӏедалан цхьаболу министраш лецира[1449].
Пачхьалкхан Думин Прогрессивни блоко кхоьллина ханна йолу комитет, коьртачу шахьарахь хьал дӀанисдан Ӏалашонца. Оццу хенахь кхоллайелира белхалойн а, салтийн а депутатийн Петроградан Совет. Шиъ Ӏедал ницкъ олуш долу ницкъ хьалабаьлла. Амма 2 (15) мартехь 2017 шеран буса оцу шина ницкъо барт бира Г. Э. Львовехь[342].
Император Могилевера Петрограде йухаверза гӀортаран аьтто ца белира: коьртачу шахьарана уллера аьчканекъаш революцин эскарийн куьйга кӀел дара. Николай II Псков дӀавахара. Пачхьалкхан Думан куьйгалхоша кхайкхам бира императоре, ша дарж дитарна куьг йазде аьлла. Инициативана гӀортор йира фронтан командирша. 2 (15) мартехь 1917 Николай II-гӀачо паччахьан Ӏарш дӀатесира шен вешин Михаил Александровичан агӀор, иза а шолгӀачу дийнахь паччахьан даржера дӀавелира. Россехь паччахьан Ӏедал дӀаделира. Император хилла волу стаг а, цуьнан доьзал а виртуалан кепехь лаьцна латтош бара Царское Селохь[341][1450].
Цхьана ханна Ӏедал долчу хенахь хилла хийцамаш
Цхьана ханна Ӏедало дӀайаьккхира вен кхел а, тӀеман кхелаш а, цензура а, дӀайаьккхира политикан полици а, таӀзаран лай а, махкахваккхар а, амнисти йира массо а политикан тутмакхашна. Цуьнан коьртачу Ӏалашонех цхьаъ дӀакхайкхийра 1917 шеран ноябрехь Российн пачхьалкхан дӀахӀоттаман принципаш билгалйохур йолу Учредительни гуламан харжамаш дӀабахьар[343][1451].
Йерриг а Россехь кхоллаелира белхалойн а, салтийн а, ахархойн а кхеташонаш. Предприятешкахь кхоллайелира заводийн комитеташ, цара цхьана агӀор йукъадаьккхира йалх сахьтан белхан де, билгалдаьккхира алапа, кхачанан сурсаташна тӀехь терго латтайора. Профсоюзаш йуха а денйира. Март чекхболуш дуьйна йаккхийчу гӀаланашкахь кхоллайала йолийра белхалойн волонтерийн цӀен гвардин дакъош[1452].
.jpg)
1917 шеран бӀаьсте ханна Ӏедало кхоьллина Коьрта латтанийн комитет а, меттигера латтанийн комитеташ а, латтанийн реформа кечйан. Кхоллараллин гуламо иза къобалдан деза аьлла кховдийра. Цу хаттарехь пассивалла хилира ханна Ӏедал дожаран коьртачу бахьанех цхьаъ[1453][1454].
1917 шеран мартехь ханна Ӏедало йукъайаьккхира йалтан монополи а, рационализаци а. Лаьттан долахоша а, кулакаша а диверсеш йора оцу барамашна. Ӏедалша спекулянташна дуьхьал цхьа а луьра гӀулчаш ца йохуш, йалтан рационаш лахйеш бен ца хилла, жигарчу эскарна а йукъахь[1453].
1917 шеран апрелехь кхайкхийра гуламийн а, цхьаьнакхетарийн а маршо. Территорин урхалла хийцира ханна Ӏедалан комиссарша. 1917 шеран майхь кхоьллира земствон волостан гуламаш а, кхеташонаш а. Меттигерчу тӀегӀанехь йукъайаьккхира массо а агӀор, ма-дарра, цхьатерра харжамаш баран принцип[1455].
1917 шеран мартехь ханна йолчу Ӏедало йозуш ца хилар делира хӀетахь Германино дӀалаьцна йолчу Полшина, меттахӀоттийра Финляндин конституци. Оццу хенахь Украинин националисташа кхоьллира Йуккъера Рада, цо июнехь Украинина къоман-территориалан автономи кхайкхийра. 1917 шеран июлехь Финляндин сеймо дӀакхайкхийра, Финляндин Сийлахьчу Герцогствохь низамашдаккхаран а, кхочушдаран а Ӏедал шена дӀалур ду аьлла. Иштта къоман боламийн ницкъ кхаьчна хьалха хиллачу Российн империн кхечу меттигашкахь а[1456].
Россехь Ӏедалехь йолу парти йара «Кадеташ». Уггар баккхий оппозицин ницкъаш бара социалисташ: социалистийн революционераш, меньшевикаш, большевикаш. Хьалхара шина социалистийн ницкъо буржуазни демократин система кхиоран процессехь шайн Ӏалашонашна тӀе маьрша хьалхадовлар дӀахьедира. Большевикаша, 1917 шеран апрелехь В. И. Ленин махка йухавирзинчул тӀаьхьа (Апрелан тезисаш), социалистийн революцин а, Ӏедал ханна долчу Ӏедалера советашна дӀадаларан а курс хӀоттийра («Дерриг Ӏедал советашна!»)[1457].
Цхьана ханна Ӏедал долчу хенахь хилла политикан кризисаш
1917 шеран апрелехь ханна Ӏедало Росси мерзачу чаккхенга кхаччалц тӀом бан кийча йу аьлла дӀахьедар даро Петроградехь протестан демонстрацеш йолийра. Арахьарчу гӀуллакхийн министро П. Н. Милюковс а, тӀеман министро А. И. Гучковс а дарж дитира. Кхоьллира дуьххьарлера коалицин Ӏедал, шена йукъахь 6 социалист а волуш[1458][1459].
Июнан фронтехь тӀелетар ца хиллачул тӀаьхьа, кадетийн министраш дӀабахара ханна Ӏедалера. Бахьана дара Украинин Йуккъера Рада къобал йан сацам бар. 4 (17) июлехь 1917 шеран Петроградехь большевикаша вовшахтоьхна маьрша демонстраци герзаца тасадаларшка кхаьчна, ханна Ӏедална муьтӀахь долчу эскаршца. Цунна жоп луш, Ӏедало большевикашна дуьхьал репресси йолийра: церан куьйгалхой чубоьхкира йа къайлаха дӀабоьлхура, газеташ дӀакъовлура. Кхоьллира шолгӀа коалицин Ӏедал, коьртехь вара социалистийн революционер А. Ф. Керенский[1445][1460].
Оьрсийн эскаран Лаккхара коьрта буьйранча хӀоттийра инарла Л. Г. Корнилов. Цуьнан А. Ф. Керенскийца ницкъаца низам меттахӀотторан хьокъехь хилла дийцарш ца хилира, доккхачу декъанна шен амбицеш бахьана долуш. 26 августехь (8 сентябрехь) 1917 шеран Л. Г. Корниловс Ӏедал шега дӀадалар тӀедожийра, шен эскаршна омра дира коьртачу шахьарана тӀе хьалхадовла. А. Ф. Керенскийс большевикашца цхьаьнаболх бира, ткъа Петроградан белхалошна герз кхаьчна. Амма Корниловн эскарш реза ца хилла и омра кхочушдан[1461]. Спектакль ца хиларо кадетийн популяралла чӀогӀа лахйира, советаш массо а агӀор большевизаци йира[345][1462]; Большевик Л. Д. Троцкий хилира Петроградан Советан председатель [1463].
КхоалгӀа коалицин Ӏедал кхоллар дӀадаьхьира цхьана баттахь гергга. Реформаш ца хилча, мехкан экономикин кризис кхин а телхира. Ахархойн гӀаттамаш дӀалаьцна Россино, эзарнаш герзаца дезертирш жигара дӀакхетта царех. ГӀаланаш мацаллин йистехь йара. Пачхьалкхан территорин декъадалар дӀадоладелира[1464][1465].
Октябран революци
Петроградехь герзаца гӀаттам
12 (25) октябрехь 1917 шеран большевикаша Петроградан Советехь кхоьллира ТӀеман революцин комитет (ТРК), иза йолийра герзаца гӀаттам бан кечам бан. 25 октябрехь (7 ноябрехь) 1917 Ӏуьйранна ТӀеман революцин комитето дӀакхайкхийра ханна Ӏедал дохор. Оцу хенахь гӀаттамхоша дӀалаьцна йара Петроградехь коьрта меттигаш. Цу сарахь «Аврора» крейсеран Ӏаьржа тоьпаш хилира Ӏаьнан дворецна тӀелатар дан сигнал санна. Корниловн гӀаттам охьатаӀош Ӏедало деллачу герзах пайда эцна гӀаттамхоша. Цхьана ханна Ӏедалан министраш лецна[1466][1467].
Советан Ӏедал долуш хилла дуьххьарлера реформаш
25 октябрехь (7 ноябрехь) 1917 сарахь схьайиллина советийн йерригроссин шолгӀа съезд, меттигера Ӏедал белхалойн, салтийн, ахархойн депутатийн советашна дӀадалар дӀакхайкхош. ШолгӀачу дийнахь съездо тӀечӀагӀдира дуьххьарлера указаш: машаран хьокъехь (аннексиш а, взносаш а йоцуш, сихонца машаран барт бан кийча хилар) а, латтан хьокъехь а (лаьттан долахойн латтанаш массо а гӀишлошца а, гӀирсашца ахархошка дӀадаларх лаьцна) а, хьалха бехкамаш а боцуш) а[348].
Меньшевикаш а, аьтто социалистийн революционераш а съездера дӀабевлира большевикашца барт цахилар бахьана долуш. Цундела Советан Ӏедалан лакхарчу органе — ВЦИК-е (ВЦИК) хоржура большевикаш а, аьтто-социалистийн революционераш а бен. Ткъа цунна хьалха жоьпаллехь долу ханна долу Ӏедал (Кхоллараллин гулам кхайкхалц) — Халкъан комиссарийн кхеташо (Совнарком) — цӀена большевикийн хилла дӀахӀоьттира. В. И. Ленин хилира Совнаркоман председатель[346].
1917 шеран октябрь-декабрь баттахь ВЦИК-о а, Халкъан комиссарийн кхеташоно а тӀеийцира омранаш, йукъадаьккхира йалх сахьтан белхан де, предприятешкахь белхалойн контроль йар, социалан классаш дӀайахар, кхелан реформа йар, банкаш национализаци йар, массо а ти а, ранкаш а, Ӏедалан низамаш а дӀадахар. и флот. Российн къаьмнийн бакъонийн декларацино кхайкхийра уьш цхьатерра хилар а, шаьш къасторан бакъо хилар а, шайна йукъахь дӀакъастар а долуш[349].
Гражданийн тӀом
Россехь дукхахболчу политикан ницкъаша Петроградехь октябрехь хилларш «большевикийн карчам» санна лорура, Халкъан комиссарийн кхеташо къобал ца йора[347]. Сингаттамийн заманахь санна, йерриг пачхьалкхехь масех пачхьалкхан Ӏедалан центр гучуелира, вовшашца герзаца къийсам латто болийра, дуьхь-дуьхьал латар, арахьара йукъагӀертарца цхьаьна.
Хьалхара мур (1917 шеран октябрь — 1918 шеран февраль)
Инарла П. Н. Красновн эскарш, А. Ф. Керенскийн кхайкхамца, дӀадахара Петроградехь Октябран революци дӀайаккха, делахь а 30 октябрехь (12 ноябрехь) 1917 шеран эшийна Гатчина уллохь. Оццу хенахь ша Петроградехь тӀеман революцин комитетана муьтӀахь болчу ницкъаша дӀатоьхна кадетийн гӀаттам[347][1468].
2 (15) ноябрехь 1917 шеран кхаччалц Москох урамашкахь хиллачу тӀемашкахь толам баьккхира большевикаша[1469][1470].
Советан Ӏедало къобалйира немцойн эскарша дӀалаьцна йолу Полшин а, Финляндин а йозуш ца хилар, амма цигахь большевикаш сихонца йукъагӀоьртира граждански тӀамна. Украинехь Халкъан комиссарийн кхеташоно гӀортор йира Украинин большевикийн Ӏедална. Амма немцойн интервенташа Советан Ӏедал арадаьккхира Финляндера а, Украинера а[1471].
1917 шеран ноябрь болалуш тӀеман революцин комитеташа Ӏуналла дира Къилбаседа а, Малхбузера а фронтан массо а эскаран дакъошна тӀехь, ткъа 1918 шеран январь кхаччалц Къилбаседа-Малхбузера а, Румынин а, Кавказан а фронтан дакъошна тӀехь[1472].
Йуккъера областан гӀаланашкахь советан Ӏедал чӀагӀделира 1917 шо чекхдолуш, ткъа Йуккъера Ӏаьржа Лаьттан кӀоштахь а, Волгин кӀоштахь а 1918 шеран февралехь, йарташкахь советаш доккхачу декъанна социалистийн революционерийн Ӏаткъамехь йисира[1473]. Советан Ӏедална ладаме дуьхьало ца хилира, хӀунда аьлча большевикашна, шаьш кхайкхийна реформаш йинчул тӀаьхьа, бахархойн шуьйра гӀортор йара[1474].
Керлачу Ӏедалан дуьхьалончаш гулбелира «КӀайн болам» кхоллалуш болчу мехкан къилбехьа. 25 декабрехь 1917 шеран (7 январехь 1918 шеран) Новочеркасскехь дӀакхайкхийра Л. Г. Корниловн коьртехь волу Добровольчески эскар кхоллар[1475]. Гражданийн тӀеман хьалхарчу муьрехь кӀайн болам бацара большевикашца дуьстича онда социалан гӀоьнча, цундела лайра цхьа могӀа эшамаш[1476]. 1918 шеран январь чекхболуш советан ницкъаша Дон тӀехь А. М. Калединан эскарш дӀа а теттина, А. И. Дутовн казакашкара схьайаьккхира Оренбург[1477][1478].
Гражданийн тӀеман хьалхарчу беттанашкахь большевикийн куьйгаллин декхаре хилира пачхьалкхан аппарат а, рогӀера эскар а кхолла долийта. 1917 шеран декабрехь кхоьллина Йерригроссин рогӀера йоцу контрреволюцица къийсам латторан комисси (ВЧК). Хаьржина халкъан кхелаш кхоьллина, революцин трибуналашна тӀедиллина къаьсттина даккхий зуламаш листа. 1918 шеран январехь Халкъан комиссарийн Совето омра арахийцира белхалойн а, ахархойн а цӀен эскар кхуллуш, иза шен лаамехь тӀебогӀучу нахах лаьтташ хила йезаш йара[1476][1479].
Социалистийн революционераша а, меньшевикаша а дукхаллин кхаж баьккхира ноябрехь Йерригроссин Кхоллараллин гуламан харжамашкахь. Цуьнан хьалхарчу гуламехь (кворум ца тоьуш) уьш реза ца хилира Советан Ӏедал къобалдан а, цуьнан указаш къобалдан а. 6 (19) январехь 1918 шеран Большевикаша Учредительни гулам дӀасабаржийра, социалистийн партешна дуьхьал репрессеш йолийра, аьрру социалистийн революционераш боцурш[350][351][1480].
Оьрсийн православин килсан меттигера кхеташо 5 (18) декабрехь 1917 шеран меттахӀоттийра патриархат. 1918 шеран январехь Халкъан комиссарийн кхеташоно тӀеийцира килс а, пачхьалкх а дӀасакъастаран хьокъехь омра. Иза зорбане йаклар бахьана долуш цхьа могӀа килсашкахь талораш дира, погромаш хилира, сийсазбаран пропагандин кампанеш хилира. Большевикашна а, динан нахана а йукъахь хиллачу конфликто гӀо дира Гражданийн тӀом чӀагӀбаларехь[352].
1918 шеран февралехь Советан Росси хийцира Малхбузе Европин календаре[1481].
ШолгӀа мур (1918 шеран март — ноябрь)
Бахархойн доккхачу декъо тӀеийцира Кхоллараллин гулам дӀасабаржор а, Брестан машаран барт бар а большевикаша шаьш делла дош дохор санна. Ахархоша, латталелорхойн латтанаш кара а эцна, харцо лорура йалтан монополи латтор, цо пачхьалкхана бакъо лора йалта лахарчу мехашца эца. Германин йукъагӀертар бахьана долуш хиллачу Россин империн къилбаседан коьрта йалта доккху кӀошташ дӀайаларо мехкан йуккъера провинцешкахь йолу гӀаланаш мацаллин йистте кхачийра[354].
1918-чу шеран майхь большевикаша йукъайаьккхира кхачанан диктатура олуш йолу Ӏедал. Герзаца болчу белхалойн кхачанан отрядаша (продотрияша) нуьцкъала йарташкара кхача дӀабоккхура; «совдаларш» къайладаха гӀертачу ахархоша репрессеш йора. 1918 шеран июнехь Халкъан комиссарийн кхеташоно санкци йира мискачу нехан комитеташ кхолла (комбедий). Цара гӀо дора кулакашкара а, йуккъерчу ахархошкара а йалта реквизици йан[1482][1483]. Цу гӀуллакхо ахархойн доккхаха долу дакъа, шайна йукъахь хьалха фронтовикаш а болуш, большевикашна дуьхьал дерзийра. КӀайн боламна социалан-экономикин гӀо кхаьчна мехкан къилбаседехь а, малхбалехь а[1484].
1918 шеран майхь инарла П. Н. Краснов Донан кӀоштахь Донан эскар кхолла волавелира[1485].
1918 шеран май чекхболуш дуьйна, Чехословакин корпусан гӀаттам бахьана долуш, большевикашна эшийра Транссибирски цӀерпоштнекъан гӀаланаш Пензара Владивосток кхаччалц. Цигахь кхоьллина кхузткъа кхаччалц «Ӏедал», дукхахберш социалистийн революционерийн Ӏедалехь бара. Йуккъерчу Волжехь В. О. Каппелан куьйгаллица Халкъан эскар, ткъа Новониколаевскан уллехь — Сибрехан эскар[1486][1487].
1918 шеран мартехь Антантан пачхьалкхаш йолийра Советан Россина дуьхьал интервенци (десант Мурманскехь, цул тӀаьхьа Владивостокехь а, Архангельскехь а)[1486].
1918 шеран мартехь РСДРП(б) цӀе хийцира Российн ВКП(б) аьлла[1488]. Немцойн Петроградна хьалхаваларан кхерам бахьнехь большевикийн декхаре хилира коьрта гӀала Москох дӀайахийта 1918 шеран 12 мартехь[1489].
1918 шеран майхь дуьйна ЦӀен эскар чӀагӀдан долийра мобилизацица. 1918 шеран сентябрехь кхоьллира Революцин тӀеман кхеташо. Эскар йуха а цхьана стеган буьйранчалла йукъадаьккхира, омра кхочуш ца дарна йа дезертиралла лелийна таӀзарш, шайна йукъахь вен кхачор а долуш[1490][1491].
Долахоша предприятеш дӀакъовла а, шайн белхахой болх боцуш ца бита а, Халкъан Комиссарийн Совето 1918 шеран гурахь а, аьхка а дӀайаьхьира йаккхийчу промышленностийн национализаци[1492][1493]. Оцу хенахь Советан пачхьалкх экономикин уггаре а мехала дакъошкахь монополист хилла дӀахӀоьттира[1494].
1918 шеран июлехь аьтто-социалистийн революционераша, Брест-Литовскан барт бохо гӀерташ, вийра немцойн векал фон Мирбах Вильгельм. Большевикаш дипломат вийнарш лаца гӀортар бахьана долуш Москох аьтто-социалистийн революционерашца герзаца тасадаларш хилира. Цул тӀаьхьа хилла репрессеш бахьана долуш Советаш цхьана партин диктатуре хийцира[1495][1496].
1918 шеран 10 июлехь Советийн V Йерригроссийн съездо тӀеийцира Российн исторехь дуьххьарлера Конституци[1497][1498].
1918-чу шеран июлехь Екатеринбургехь, Чехословакин эскарш тӀегӀертачу хенахь, большевикаша герзаш диттира хиллачу императорна Николай II-гӀачунна а, цуьнан доьзалан декъашхошна а[1492].
Социалистийн революционераша большевикийн куьйгалхошна дуьхьал цхьа могӀа теракташ йира, шайна йукъахь В. И. Ленин вен гӀортар а долуш. Цунна жоп луш, ЧК-но, 1918 шеран сентябрехь дуьйна, «классан инопланетянин элементаш» олучу нахана дуьхьал «ЦӀен террор» йолийра. КӀайн гвардин боламехь дакъалаьцна аьлла шеко йолчу нахана меттигехь вен бакъо йелла. Эпсар йа говзанча тешаме хилар лардархьама, церан доьзалан нах закъалтана лоцуш хилла[1499][1500][1501].
1918 шеран сентябрь-октябрь баттахь ЦӀен Эскаро йуха схьайаьккхира Йуккъера Волган мохк кӀайнчаьргара, амма эшийра Кубань а, Ӏаьржа хӀордан мохк а[1490].
1918 шеран сентябрехь Советан Росси дуьненайукъара метрически барамийн а, йозанийн а системе дӀайахара, оццу шеран октябрехь чекхйелира оьрсийн орфографин реформа[1481].
КхоалгӀа мур (1918 шеран ноябрь — 1919 шеран март)
Йуккъера ахархой лууш бацара шайн кӀоштал арахьа цӀенчаьрца тӀом бан. КӀайн эскаре нуьцкъала мобилизаци йарца а, кхачанан реквизицеша а дерзийра Волжски а, Сибрехан а кӀоштийн ахархой, иштта къилбаседа оьрсийн казакийн доккха дакъа а большевикашна дуьхьал болчу ницкъашна дуьхьал. 1918 шеран декабрехь Халкъан комиссарийн кхеташоно дӀайаьхна Миска ахархойн комитеташ (комбед), йуккъера ахархой шен агӀор бахийтархьама[1502][1503].
Хьалхарчу тӀамехь эшам лайначу «Диъ агӀонан альянсан» пачхьалкхаша шайн эскарш Российн территори тӀера арадаьхна. 1918 шеран 13 ноябрехь Советан Россис йухабаьккхира Брест-Литовскера барт. Ноябрь бутт чекхболуш Антантан эскарш охьаховшура Одессехь а, Севастополехь а, Новороссийскехь а. Амма интервенцин ницкъашна йукъахь тӀамна дуьхьал синхаамаш хиларо лахйира церан эвсаралла. 1919 шеран апрель кхачале Советан Ӏедал меттахӀоттийра дукхах йолчу Украинехь а, ГӀирмехь а, Беларусехь а, Балтикин пачхьалкхашкахь а[1504][1505].
1918 шеран ноябрехь, Уфин Директория олуш йолу меттиг йохийначул тӀаьхьа, адмирал А. В. Колчак Сибрехан тӀеман диктатор хӀоьттира, ша Российн лакхара урхалча кхайкхош[1506]. П. Н. Красновн эскаршна эшам хилира Царицынна гергахь[1507]. 1919 шеран январехь Донан а, Добровольни а эскарш цхьаьнакхийтира Къилба Россин Герзан ницкъашна (ВСЮР) А. И. Деникинан куьйга кӀел. КӀайн террор олуш йолу къийсам дӀабоьдура большевикашна дуьхьал болчу ницкъаша дӀалаьцначу кӀошташкахь[1508].
1919 шеран январехь Халкъан комиссарийн кхеташоно, кхачанан диктатуран метта, йукъайаьккхира кхачанан реквизицин система, кхачанан сурсаташ эцар нисдан гӀерташ[1509].
ЙоьалгӀа мур (1919 шеран апрель — 1920 шеран март)
1919 шеран апрелехь, декозакизацин политикана жоп луш, Лакхарчу Донан кӀоштан бахархой гӀаттам бира Советан Ӏедална дуьхьал. Къилба Российн герзахойн ницкъаша Москохна тӀелатар дан меттиг дӀалаьцна[1510][1511].
Кехат ахчанан девальваци бахьана долуш шуьйра даьржира кхачанан рационаш. ЦӀен эскаре дӀакхайкхор а, мацалла леш болу гӀалин бахархой шайн лаамехь махка дӀабахар а бахьнехь къинхьегаман чӀогӀа шорталла хилира. 1920 шеран январехь РСФСР Халкъан комиссарийн Совето йукъадаьккхира универсалан къинхьегаман служба[1512][1513].
КӀайн Ӏедалша бакъо йелира шайн Ӏуналлехь йолчу территорешкахь маьрша йохк-эцар лело. Доза доцуш кехатан ахчанаш арахецаро гиперинфляци а, къелла а кхачийна. Ахархой реза ца хилира эскаршна йалта дохка, цундела кӀайнчара нуьцкъала кхачанан а, даьхнин а реквизицеш лелайора. Цул сов, Къилба Российн Герзахойн ницкъашкахь йуха а меттахӀоттийра латтанийн доладар. Цунна жоп делира массо а ахархойн а, казакийн а гӀаттамаш кӀайн нахана дуьхьал[1514].
1919-чу шеран аьхка Сибрех а, Российн къилбаседан кӀошташкахь а, Украинехь а болабелира баьццара болам олуш болу болх. Н. И. Махно куьйга кӀел долу гӀаттамхойн эскар хилира цӀенчеран ситуацин бертахо, Къилба Российн Герзан ницкъийн доккха дакъа дӀаса а дерзош. Тылехь гӀаттам баро а, массо а дезертиралла а лахйира кӀайн эскарийн тӀеман ницкъ, уьш доккхачу декъанна лаьттара мобилизаци йинчу ахархойх а, йийсаре лаьцначу ЦӀен эскаран эскархойх а[1515].
1919 шеран 1 июнехь РСФСР ВЦИК шен «Советски республикаш цхьаьнатохарх лаьцна» омарца Москох дӀаделира оцу пачхьалкхан кхолламашкахь герзан ницкъашна а, тӀеман промышленностан а, финансийн а, аьчканекъан транспортан а централизованни урхалла даран Ӏедал. Иза СССР кхолларан дуьххьарлера гӀулч йара[1516][1517].
КӀайн диктаторийн аьтто ца баьлла хьалха хиллачу Россин империн йистехь кхоллайеллачу къаьмнийн-пачхьалкхийн куьйгаллица цхьаьнатоьхна гӀуллакх дан барт бан, Антантан кхачам боллуш гӀо ца кхаьчна. Большевикаш цхьацца дӀасадаржо долийра КӀайн эскарш. А. В. Колчак реза ца хилира финийн эскарш тӀеэца, Финляндин йозуш ца хилар къобалдарна дуьхьал, цӀенчара йухатоьхна Петроградна тӀелатар, 1919 шеран гурахь Н. Н. Юденич[1518]. Амма Балтикехь Советан Ӏедал дӀадаьккхира. Гуьйренан тӀелетар йухатоьхна А. В. Колчакан эскарша, ЦӀен Эскаро контрнаступка йолийра 1919 шеран аьхка а, гурахь а, Урал а, Малхбузен Сибрех а кӀайн нахера мукъайаьккхира. 1920 шеран январехь А. В. Колчакан Ӏедал доьжна[1519]. 1919 шеран аьхка Москохна тӀе марш йоьдуш Къилба Россин герзан ницкъаш кхаьчна Тула, амма 1919 шеран декабрь кхачале уьш йухатеттира Доне а, Кубане а. 1920 шеран март тӀекхачале и кӀошташ М. Н. Тухачевскийс[1520][1521].
1919 шеран сентябрехь ЦӀен эскаран дакъоша эшийра басмачийн отрядаш, Туркестанан Советан Республикаца ма-дарра зӀе кхоллайелира.
1920 шеран январехь Антанто чекхйаьккхира Советан Россина дуьхьал йохк-эцаран блокада. Эстонино а, Латвино а, Литвано а, Финляндино а, Гуьржийчоьно а барт бира РСФСР-ца, иза низамца къобал а йеш[1522].
ПхоьалгӀа мур (1920 шеран апрель — ноябрь)
1920 шеран бӀаьсте полякийн эскаро дӀалаьцна Аьтту бердан Украинин доккха дакъа, шайна йукъахь Киев а йолуш. Аьхкенан контрнаступлени дӀахьош ЦӀен Эскаро и территореш йуха схьайаьхна, Варшаве кхаьчна, цигахь шен дог Ӏовжош эшам хилира. Советан куьйгалхойн декхаре хилира дуьненан революци Польше а, Германе а «экспорт» йан ойла йита. Октябрехь шина агӀоно барт бира[1523][1524][1525][1526]. 1921 шеран сентябрехь Польшехь хиллачу 130 эзар советан йийсархойх 60 эзар гергга велира[383].
1920-чу шарахь Халкъан комиссарийн кхеташоно кхачанан налоган барам алсамбаьккхира. 1920 шеран ноябрехь массо а кегий предприятеш национализаци йира. Кхоьллира къинхьегаман эскарш, цара меттахӀотто йолийра йагориг латторан промышленность а, транспортан маша а[1527].
ГӀаланашкахь болийра большевикашна дуьхьал тохарш. Белхалоша доьхура кхачанан сурсаташ тодар. Йуучу хӀуманан йасакхийн системица ахархоша шайн йалташ лахдора, «совнах» ца хилийта. ЦӀен Эскаро дӀалаьцначу территорешкахь йуха а гӀаттамаш иккхира. Волгин кӀоштахь а, Малхбузен Сибрехахь а, Тамбовн губернехь а, Украинехь а гӀаттам хилира — «коммунисташ боцучу советашна»[1528].
1920 шеран апрелехь инарла П. Н. Врангель хӀоьттира Къилба Россин герзан ницкъийн коьрта буьйранча. ГӀирмехь а, къилбаседа Ӏаьржа хӀордан кӀоштахь а латтанийн реформа кхочушйан гӀоьртира иза, латтанийн долахойн цхьадолу латтанаш ахархошка дӀа а луш, мах эца. Гурахь М. В. Фрунзе коьртехь волчу Къилбаседа фронтан эскарша, Н. И. Махнон ГӀаттамхойн эскарца барт а бина, эшийра Врангелан ницкъаш. 1920 шеран ноябрехь КӀайн эскаран йисина меттигаш Севастополера Константинополе эвакуаци йира[1529][1530][1531].
1920 шеран апрелехь Халкъан комиссарийн кхеташоно барт бира Генарчу Малхбален Республика кхолла — Советан Россина а, Японина а йукъахь буферан пачхьалкх[1532][1533].
1920 шеран апрелехь ЦӀен Эскаран дакъоша гӀо дира Хорезман Халкъан Советан Республика кхолла, ткъа 1920 шеран сентябрехь — Бухаран Халкъан Советан Республика. 1920-гӀа шо чекхдолуш Советан Ӏедал дӀахӀоьттира Азербайджанехь а, Эрмалойчохь а[1534][1535].
Шестой этап (декабрь 1920 — октябрь 1922 года)
Гражданийн тӀеман чаккхенан муьрашкахь ЦӀен эскар дуьхьал хӀоьттира баккхийчу гӀаттамхойн боламашна: Н. И. Махнон гӀаттамхойн эскарна (Къилба Росси), А. С. Антоновн (Тамбован гӀаттам), В. А. Роденан (Малхбузе-Сибрех гӀаттам) отрядаш, Донан а, Кубанан а казакийн отрядаш[355][1536]. 1921 шеран мартехь Кронштадтехь хилира Балтикан флотан хӀордахоша гӀаттам. Оцу хиламаша большевикийн куьйгалла декхаре дира тӀеман коммунизман политика дӀатаса, иза советан система хиларна кхерам латто йолайелла. 1921 шеран мартехь кхачанан налог хийцира кхачанан налогца, бакъо йелира маьрша йохк-эцар лело. Ахархойн гӀаттамаш лагӀбала буьйлабелира[356].
1921 шеран мартехь РСФСР а, Украинан ССР а, Белоруссин ССР а, Польша а куьйгаш йаздира Риган бартана, цуьнца нийса а догӀуш, Полшано чӀагӀйира Белоруссин а, Украинин а малхбузера кӀошташ[1537]. 1921 шеран мартехь советан-британин йохка-эцаран барт бира, цул тӀаьхьа цу кепара барт бира Советан Российн а, Германин а, Норвегин а, Австрин а[1538].
1921 шеран март кхачале Гуьржийчоь «советан пачхьалкхе йерзийра». 1921 шеран ноябрера 1922 шеран октябре кхаччалц Генарчу Малхбалехь тӀаьххьара кӀайн ницкъаш дӀабаьхна. Японино эвакуаци йира шен эскарш Приморьера. 1922 шеран ноябрехь Генара Малхбален республика РСФСР йукъайахара[1539][1529][1540].
Гражданийн тӀеман жамӀаш
Тайп-тайпанчу мах хадорца, йерриг а эшам хилла 10-19 миллион стагана, царех 5-7 миллион велира чевнаш а, мацалла а, цамгарш а бахьана долуш, ткъа 2 миллион кхаччалц стаг хилира ЦӀен а, КӀайн а Терроран а, ткъа иштта бандитийн а зенаш хилла. Миллион гергга стага эмиграци йира Россера, уггаре а хьалха бахархойн уггаре а дешначу декъан векалш[1539][1541]. Йуккъараллин демографин структурехь ладаме галморзахаллаш хилира: баккхийчу божарийн бахархойн луьра эшамаш хилира, берийн лелар вуно лакхара дара. Хьал карзахдаьккхира 1920—1922 шерашкахь Волжехь а, йуккъера провинцешкахь а, Къилбаседа Кавказехь а, Украинехь а массо а мацалла хиларо[1542][1543][1544]. 1922 шо кхачале хӀусам йоцуш дисина бераш герга кхаьчна 7 миллион стагана[1545]. Цигахь катастрофически лахделира сурсаташ арахецар (промышленностехь — 7-зза, йуьртабахаман — 38 процентана 1913 шеран тӀегӀанца дуьстича)[1488].
Советан Социалистийн Республикийн Союз (1922—1991)
Керла экономикин политикин мур (1922—1928)
.svg)
ССРС кхоллайалар а, цуьнан хӀоттамехь хилла хийцамаш а
Большевикийн социализм кхуллуш йолчу теорин агӀор хьаьжча, пачхьалкхан кхиар хила дезаш дара тайп-тайпанчу тайпанийн кхолламийн цхьаьнакхетарера цхьана республике кхаччалц, ткъа цигара пачхьалкх йоцучу йукъараллин ша-шена урхалле кхаччалц. Хьалха хиллачу Российн империн контекстехь иза бохург дара федералан принцип. 1918—1922 шерашкахь РСФСР дозанехь кхоллайелира гергарчу хьесапехь 20 автономин пачхьалкх[1546].
1922-чу шарахь РКП(б) ЦК-н Оргбюрохь И. В. Сталина а, цуьнан агӀончаша а кховдийначу «автономизацин план» олучу плано гойтура йозуш йоцу советски республикаш РСФСР-на йукъайахар[1547][1548]. Амма В. И. Ленин агӀо лаьттира украинхойн а, гуьржийн а коммунистийн, цара дӀахьедира РСФСР а, Украинан ССР а, Белоруссин ССР а, Закавказски СФСР а формалан кепара цхьаьнатохар керлачу союзехь, Ӏедалш делимитаци а йолуш, маьрша арадовла бакъо а йолуш (цу гӀуллакхан механизм цкъа а ца хилира)[1549][1550][1551].
1922 шеран 30 декабрехь Советийн Хьалхара Йерригсоюзан съездо тӀеийцира Советийн Социалистийн Республикийн Союз (ССРС) кхолларан деклараци а, барт а, хаьржира ССРС ЦК. Цунна кхаьчна лакхарчу урхаллин органан бакъонаш Советийн съездашна йукъахь йолчу хенан[357]. Цул тӀаьхьа ССРС-хь национально-территориалан демаркацин процессехь кхоьллина керла союзни республикаш[1552][1553]. 1920-гӀа шераш чекхдовлуш кхоьллира керла административан-мехкан декъадалар: РСФСР-хь йукъайаьккхира «область/край — округ — район» система, ткъа кхечу республикашкахь йукъайаьккхира «округ — район» система. Къаьмнийн кегий къаьмнаш уггаре а алсам кхиорхьама, кхоьллина къоман кӀошташ, къоман йуьртан кхеташонаш а[1554][1555].
М. И. Калинин хаьржира ССРС ЦК-н председатель — формалан пачхьалкхан куьйгалхо. В. И. Ленина шена тӀелаьцна ССРС-н Халкъан Комиссарийн Советан председателан дарж. «Интернационал» керлачу пачхьалкхан гимн хилира, ткъа цӀен байракх цуьнан байракх хилира. 1924 шеран январехь Советийн Йерригсоюзан шолгӀачу съездо чӀагӀйира хьалхара Йерригсоюзан Конституци, цул хьалха советийн республикин съездаша ратификаци йира[1556].
Формалехь йозуш йоцу Советийн Республикийн Союз унитаран пачхьалкхе йерзийра, коммунистийн партин шатайпа (бакъалла а диктаторан) роль бахьана долуш. РКП(б) (1925 шарахь дуьйна Йерригсоюзан ВКП(б)) куьйгаллин сацамаш декхаре бара республикашкахь йерриг а пачхьалкхан а, партин а органашна[358].
Политикин система а, партин чоьхьара къийсам а
Махкахь Ӏедал лелош вара РКП(б) ЦК-н уггаре а мехала даима лела орган йолу Политбюрон урхалла деш волу стаг йа нах. 1921 шеран мартехь РКП(б) 10-гӀа съездо тӀеийцира «Партин цхьааллин хьокъехь» резолюци. Муьлхха а фракцин акцешна бехкам боцуш партера араваккхар билгалдаьккхина долу документ хилира цул тӀаьхьа Ӏедал къийсамехь уггаре а мехала гӀирсех цхьаъ[1557][1558].
Л. Д. Троцкийн Ӏаткъамна дуьхьало йан, 1921 шарахь В. И. Ленина чӀагӀдира И. В. Сталин ЦК секретаран дарже хӀоттор. 1922 шеран апрелехь ЦК-н апрелан пленумехь кхоьллина ЦК-н генеральни секретаран дарж, иза дӀалоцу И. В. Сталин. Цо Ӏуналла дира партехь куьйгаллин даржашка кадраш къасторна а, хӀитторна а; доккхачу декъанна И. В. Сталинан къинхьегамца кхоллайелира партин номенклатура — бюрократин лакхара тӀегӀа, иза хенан йохалла дӀакъевлина касте йирзира, советан йукъараллина башха йолу льготаш йолу цхьа могӀа а болуш[362]. 1922—1924 шерашкахь, В. И. Ленин цомгуш волчу хенахь, махкахь Ӏедал гулдина «триумвиратан» карахь — Л. Б. Каменев, Г. Е. Зиновьев, И. В. Сталин. Большевикийн хьалханча велча, эскарна куьйгалла деш хиллачу Л. Д. Троцкийс дӀахьедира партин куьйгалла дан. Цо кхайкхам бира дуьненан революцин некъана а, тӀеман коммунизман политикана а йухадерзаре[1559]. И. В. Сталина а, цуьнан агӀончаша а латтийра «цхьана пачхьалкхехь социализм кхолла» йиш йу боху тезис. 1925 шарахь Л. Д. Троцкий эскарехь куьйгаллин даржера дӀаваьккхира[1560][1561].
.jpg)
1925 шарахь дуьйна Л. Б. Каменев а, Г. Э. Зиновьев а И. В. Сталинна дуьхьалвелира. ТӀаьххьарниг барт бира Н. И. Бухаринца а, А. И. Рыковца а, М. П. Томскийца а. Идеологин дов йуха а дӀадирзира цхьана пачхьалкхехь социализм кхолларан постулатан а, цуьнца йоьзна йолчу тактикин оьшуш хиларан а гонаха, ханна Керла экономикин политика дӀайахьар. 1926-чу шарахь «каменевиташ» цхьаьнакхетта «троцкисташца». Къийсам чекхбелира 1927-чу шарахь, Г. Е. Зиновьев а, Л. Д. Троцкий а, Л. Б. Каменев а, иттаннаш церан лакхара даржашкахь болу агӀончаш а партера арабаьхча[1562][1563].
1928 шеран кхачанан кризисах пайда а оьцуш, И. В. Сталина а, цуьнан агӀончаша а хӀинца шаьш дӀахьедира Керлачу экономикин политикана дуьхьал, иза, шеко йоцуш, Н. И. Бухарина кхидӀа а ларйира. ТӀаьххьарчо кховдийра кулакашна тӀера налог хьалайаккхар, амма бехке вира аьтто агӀор галваларна а, буржуазица накъосталла дарна а, махкахь капитализм дӀахӀотторна а. 1929 шарахь И. В. Сталин гучувелира партин къовсам боцу куьйгалхо санна[1564], цул тӀаьхьа фракцин тобанаш вовшашца къийсам латтийра лидерна тӀехь Ӏаткъам бан[1565].
Социалан-экономикин кхиар
Керлачу экономикин политикин чулацам бара массо а урхаллин рычагаш партин куьйгаллин карахь латтош, цхьана декъехь базаран экономика меттахӀотторехь[359].
Кхачанан налог йукъайаьккхинчул тӀаьхьа ахархой шорбан буьйлабелира шайн лелош долу латтанаш. Ахчанан леларе йухаберза ца лууш, большевикаш йуьхьанца дагахь бара кхачанан сурсаташ пачхьалкхан предприятешкара арахоьцучу сурсатех хийца. Амма товар тӀех кӀезиг дара. Ӏедалан декхаре хилира белхалойн а, белхахойн а алапан ахчанца долу дакъа жим-жима лакхадаккха. 1922 шарахь официалехь бакъо йелира латтанаш аренде эца а, балха эца а[1566][1567][1568].
Уггаре а йаккхий а, эффективни а промышленни предприятеш тресташкахь вовшахтоьхна, ша-шех тоам беш йира. Универсалан белхан дӀакхайкхаран метта хийцира маьрша белхан дӀаэцар. ДӀайаьккхина алапа цхьатерра латторан система. Пайда боцу производственни объекташ дӀакъевлина йа аренде йелла. Долахь болчу нахана бакъо йелира кегийра заводаш а, мастерскойш а схьайелла[1569][1570]. 1922 шо кхачале 10 000 сов долахь йолу предприятеш болх беш йара, коьртачу декъана лелош йолу сурсаташ арахоьцуш. ТӀеман заводаш, энергетика, металлурги, мехкадаьтта доккхуш а, цӀандеш а, кӀора боккхуш а, цӀерпошташ а йерриге а пачхьалкхан долахь йисира[1571].
Производствон урхалла тешийра тресташна, 1923 шо кхачале цу йукъа йогӀура гергарчу хьесапехь 90 процент промышленни предприятеш. Трасташ цхьаьнатоьхна синдикаташца, оптом сурсаташ а, гӀирс а эцаран а, сурсаташ дохкаран а, кредиташ эцаран а[1572][1573]. 1921 шеран февралехь кхоьллира Пачхьалкхан планан комисси (Госплан). 1925 шарахь дуьххьара секторан планаш цхьаьнатоьхна цхьана шеран промышленни плане[1574].
1922—1924 шерашкахь ахчанан реформа йоьдучу хенахь ахчанан кехаташ (червонеташ) дешин стандартаца йоьзна йара, цуо аьтто бира пачхьалкхан финансийн система дӀахӀотто[1575]. Денъелира банкийн система, промышленностан а, йуьртабахаман а кредиташ луш[1576]. 1920-гӀа шераш йуккъе дахча дукхах йолчу промышленностехь а, йуьртабахаман а сурсаташ арахецар 1913 шеран тӀегӀанал совделира[1577]. 1923 шарахь кризис кхоллайелира промышленни сурсаташ арахоьцучу нехан шорталла йолчу хьелашкахь шайн сурсатийн мехаш хьалабаха лаар бахьана долуш («мехийн ножники»)[1578].
1923 шо кхачале ССРС-хь кхоьллина йара социалан страхован система — цу хенахь дуьненахь уггаре а прогрессивни йара[1579].
.jpeg)
1925 шеран декабрехь Йерригсоюзан коммунистийн партин (б) 14-гӀа съездо кхайкхийра индустриализацин агӀор курс. 1926—1928 шерашкахь ГОЭЛРО планца цхьаьна йина 600 сов промышленни предприяти[1580]. НЭП лахйаран болх дӀаболабелира хьал долчу ахархойн доьзалшна а, йуккъерчу ахархошка а налогаш жим-жима алсамйахарца[1581].
1927-чу шарахь кхачанан кризис кхоллайелира. Базаран мах а, пачхьалкхо ахархошкара йалта схьаоьцучу эцаран мах а башхалла хилар бахьана долуш, тӀаьххьарчара йалта латто долийра. Цхьа могӀа гӀаланашкахь йукъадаьккхина бепиган рацион. Кризис кхин а телхира шолгӀачу шарахь[1582]. Оцу фонехь Керла экономикин политика йуьззина йухайерзийра 1928 шеран гурахь, къоман экономика кхиоран а, массо а коллективизацин а хьалхара пхеа шеран план кхочушйан йолийча[1583].
Къоман кхиаран а, культуран а, дешаран а декъехь политика
1920-чу шерашкахь большевикаша хьалхатеттира тезис, хьалха хиллачу Российн империн тӀаьхьадисина олуш долу къаьмнаш пачхьалкхан а, культурин а, экономикин а агӀор йуккъерачу Россина тӀаьхьакхиа деза аьлла. Партино чӀагӀо йира оцу къаьмнашна шайн къоман меттанашкахь Ӏедалан органаш, зорбанан гӀирсаш, школаш, культурин институташ кхио а, чӀагӀйан а гӀо дан. Интернационализман тезис лелайора оьрсийн халкъах. Оьрсийн патриотизм цхьатерра лоруш йара шовинизмца, иза «эксплуататоршна» а, жимачу буржуазина а бен ца хуьлу бохуш[1584].
Пачхьалкхан тӀегӀанехь 1920-гӀа шерашкахь и некъаш гайта карийра индигенизацин политикехь. Меттигерчу къаьмнийн векалш Советан республикашкахь куьйгаллин даржашка хьалабаха безаш бара, церан меттанаш официалан гӀуллакхна а, дешарна а йукъадахар совдоккхуш дара[360][1585].
Культурин политика классан некъан бух тӀехь йара. Большевикаш гӀиртира культурин революци йан, марксистски-ленинистийн идеологин бух тӀехь йукъараллин синкхетам хийца а хийцина, чулацамца социалистийн йолу культура кхолларца. 1922—1923 шерашкахь бӀе сов интеллигенцин векал араваьккхира Россера шайн доьзалан декъашхошца цхьаьна[1586]. Дукха бисинарш репрессешкахь хилла, контрреволюцин зуламаш дарна бохуш, 1920-гӀа шерашкахь дуьйна. Динна дуьхьал пропагандин кампани дӀайаьхьира динан дай байарца а, махкахбахарца а, килсаш массо а дӀакъовларца а, системин кепехь Ӏибадатханаш хӀаллакдарца а. Цул совнаха, Килсан бух бохон Ӏалашо йолчу «реновационистийн» олучу боламна гӀортор йира Ӏедалша[1587][1588].
Йуккъерчу Азехь а, Кавказехь а Советан Ӏедало йолийра зударий эмансипаци йан кампани. Буркъа лелорна дуьхьал а бевлла, школе а, университете а деша бахара уьш[1589].
Большевикаша къаьсттина тидам тӀебохуьйтура йоза-дешар ца хаарца къийсам латторна. 1920—1940 шерашкахь 60 миллионе кхаччалц баккхийчарна Ӏамийна йоза-дешар. Дешаран системина пачхьалкхан финансировани йухаметтахӀоттийра 1924 шарахь, 1930 шарахь ССРС-хь йукъадаьккхира универсалан декхаре йуьхьанцара дешар, ворхӀ шарахь декхаре дешар гӀаланашкахь хилира[361][1590].
1921 шарахь дуьйна йаккхийчу гӀаланашкахь майданашкахь хӀиттийна радиотелефонан динамикаш. Денна радион эфир йан йолийра 1924 шарахь, 1920-гӀа шераш чекхдовлуш радио хилира массо а зӀенан коьрта гӀирс[1591].
Арахьара политика
1920-гӀа шерашкахь ССРС арахьара политика дӀахӀоттийна йара, цхьана агӀор, дипломатин блокада йохо прагматически лаамца, вукху агӀор, идеологин Ӏалашонца «дуьненан революци йаржо»[1592].
1922 шеран апрелехь РСФСР а, Германи а дипломатин йукъаметтигаш меттахӀитторан а, вовшашна претензеш дӀайахаран а хьокъехь Рапалло барт бира[1593][1594].
1923—1924 шерашкахь Советан пачхьалкх къобалйира дукхаха йолчу Малхбузера пачхьалкхаша, Цхьаьнатоьхна Штаташ йоцург. ССРС а, Германин а йукъаметтигаш телхира 1923 шарахь, Советан Ӏедало ахчанца гӀо дира Гамбургерчу белхалойн герзаца гӀаттам бан. ХӀетте а, 1926 шарахь шина пачхьалкхо куьг йаздира Берлинера агресси ца йарна а, нейтралан бартана а (1931 шарахь йахбина). ССРС 1926 шарахь британин шахтёрийн забастовкана гуш-хезаш гӀо динчул тӀаьхьа Йоккха Британино а, Канадо а Советан пачхьалкхаца дипломатин йукъаметтигаш дӀайаьхна. Цийс цунах тарвелира 1928 шарахь, ССРС-с Цийн коммунисташна дина финансийн а, тӀеман-политикин а гӀоьнна жоп луш[1595][1596].
И. В. Сталинан хьалхара мур (1929—1941)
Индустриализаци а, коллективизаци а
Советан куьйгалло нуьцкъала индустриализаци лорура пачхьалкх мостагӀаллин Ӏаламехь дийна йисаран хьалхара шарӀ санна. Дерриге а ницкъаш дӀабаьхьира говзанчийн гӀирсаш арахоьцур болу хала промышленность кхолларе. Ахархой хилира капиталан а, къинхьегаман а коьрта хьоста. Иштта кхин а ахча доккхура алапа лахдарца а, промышленни сурсатийн мехаш хьалабахарца а, цуо йукъара лахдира бахархойн дахаран тӀегӀан. Бахархошна йукъахь нуьцкъала декъначу кредиташа карзахдаьккхира хьал. Бюджетан ахча йуха а дӀасадекъна маьӀданийн а, халачу а промышленностан пайдехьа. РСФСР а, УССР а, БССР а йара ахчанан ресурсаш луш йерш, ткъа кхин йолу советан республикаш, цигахь йуьхьанца дуьйна йерриг промышленность кхоьллина, ахчанан ресурсаш луш йара[363].
1929 шеран гурахь къоман бахам кхиоран пхеа шеран муьрехь йолу комплексни план чӀагӀйира. Промышленни продукци гергарчу хьесапехь кхузза алсамйаккха а, 20 проценте кхаччалц ахархойн бахамаш колхозашка дӀайала а лерина йара. ССРС-хь йолайелира промышленни предприятеш йаккхийра гӀишлошйаран (масала, 1931 шарахь йуккъера барамехь дийнахь дӀало 1—2 завод). Царна говза кадраш ца тоьара. 1929—1933 шерашкахь дуьненайукъара экономикин кризис бахьана долуш ССРС аьтто белира дозанал арахьа гӀирс эца а, арахьара говзанчаш кхайкха а. Хьалхарчу пхеа шеран планехь тракторан а, станокийн а, автомобилийн а, авиацин а промышленность, йуьртабахаман техника йуьхьанца дуьйна кхоьллина бохург санна[1597]; шолгӀа пхеа шеран план чекхйолуш чекхйелира советийн промышленностан техникин меттахӀоттор[1598].
Пачхьалкхо, кхин долчу хӀуманашца цхьаьна, бахархойн доккхачу декъан шен хьашташ кхочушдаран шовкъах тешна йара, массо а кепара тайп-тайпана шокийн белхан кепаш йаржош йара[1599][364]. Пхеа шеран шина планан гурашкахь ССРС тайп-тайпанчу регионашкахь дӀайолийра 4500 завод, завод, шахта, электростанцеш. Царна йукъахь йара ГАЗ, Турксиб, Ростсельмаш, Сталинградера, Харьковера, Челябинскара тракторийн заводаш, Днепран ГЭС, Кузнецкан а, Магнитогорскан а аьчкан-болатийн заводаш, Москвара станокийн завод, Березникиберан а, Соликамскан а Рутезлан химин заводаш, С. Заводаш, Новокраматорскера машенаш йеш йолу завод, КӀайн хӀордан-Балтикин канал, Москван канал, Москван метрон хьалхара этап. Баккхий ресурсаш дӀайелла ЦӀен эскарна танкаш, кеманаш, кеманаш, жима герз арахецарна[1600].
1928 шарахь йолайелла кхачанан кризис кхидӀа а кӀаргълуш йара, нуьцкъала йалта дӀадаьккхинехь а. 1929 шеран февралехь йукъайаьккхира йерриг пачхьалкхехь бепиг дӀасадаржаран система. 1931 шеран январехь иза шорйира, кхин а кхачанан сурсаташ а, коьрта сурсаташ а йукъадахийтира. Коммунистийн элитан декъашхошна алсамдаьккхина рационаш йелира. Нормизацин системо дӀа ца лоцура политикин бакъонаш дӀайаьхна ахархой а, нах а, йа 80 процент бахархой а[1601].
Йуьртабахаман коллективизаци дӀахьош Ӏедало хьалха хӀоттийра хӀара Ӏалашонаш: индустриализаци дӀайахьарна а, сиха кхуьуш йолчу гӀаланашна кхача латторна а оьшуш долу йарташкара йалта а, кхин долу сурсаташ а схьадахар аттачу даккхар (мелла а кӀезиг терахь долу йаккхий колхозийн продукцин фермерийн индивидуальни производительш сов атта ду); йаккхий фермаш тракторшца а, кхечу гӀирсашца а кхачорца йуьртабахаман къинхьегаман продуктивность лакхайаккхар; къинхьегаман ницкъ мукъабаккха а, иза йуьртара промышленни предприятешка нисбан а; йалта экспортан барам алсамбаккха, цунах схьадогӀу ахча промышленностан арахьара гӀирс эца дӀадахара; «классан-инопланетянин» кулакийн фермашна а, йукъарчу хьесапехь йуьртахь сурсатийн-ахчанан йукъаметтигашна а чаккхе йан, йуьртабахаман омран-дӀасадаржаран система максимум дӀасайаржорца[365][1602].
Йалта доккхучу регионашкахь нуьцкъала коллективизаци йан йолийра 1930 шарахь, йуха а дихкира латтанаш аренде эцар а, йалта луш болу къинхьегам лелор а. Закон тӀеийцира, кулакийн цӀенош а, гонахара гӀишлош а, даьхни а, бахам а схьабоккхуш. И дерриге а къечу нахера а, фермерийн къинхьегамхошкара а чувоьдучу мах санна колхозашка дӀаделира. Цхьайолчу регионашкахь 15 проценте кхаччалц фермаш дӀайаха йезаш йара (1929 шеран официалан статистикаца йерриг пачхьалкхехь кулакийн фермийн дакъа йуккъера барамехь 2,3 процент хиллехь а). Ӏедал къечу ахархойн а, коммунистийн белхалойн а тобанашна тӀетевжира колхозаш кхолла. 1930 шеран январера март кхаччалц колхозе йерзийначу бахамийн дакъа 20 процентера 56 проценте кхаччалц хьаладаьлла[1603][1604].
Коллективизацица цхьаьна дӀайолайелира Оьрсийн православин килсанна тӀехь Ӏазап латтор. 1931 шо долалуш гергарчу хьесапехь 80 процент йуьртан килсаш дӀакъевлира. Динан дай чакхбовлу лагершкахь йа лерринчу меттигашкахь[366].
Ахархоша шайн даьхни массо а агӀор бежнаш дайира, уьш колхозашка ца даларна. Пхеа шарахь даьхнийн терахь ах бохург санна лахделла. Советан Ӏедална дуьхьал герзашца гӀаттамаш алсамбевлира[1605]. Цхьана ханна ледарлонаш йан декхаре хилира иза. 1930 шеран мартехь «Правда» газето зорбане йаьккхира И. В. Сталинан «Кхиамца корта бетташ» цӀе йолу статья, ахархой нуьцкъала колхозашка дӀакхетар йемал деш[1606]. 1930 шеран август тӀекхачале 21 процент ахархойн хӀусамаш йисира колхозашкахь. Амма гурахь йуха а дӀайолайелира нуьцкъала коллективизаци. 1931-чу шеран июнь бутт тӀекхачале массо а хӀусамех 53 процент колхозашкахь йара. Мехкан уггаре а мехала йалта доккхучу кӀошташкахь коллективизаци чекхйаьлла[1607].
Колхозашкахь даима болх беш йолу производственни отрядаш кхоьллира. Белхан де хилира бухгалтеран коьрта кеп. Ахархойн материалан шовкъ дӀайаьлла шайн къинхьегаман жамӀашца. Йалта гулдар лахделира. 1932 шеран августехь луьра таӀзарш йукъадаьхна колхозашкахь жимма а йалта лачкъорна[1607][1608].
Нуьцкъала коллективизаци йар, йалта дерриге а дӀадаккхар, йалта ца кхачарца цхьаьна, массо а мацалла хилира 1932—1933 шерашкахь РСФСР а, Украинийн ССР а, Кхазакхийн АССР а йалта кхиош йолчу кӀошташкахь. Тайп-тайпанчу хаамашца, 5 миллионе кхаччалц стаг велла, доккхачу декъанна йарташкахь бехаш хилла[367]. Мацалла леш болу ахархой гӀаланашка ца бахийта, Советан Ӏедало йукъайаьккхира паспортан а, пропискин а система 1932-чу шеран декабрехь, колхозхочунна паспорт эца йиш йара колхозан правленин реза хиларца бен[368][1609].
Пачхьалкхан йалта эцар 1933 шарахь шозза сов алсамделира (1928 шеран тӀегӀанца дуьстича), ткъа йалта арахецар гергарчу барамехь цхьатерра дисира. И бохург дара, махкахь дуккха а кӀезиг йалта дисина бохург. Гулдиначу йалтан доккха дакъа экспорте дӀахьажош хилла (цу йукъахь массо а мацалла йолчу хенахь), ткъа гулдина арахьара ахча леладора арахьара промышленни гӀирс эца[1610].
1930-гӀа шераш йуккъе дахча дуьйна йалташ алсамдаха доладелира, колхозашна кхачош йолу йуьртабахаман техника шуьйра лелор бахьана долуш. 1934 шеран ноябрехь бепиган рацион дӀайаьккхира. 1935 шарахь йуха а дӀадолийра коьрта кхачанан сурсаташ маьхза дохкар. 1936 шарахь дӀайаьккхира промышленни сурсатийн рационализаци[1611]. ГӀалин бахархойн дахаран тӀегӀа лакхадала доладелира[1612].
КхоалгӀа пхеа шеран планехь Советан пачхьалкхо сиха алсамдаьккхира тӀеман харжаш, ларамаза тӀамна кечам беш. Мехкан малхбален кӀошташкахь йира тӀеман заводаш а, резерван заводаш а, уьш хилира Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом болчу хенахь эвакуаци йинчу промышленностан база. ТӀеман техникин керла тайпанаш кхоьллина (Т-34 а, КВ а танкаш, Ил-2 штурмовикаш). Белхалошна дихкина хилла куьйгаллера пурба доцуш цхьана предприятера кхечу предприяте дӀасалелар. Контроль лелайора белхан тептаршкахула, йукъайаьккхира 1938 шарахь, 1940 шарахь белхан де 7 сахьтера 8 сахьте кхаччалц хьаладаьккхира; дийнан белхан кӀиранан метта (5 де болх беш, 1 де мукъа — кӀиранан де ца лоьруш), тӀеийцира стандартан 7 дийнан кӀира (6 белхан де, кӀирандийнахь мукъа)[1613][1614].
Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом балале дуьненахь шолгӀа меттиг дӀалоцуш йара ССРС йерриг промышленностан продукцица. Пачхьалкхо импортах йозуш хилар дӀа а даьккхина, шен тӀеман таронаш ларйира. Экономикин низам дӀахьора уггар хьалха буьйранчаллин-контролан кепашца, пачхьалкхан роль массо а хӀума чулоцуш йара. Цо гӀо дира ССРС-на Сийлахь-боккха Даймехкан тӀамна кечам бан а, толам баккха а, амма вон роль ловзийра капиталистийн экономикин системица конкуренцин тӀаьхьарчу муьрехь[369].
Стаган культ а, массин репрессеш а
Махкахь цхьана партин Ӏедалан монополи хиларо И. В. Сталинан культ кхоллайелира. Леррина ВКП(б) лидер вазвар дӀадоладелира 1929 шеран декабрехь цуьнан 50 шо кхачар даздарца[370]. 1930 шо чекхдолуш, А. И. Рыков ВКП(б) ЦК Политбюрера араваьккхинчул тӀаьхьа, И. В. Сталин цхьаъ бен воцу партин гӀуллакхо висира В. И. Ленинан заманахь оцу урхаллин органан декъашхо хилла волу. Партин коллективан куьйгалла хийцира И. В. Сталинан Ӏедалан режимо[1615].
«Диверсанташна» тӀехь кхелаш йолийра ССРС-хь. Царна бехке дора производствон планаш йохор, дуккха а бохамаш а, галморзахаллаш а йар, дукхахдолчу хьолашкахь говза кадраш ца тоар, тӀех лакхара производствон Ӏалашонаш кхочушйан гӀерташ массо а стаг дозане кхаччалц ницкъ барна (Шахтин гӀуллакх, кхачанан индустрин а, Парнду а куьйгалхойн кхочушдар, Паранду а Къинхьегаман гӀуллакх). кхиберш)[371][1616][1617].
Йерригсоюзни ВКП(б) лакхарчу даржашкахь болу декъашхой лидерна критика йан гӀертар хӀинца чекхделира советан Ӏедална дуьхьал жигаралла лелорна а,/йа терроризмна а бехке а вина, набахтехь йаккха хан тохарца (1932 шарахь «Марксистийн-ленинистийн союзан» гӀуллакхаш, «В.Н.9923» тобанан С. В. Н. Толмачевс а, Н. Б. Эйсмонта а 1932—1933 шерашкахь)[1618][1619].
1930 шарахь ОГПУ-н йукъахь кхоьллина нисдаран къинхьегаман лагерийн коьрта дирекци (ГУЛАГ). Набахтин къинхьегам лелабора гӀаланаш йеш, каналаш, цӀерпошташ, автомагистралаш йеш, мехкадаьтта, кӀора, деши, кхин а маьӀданаш дохуш[1620][372][1621].
1929—1937 шерашкахь гергарчу хьесапехь 750 эзар ахархойн доьзалш дӀабаьхна. Верриг а гергарчу хьесапехь 4 миллион йуьртахо дӀахьажийна набахтешка, лагершка, йа лерринчу меттигашка. 30-гӀа шерашкахь шолгӀачу декъехь дуккха а «къинхьегаман охьаховшарш» шайн хьалха баьхначу меттигашка йухаберза аьтто белира. 1941 шарахь гергарчу хьесапехь 900 000 «хьалха хилла кулак» висира леррина меттигашкахь[1622].
1934 шеран февралехь кхоьллинчу ЦК-н Политбюрехь дӀайаьккхира инарла секретаран дарж, И. В. Сталина баккъалла а и гӀуллакхаш кхочушдеш хиллехь а[1623].
И. В. Сталинан режиман бакъболу а, бохуш болу а дуьхьалончаш физикин кепара дӀабахаран бахьана дара 1934 шеран декабрехь Политбюрон декъашхо С. М. Киров вер, куьйгалхочун омрица талламчаша и зулам дузу зивецкисташна а, троцкисташна а йукъара «заговорщикийн» гӀуллакхашца. Иттаннаш нахана герзаш диттина[373][1624].
Йерриг а пачхьалкхехь дӀайолийра кампани, ССРС «го бина гӀап» массанхьа а бу бохучу «халкъан мостагӀех» къастош а, цӀанъеш а. Массо а репрессеша аьтто бира И. В. Сталинан режиман йерриг партин а, пачхьалкхан а аппаратна тӀехь бехкам боцу Ӏедал дӀахӀотто, социалан-экономикин эшамех жоьпалла шеко йолчу йамартхошна тӀе дӀадала, дӀабаха хила тарлуш болу конкуренташ, «пхоьалгӀа колоннан» гипотетически векалш, кхиам боцу функцеш[374].
Дуьххьарлера лакхара мах хадийна кхелаш хилира 1934—1935 шерашкахь дуьйна («Кировн ток» олу гӀуллакхаш, Кремлан гӀуллакх, кхин а)[1625]. ЧӀагӀйира бехктакхаман низамаш: 1934 шарахь низам тӀеийцира терроран гӀуллакхаш луьстуш аттачу а, сихйинчу а процедурех лаьцна, 1935 шарахь — Даймахкана йамартчу нехан доьзалан декъашхошна таӀзар дарх а, 12 шо кхаьчначу кхиазхошна бехктакхаман жоьпалла йукъадаккхарх а лаьцна[1626].
1936 шеран декабрехь Советийн бархӀалгӀачу съездо чӀагӀйира керла Конституци, цо кхайкхийра махкахь социализм толам баьккхина хилар. ЦК-н метта хӀоьттина ССРС-н шина палатан Лакхара Совет хилира уггар лакхара Ӏедал. Конституцино официалехь чӀагӀдира Йерригсоюзан коммунистийн партин (большевикийн) политикин Ӏедалан монополи хилар[1627]. Коьртачу низамо дӀакхайкхийна гражданийн бакъонаш а, маршонаш а доккхачу декъанна кехат тӀехь йисира йа репрессеш дӀахьочу хенахь системан кепара тидаме ца оьцуш йисира[1628]. ДӀадоладелира къоман кӀошташ а, йуьртсоветаш а дӀайахар. Иза нисделира административан-территориальни декъадаларш шуьйра даьржина «область/территори — округ» системе дерзарца. Цуьнца цхьаьна къоман округийн терахь алсамделира[1629].
1936—1938 шерашкахь йиллина кхо процесс дӀайаьхьира 1920-гӀа шерашкахь Йерригсоюзан коммунистийн партин (большевикийн) уггаре а бевзаш болчу нахана дуьхьал антисоветски цхьаьнакхетна троцкистийн-зиновьевн центр олучу гӀуллакхехь[1630]. 1937 шеран июнехь дуьйна дӀайолайелира ЦӀен Эскаран лакхарчу буьйранчаллин репрессеш; эзар кхаччалц эпсар вийна. Дукха хьолахь, бехк тӀеэцар, дукхахьолахь гӀело йарца йа кхерамаш тийсарца схьаоьцуш, тоьшаллаш хилла[375]. 1940 шо тӀекхачале массо а тӀеман округан командирш хийцира, 90 процент церан штабан а, полкан штабан а куьйгалла карладаьккхира. Оцу дерригено а ира лахйира эскаран а, хӀордан флотан а тӀом балале хьалха хилла таронаш, вон тӀеӀаткъам бира ЦӀен эскаран эскархойн шайн буьйранчашка болу тешамна[1631]. 1937 шеран аьхка ССРС-хь массо а агӀор Ӏазап латто долийра шеко йолу пхоьалгӀа колоннисташ — хилла кулакаш, антисоветски политикин партийн йа кӀайн боламан декъашхой, динан дай, зуламхой. Официалан терахьашца, 1937 шарахь 350 эзар сов стаг вен кхел йира, 1938 шарахь 330 эзар гергга стаг вара, 1938 шо долалуш 2 миллион гергга тутмакх лагершкахь а, нисдаран белхан колонешкахь а латтош вара. Кхин а 1 миллион стаг вара лерринчу поселкашкахь. 1937 шеран сентябрехь дуьйна советан пачхьалкхан бахархой лецар дӀахьора церан къомах хьаьжжина: масала, советан тӀеман заводашкахь болх беш болу немцой, японхой, полякаш, йа финнаш автоматикца шпионаш бу аьлла, репрессеш йеш бара[1632].
1939—1940 шерашкахь НКВД массо а «чистка» йира. Цул тӀаьхьа репрессийн барам лахбелира[1633].
Тоталитаран Ӏедало I.В. Сталина массо а халкъаш махкахдахар дӀахьора. 1936 шарахь 45 эзар поляк а, немцо а нуьцкъала дӀатарбира Украинан ССР-ра Кхазакхийн АССР-на. 1937 шарахь Генарчу Малхбален Кхазакхийн ССР а, Узбекистан ССР а махкахбаьхна 170 эзар сов корейхо[376].
1940 шо кхачале махкахь массо а белхан 10 проценте кхаччалц (цу йукъахь 20 проценте кхаччалц массо а гӀишлошйаран белхаш) тутмакхаша кхочушбора. Къаьсттина феномен йара шарашки олуш йолу — репрессеш йинчу говзанчаша болх беш йолу проектан а, инженерийн а бюрош[1634].
Къоман политика
1930-гӀа шерашкахь советан республикашкахь автохтонийн политика лахйира. 1931 шарахь И. В. Сталина дуьххьара лелайора «социалистийн даймохк» боху термин, къаьсттина тидам тӀебахийтира Российн дуьненайукъара революцин боламехь хьалхара меттиг хиларна. Школашкахь а, вузашкахь а истори хьехар йуха а дӀадолийра. 1934 шарахь куьйгалхочо шен лаамехь карладаьхна ССРС историн учебникийн программаш. Оьрсийн халкъ дуьйцуш дара, кхин долу къаьмнаш «йуха вовшахтоха» кхайкхина ницкъ санна. «Даймохк» бохучу кхетамна реабилитаци йира. Советан патриотизм тидира ССРС гражданин уггаре а лакхара гӀиллакх санна. 1937-чу шарахь гучуелира тезис, оьрсийн халкъ кхечу советски халкъийн «воккхах волу ваша» ву бохуш. Нацистийн Германица тӀом бан кечам бечу контекстехь советан пропагандо сийлахьдора элан Невский Александр, император Петр I-чун, А. В. Суворов, М. И. 1999 шо. Кутузов, Ф. Ф. 1999 шо. Ушаковс, иштта кхиберш а[1635]. ЦӀен Эскаро денйира Российн империн ламасташ: инарлин а, адмиралан а даржаш, казакийн дакъош[1636].
1938-чу шарахь дуьйна массо а оьрсийн йоцчу школашкахь оьрсийн мотт декхаре Ӏамор йукъадаьккхира. РСФСР-н а, Союзни республикин а масех автономин республикин йозанан меттанаш кириллицин алфавите дерзийра. Цу къаьмнийн векалш ЦӀечу Эскаре кхайкха буьйлабелира[1637].
Арахьара политика
1929 шарахь ССРС а, Йоккха Британи а меттахӀиттийра дипломатин йукъаметтигаш[1638]. Оццу шарахь советан эскарша йухатоьхна Китайн эскарша а, кӀайн гвардейцаша а КВЖД цхьайолчу дакъошна дина тӀелатар[1639]. 1931 шарахь Японино Маньчжури схьайаьккхинчул тӀаьхьа Советан пачхьалкхан декхаре хилира цӀерпошт йохка хьалакхуьуш йолчу марионеткин пачхьалкхе Маньчжоу-Го[1640][1641].
1932 шарахь ССРС агресси ца йарца барт бира Латвица а, Эстоница а, Финляндица а, Францица а, Полшица а, ткъа 1933 шарахь — Италица. Германехь Гитлер Ӏедале кхаьчначу фонехь Советан пачхьалкхо дӀатесира «дуьненан революци йаржор» боху шен риторика, цуьнан меттана кхайкхийра цхьаьнатоьхна антифашистийн халкъан фронт кхолларан курс. 1933 шеран ноябрехь ССРС а, АЦШ а дипломатин йукъаметтигаш дӀахӀиттийра[1642]. 1934 шеран сентябрехь ССРС дӀакхетта Къаьмнийн Лигах[377].
1935 шеран майхь Советан пачхьалкхо Францица а, Чехословакица а агресси хилахь вовшашна гӀо даран пакташна куьйгаш йаздира[1643].
1936 шарахь ССРС дакъалецира Ӏаьржа хӀордан боьранийн бакъонан раж хӀоттийначу Монтре конвенцина куьйгаш йаздарехь, иза тахана а лелаш йу[1644]. Оццу шарахь Германино а, Японино а куьйгаш йаздира Антикоминтернан пактана. Фашистийн Итали дӀакхийтира ССРС-на дуьхьал хьажийначу документах 1937-чу шарахь[1645].
1936 шарахь Советан пачхьалкхо герз а, тӀеман гӀирс а кхачийра Испанина, иза йукъагӀертара Германин а, Италин а. эзар гергга советан волонтер вара низамехь долчу Испанин Ӏедалан агӀор гражданийн тӀамехь[378].
1938 шеран июлехь ССРС йухатоьхна японхойн агресси Приморьехь Хасан Ӏам олучу кӀоштахь[379]. 1939 шеран августехь советийн-монголийн эскаро Г. К. Жуков коьртехь волуш йухатоьхна японхойн интервентийн тӀелетар Халхин Гол хин кӀоштахь[380]. Советан пачхьалкхо Китайна герз латтадора, тӀеман говзанчаш хьажийра японхойн тӀелетархошца къийсам латто гӀо дан[1646][1647].
1939 шеран аьхка ССРС а, Москвахь Йоккха Британин а, Францин а делегацешна йукъахь Германина дуьхьал политикин а, тӀеман а барт кхолларан хьокъехь хилла дийцарш кхиамца чекхдевлира. Полшано а, Балтикин пачхьалкхаша а дӀахьедар дира, шаьш цхьана а хьелашкахь Советан эскарш шайн территорешкахула чекхдохуьйтур дац аьлла[381]. Германин а, Италин а, Йоккхачу Британин а, Францин а Муьнхенан бартан факт тидаме эцча, И. В. Сталин реза хилира А. Гитлеран советийн-немцойн диалог йолайаран предложенина. Советан пачхьалкхан куьйгалхо сатесна вара, немцоша Полшина тӀелатар даро Йоккха Британи а, Франци а тӀаме йерзор йу аьлла, ССРС аьтто лур бу конфликтана арахьа йиса а, шен оборона чӀагӀйан хан гулйийр йу аьлла. 1939 шеран 23 августехь ССРС а, Германи а Москвахь тӀелатар ца даран барт бира. Цу документан къайлахчу протоколехь пачхьалкхаша билгалйаьхна Малхбалерчу Европехь шайн хьашташ кхочушдаран сфераш[382][1648].
Цхьана агӀор, кхоалгӀачу пачхьалкхийн кхоллам царна хууш а, дакъалоцуш а боцуш къастор дуьненайукъара норманаш къиза талхор ду. Вукху агӀор, цунах хьакхалуш дара Хьалхара тӀом чекхбаьлча Россера схьайаьхна пачхьалкхаш йа территореш[1649].
Пактана куьйгаш йаздаро гӀелбина дуьненайукъара коммунистийн болам, цуьнан коьрта Ӏалашо йара фашизмца къийсам латтор. Оццу хенахь Советан пачхьалкхо шен тӀамна йукъагӀертар шина шарна гергга тӀаьхьатеттира, Германин аьтто дӀабаьккхира Балтикехь тӀай дӀахӀотто, цигара фашистийн эскарш сиха Москох хьалхадовла йиш йолуш[383]. Таким образом, документ соответствовал государственным интересам Советского Союза[1650].
Пактан низамаш кхочушдеш, нацистийн Германи Польшина тӀелетира 1939 шеран 1 сентябрехь, вовшашна гӀо даран барташца Польшица йоьзна йолу Йоккха Британи а, Франци а Германина тӀом кхайкхийра 3 сентябрехь, Дуьненан ШолгӀа тӀом болабелира[383].
1939 шеран 17 сентябрехь ЦӀен эскар Полшина чудахара, Малхбузен Украинехь а, Малхбузе Беларусехь а территореш дӀалаьцна. Гергарчу хьесапехь 450 эзар полякийн эскархо йийсаре лаьцна. 1940 шарахь гергарчу хьесапехь 22 эзар полякийн эпсар вийра (фашистийн Германино а, ССРС-с а хӀораммо а вукхунна бехке дира оцу тӀеман зуламна). Гергарчу хьесапехь 200 эзар хиллачу Полшин вахархо нуьцкъала махкахваьккхира[384].
1939 шеран гурахь ССРС вовшашна гӀо даран барт бира Эстоница а, Латвица а, Литваца а, Вильнюс гӀала а, Вильнюсан кӀошт а тӀаьххьарчунна дӀайелла. Советан пачхьалкхана бакъо йелира цу пачхьалкхашкахь эскарш а, тӀеман базаш а дӀахӀитто[1651].
1939—1940 шерашкахь хиллачу советан-фински тӀеман жамӀехь ССРС, вийна 130 эзар гергга эскархо эшарна, Карелин перешеекехь территори йелира, цо аьтто бира доза Ленинградана гена дӀадаккха[1652][385]. 1940 шеран июнехь Советан пачхьалкхо тӀедожийра Латвина а, Литвана а, Эстонина а просоветан Ӏедалш кхоллар, цуо дӀакхайкхийра Балтикин кхо пачхьалкх ССРС йукъайахар керла союзан республикаш санна[386][1653]. 1940 шеран июнь чекхболуш ССРС тӀедожийра Румыни шен эскарш арадахар 1918 шарахь дуьйна дӀалаьцначу Бессарабера а, иштта Къилбаседа Буковинера а. Ший а территори Советан пачхьалкхан йукъа йогӀура[387].
1941 шеран апрелехь ССРС а, Япони а нейтралитетан барт бира, цул тӀаьхьа Советан пачхьалкхо, бохург санна, сацийра Китайна гӀо дар[388][1638].
1940 шарахь нацистийн Германино шен куьйга кӀел йира Дани а, Норвеги а, Белги а, Нидерландаш а, Люксембург а, Франци а, оцу пачхьалкхийн адамийн а, экономикин а ресурсаш шен гӀуллакхна дӀахӀиттийра. Немцойн Инарла штабо кечйира «Барбаросса» операци, цуьнца а догӀуш, шина-пхеа баттахь ССРС эшо дагахь бара фашисташ[389][1654]. ССРС территори тӀехь йиъ немцойн провинци кхолла лерина йара: Москва а, Ленинград а, Киев а хӀаллакйийр йара, ах славянийн бахархой байа, важа ах дешна боцу лайш бан, немцойн колонисташна гӀуллакх деш[390].
Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом (1941—1945 шераш)
Хьалхара мур (1941 шеран 22 июнь — 1942 шеран ноябрь)
 | |
| Советан информацин бюрон хаам Германино ССРС-на тӀелатар дарх лаьцна, 1941 шеран 22 июнь | |
| Текст йоьшу Ю. Б. Левитан | |
| Медиафайлаш лакхитарна гӀо | |
1941-чу шеран июнан 22-чу дийнахь КхоалгӀачу рейхан эскарш ССРС-на тӀелетира, тӀом кхайкхош а боцуш. Нацистийн Германин агӀор тӀом беш йара Венгри а, Итали а, Румыни а, Словаки а, Хорвати а, Финлянди а. Танкашца а, кеманашца а, тоьпашца а лахара белахь а, адамийн ницкъаца мостагӀ ЦӀен Эскарел алсам вара. Цуьнан агӀор йара цецйаларан элемент а, лерина хӀоттийначу планца лела лаам а[1655][1656].
Дозанехь тӀемаш боьлхучу хенахь ЦӀен Эскаро луьра дуьхьало йира агрессорна. Масала, Брест гӀопан гарнизоно ларйира баттахь гергга, йерриг а го а бина[1657].
ТӀелатар цецдаккхар бахьана долуш немцойн кеманаша лаьттахь хӀаллакдира гергарчу хьесапехь 1500 советан тӀеман кеманаш, хӀаваан тоьлла хилар чӀагӀдеш. Немцойн танкийн герзаша Ӏаьржа эскаран оборона Ӏуьрг доккху, цуьнан дакъош го бина тӀом бан декхаре беш. ТӀеман хьалхарчу баттахь йийсаре лаьцна гергарчу хьесапехь 700 эзар советан эскархо а, эпсар а[391]. МостагӀчо дӀалецира йа хӀаллакйира ССРС-н малхбузера дозанашна гергахь лаьтта герзан а, барзакъан а, йагориг а, кхачанан а коьрта складаш[1658]. Июнан 24-чу дийнахь советан эскарш дӀадахара Вильнюсера, 28-чу июнехь — Минскера, 30-чу июнехь — Львовера, 1-чу июлехь — Ригера[1659].
1941 шеран 23 июнехь Халкъан комиссарийн кхеташоно а, ВКП(б) ЦК а кхоьллина Инарла буьйранчаллин штаб, тӀом балале хьалха хиллачу дистрикийн дозанийн буха тӀехь кхоьллина Къилбаседа а, Къилбаседа-Малхбузера а, Малхбузера а, Къилба-Малхбузера а фронташ[1660]. Июнан 30-чу дийнахь кхоьллира Пачхьалкхан оборонан комитет (ГКО), коьртехь вара И. В. Сталин. Оцу органо массо а ведомствон а, учрежденийн а гӀуллакхашна тӀехь терго латтайора, ткъа Инарла штаб цунна муьтӀахь йара. 10 июлехь цуьнан куьйгалхо хӀоьттира И. В. Сталин а. 1941 шеран 8 августехь иза хилира Лакхара Коьрта буьйранча, официалехь сихаллин ницкъаш шен карахь гулбина, Ӏедалан максималан централизаци а йолуш[1661][1662][391].
Советан халкъо фашистийн Германина дуьхьал Даймехкан тӀом дӀахьош бу аьлла дӀакхайкхийра. Ӏедалша дӀатесира тӀом дуьненан революце кхачоран ойла. Оьрсийн православин килсанна тӀехь латтош долу гӀелонаш дӀасацайелира. Динна дуьхьал йолу пропаганда лахйира, 1941 шеран гурахь дуьйна динан дай лецарш ца хилла бохург санна[1663][1664].
ЦӀен эскаре мобилизаци йар а, керла тапчанан а, дошлойн а дивизиш кхолларал сов, халкъан ополченин дакъош кхолла долийра 1941 шеран июлехь, фронтан гӀаланашкахь и дакъош тӀаме девлира, тӀеман Ӏаморш доцуш бохург санна, вуно даккхий эшамаш хилира[1665].
1941 шеран 12 июлехь ССРС а, Йоккха Британи а Москох барт бира Германина дуьхьал тӀамехь цхьаьна гӀуллакх дан. Кхоллайала йолайелира АнтиГитлеран коалици (тӀаьхьо йевзира Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организаци)[1666].
ТӀеман хьалхарчу кӀиранашкахь фашисташа го а бина, хӀаллакдира Малхбузен фронтан эскарш. Цуьнан командир Д. Г. Павлов, инарлийн тобанца цхьаьна кхел йира, цул тӀаьхьа И. В. Сталинан омрица ирча хиларна а, гӀуллакх ца дарна а бехке а вина, вийра. Ма-дарра аьлча, советан куьйгалхочо шен гӀалатчу хьесапашна бехк оцу буьйранчашна тӀе дӀахьажийра[1667][1657]. 1941 шеран 16 июлехь ЦӀен Эскаро йухаметтахӀоттийра корпусашкахь а, дивизешкахь а, полкашкахь а тӀеман комиссарийн институт, иза йохийра буьйранчаллин цхьааллин принцип, амма лерина йара уггаре а халачу тӀемашкахь буьйранчийн а, персоналан а ницкъ чӀагӀбан. 1941 шеран 16 августехь омра арахийцира тӀеман белхахойн дӀадаларна жоьпалла тӀеэцарх лаьцна; йийсаре лаьцначу командирийн а, политикин белхахойн а доьзалш репрессешна кӀел латтийра[1668]. 1941 шеран июлера 1942 шеран март кхаччалц 30 инарла вийра, пачхьалкхана йамартло йарна бехке а вина (тӀаьхьа массо а реабилитаци йира)[1669].
Смоленскехь тӀом боьдуш советан эскарийн аьтто белира фашистийн хьалхадовлар шина баттана тӀаьхьататта, цуо кхиаме талхийра немцойн план ткъес санна тӀом бан. ЦӀен Эскаран Ленинградан стратегин оборонан операци кхиамца чекхйелира, 1941 шеран сентябрехь немцойн а, финийн а дакъоша Ленинградна го бан йолийра[396]. И. В. Сталинан омра, муьлххачу а мехах Киев дӀалаца, бахьнехь дукхах долу Къилба-Малхбузера фронтан эскарш гоне даьхна. Цуьнан буьйранча М. П. Кирпонос вийна. 650 эзар сов советан эскархо йийсаре лаьцна. Сентябрь баттахь Украинийн ССР коьрта шахьар йоьжна[1670].
МостагӀчо дӀалаьцна 1,5 млн йеакӀов километр латта, цигахь тӀом балале 40 процент сов мехкан бахархой бехаш бара, промышленностан йалтан кхоалгӀа дакъа арахоьцура, 38 процент йалта кхиош дара[392]. ДӀалаьцначу территорешкахь нацисташа а, церан накъосташа а дӀайаьхьира геноцидан политика: жуьгтий а, ромаш а оптом хӀаллакбира, советан йийсархой а, маьрша бахархой а массо а агӀор байира (дерриг а гергарчу хьесапехь 7,5 млн стаг вийра). Германе нуьцкъала белхаш бан депортаци йина 5 миллион сов стаг (царех 2,2 миллион велла)[393]. ДӀалаьцначу регионийн экономикин ресурсаш системан кепара талораш дора, меттигера бахархой мацаллах а, шелонах а, цамгарех а леш хилла. ТӀом боьдуш оккупацин режиман зенаш хиллачу нехан йерриг терахь сов дара 14 млн стагах (гергарчу хьесапехь мостагӀчо дӀалаьцначу латтанийн дерриг бахархойн пхоьалгӀа дакъа)[1671][1672].
1941 шеран июлехь ВКП(б) ЦК Политбюро тӀеийцира мостагӀчо дӀалаьцначу меттигашкахь партизанийн а, къайлаха а болам вовшахтохарх лаьцна резолюци[1673]. Партизанийн отрядийн букъ кхуллуш бара хьалххе кечбина партин а, советски а белхалой, ткъа иштта го бина йа йийсарера кӀелхьара бевлла цӀен эскаран салтий а, эпсарш а. Церан гӀуллакхаш вовшахтухуш йара 1942-чу шеран 30-чу майхь Лакхарчу коьртачу буьйранчин штабехь кхоьллинчу Партизанийн боламан Центральни штабо. ТӀом болчу хенахь партизанийн йерриг терахь дара гергарчу хьесапехь 2,8 млн. 1943 шеран аьхка партизанаша дика Ӏуналла дира нацисташа дӀалаьцначу территорин доьалгӀа дакъа кхаччалц. ГӀаланашкахь болх беш йара къайлаха организацеш. Белхалоша а, белхахоша а диверсеш а, диверси а йора предприятешкахь а, учрежденешкахь а. ТӀом боьдуш къайлахчу тӀемалойн йерриг терахь дара гергарчу хьесапехь 220 эзар стаг. Арахьарчу Дуьхьалонан боламехь дакъалоцуш вара 40 эзар гергга Советан пачхьалкхан вахархо[395][1674][1675].
Цхьаболчу советан бахархоша цхьаьнаболх бира нацисташца. Йерриг а тӀом боьдуш ССРС-хь коллабораторийн йерриг терахь хилира 1,2 млн. Вермахтехь а, гӀоьналлин дакъошкахь а, полицехь а, самооборона олучу ницкъашкахь а гӀуллакх деш хилла Волжерчу а, ГӀирмера а бусулба нах а, Малхбузерчу Украинера а, Балтикин республикашкара а бахархой. Оьрсийн йамартхой а, дезертирш а нацисташа гулбина оьрсийн маьршайаккхаран эскар олучу тобане[394][1676].
1941 шеран аьхка Советан Ӏедало адамаш а, промышленность а малхбалехьа эвакуаци йан йолийра. Пхеа баттахь 10 миллион сов стаг эвакуаци йина. 1942 шо долалуш 1523 йоккха промышленни предприяти дӀасайаржийра, йуха схьайиллина рекордан хенахь[1677]. 1941 шеран 26 декабрехь тӀеман индустрин белхалой вовшахтоьхна; пурба доцуш балхара дӀавалар дезертиралла лоруш хилла. 1941 шо чекхдолуш дуьйна дӀадоладелира тӀеман гӀирс а, герз а арахецар хаддаза алсамдаккхар[1678]. 1941 шеран 18 июлехь Москох а, Ленинградехь а йукъайаьккхира коьрта кхачанан сурсаташна рацион. Шо чекхдалале йерриг а пачхьалкхехь дӀасайаржийра рационан система[1673].
ТӀеман хьалхарчу деношкахь дуьйна нах шайн лаамехь сагӀанаш даха буьйлабелира фронтана гӀо дан. ТӀом боьдучу хенахь лаамехь а, декхаре а луш долу ахчанаш а, ткъа иштта бахархошкара кредиташ а 20 процент хилира тӀеман хьашташна дойучу йерриг бюджетан. Бахархоша иштта миллионашкахь йовха бедарш а, совгӀаташ а хьажийра фронте ЦӀечу Эскархошна. ССРС-н йуккъерчу а, малхбалерчу а регионийн бахархоша гӀо дира эвакуаци йинчу бахархошна шайн керлачу хӀусамашкахь дӀатарбала[1679].
1941 шеран ноябрехь АЦШ дӀасадаржийра «Ленд-Лизинг» акт Советан пачхьалкхе кхаччалц. ТӀом болчу хенахь Америкин гӀоьнан барам бара 15 процент кеманаш, 12 процент танкаш, 22 процент тӀеман кеманаш, ССРС-хь арахоьцучу цунах тера сурсатийн йерриг барамца дуьстича. Къаьсттина мехала дара автомобилаш, паровозаш, цӀерпоштнекъан вагонаш дӀакхачор — советан промышленностан арахоьцучул алсам барамехь. Амма махка «Ленд-Лиз» йуккъера коьрта дӀасалелар дӀадоладелира Малхбален фронтехь хийцамаш хиллачул тӀаьхьа бен[1680].
1941 шеран 30 сентябрехь болабелира Москох тӀом. Немцойн ницкъийн кхаа декъах кхо дакъа дакъалецира ССРС коьртачу шахьарана тӀелетарехь. Брянскана а, Вязьмана а гергахь 64 советан дивизи гоне лаьцначул тӀаьхьа, Москох боьду некъ биллина хетара. Октябран 19-чу дийнахь гӀалахь го бина хьал кхайкхийра[1681]. Бахархоша куьйга ларйаран могӀанаш дина. ТӀаьххьара резерваш тӀаме йахара: тӀеман академин курсанташ а, ополченцаш а, къинхьегаман батальонаш а[1682]. 1941 шеран 7 ноябрехь ЦӀен майданахь хилира ламастан парад, цо чӀагӀйира эскархойн а, бахархойн а дог-ойла[1683].
Фронтан кхечу дакъошкахь фашисташа дӀалаьцна Белгород а, Харьков а 1941 шеран октябрехь, ткъа Курск ноябрехь. 1941 шеран гурахь Донбассехьа тӀом болабелира. Одесса а йитина, советан эскарш эвакуаци йира ГӀирме. Октябран 30-чу дийнахь йолийра Севастополь ларйан[1684].
1941-чу шеран гурахь Советан Ӏедало махкахваьккхира 400 эзар сов Волга-махкара немцо. Немцой а, румынхой а, италхой а, финнаш а, Йуккъера Азера нах а къинхьегаман эскаре дӀакхайкха безаш бара[1685].
1941 шеран 30 ноябрехь немцойн Москохана тӀелетар шен лакхара тӀегӀане кхаьчна. Оцу хенахь фашисташа дӀалецира Орлов а, Ржев а, Калинин а, Волоколамск а, Клин а, Солнечногорск а[1683].
1941 шеран 5 декабрехь Генарчу Малхбалера дехьайаьхначу советийн дивизиша контрнаступлени йолийра терахьашца лакхара волчу мостагӀчунна дуьхьал Москохна гергахь. ТӀеман бутт балале мукъайаьхна Москван а, Тулан а, Рязанан а кӀошташ а, иштта Калининан а, Смоленскан а, Орлован а областийн доккха дакъа а. Германино шен дуьххьарлера боккха эшам лайра тӀамехь. Къилбехьа ЦӀен Эскаро йуха схьайаьккхира Дона тӀера Ростов[397][1686].
Ленинградан блокада йолчу хенахь мацалла хӀаллакьхилира бахархой: 1941 шеран декабрехь велира 50 эзар сов стаг, 1942 шеран январехь 100 эзар сов стаг; дерриг а, го биначу хенахь, лаххара а 800 эзар гӀалин вахархо велира. Материкаца цхьаъ бен йоцу зӀе йара Ладога Ӏам мерзделлачу тӀехула дӀабоьдуш болу Дахаран некъ. Цунах пайда оьцура гӀала кхача а, патармаш а кхачош, зударий а, бераш а, чевнаш хилларш а эвакуаци йеш, хаддаза бомбанаш йетташ[1687].
1942 шеран бӀаьсте Ленинградна а, ГӀирмана а, Харьковна а гергахь тӀелета гӀерташ баккхий эшамаш хилира советан эскаршна. Июлан 4-чу дийнахь, 250 дийнахь оборона йинчул тӀаьхьа, йоьжна Севастополь. Июнан 28-чу дийнахь немцойн эскарша тӀелатар долийра Кавказан мехкадаьтта доккхучу меттигашка а, Кубанан йалта доккхучу меттигашка а. 24 июлехь фашисташа йуха а дӀалаьцна Дон-тӀера Ростов, цул тӀаьхьа кхаьчна Майкопе[1688]. Фронтехь лаьттачу критикин хьоло ницкъ бира И. В. Сталинна 1942 шеран 28 июлехь № 227 йолу приказ арахеца, цу тӀехь кхоьллина таӀзаран батальонаш а, роташ а, ткъа иштта барьерни отрядаш а. Эскаршна йукъахь дисциплина тоелира. Амма ма-дарра аьлча, омра кхочушдарца, ЦӀен Эскаран дакъош кест-кеста гоне лаьцна карийра[1689][1690].
1942-чу шеран августехь мостагӀий Волге кхечира. Сталинградан тӀомца цхьаьна хилира гӀалин кварталийн экъанаш чохь цӀий Ӏенош тӀемаш[398][1691].
1942 шо йуккъе далале ССРС экономика тӀеман бух тӀе йерзийра. Массо а промышленность дӀайерзийра фронтан сурсаташ арахецаре. Уралан мохк коьрта индустрин база хилира, цигахь эвакуаци йира 2500 сов предприятин[1692].
Советан буьйранчалло тӀаьхь-тӀаьхьа меттахӀиттийра оьрсийн эскаран ламасташ. 1942 шеран июлехь орденаш кхоьллина Александр Невскийн дакъошна, А. В. Суворовс, М. И. Кутузовс[1693]. 1942 шеран октябрехь дӀайаьккхира тӀеман комиссарийн институт[1669].
1942 шеран майхь ССРС Йоккха Британица барт бира Германина дуьхьал барт кхуллуш, ткъа июнехь АЦШца барт бира вовшашна гӀо даран принципех лаьцна. Малхбузера бертахоша дош делира Малхбузен Европехь шолгӀа фронт схьайелла, амма цул тӀаьхьа цхьана агӀор и гӀулч 1943 шо кхаччалц тӀаьхьатеттира, Германина бакъо йелира шен йерриг ресурсаш Сталинградна тӀелетарна дӀайала. Сицилихь бертахойн десантано башха тӀеӀаткъам ца бира Малхбален фронтехь тӀеман дӀадахарна[1694][1695].
ШолгӀа мур (1942 шеран ноябрь — 1943 шеран декабрь)
1942 шеран 19 ноябрехь ЦӀен Эскаро Сталинградана гергахь контрнаступка йира, цуьнан жамӀехь 330 эзар немцойн эскархочо го бира. И ницкъ капитуляци йира 1943 шеран февралехь, йийсаре лаьцна 6-гӀа эскаран буьйранча фельдмаршал Фридрих Паулюс, цуьнца цхьаьна 90 эзар эпсар а, салти а[1696]. Сталинградехь баьккхинчу толамца тӀеман хийцам хилира[399].
Советан эскарша мукъайаьккхира Къилбаседа Кавказ. 1943 шеран 18 январехь Ленинградан го бохийра, цуо бакъо йелира Ладога Ӏам бердаца аьчканекъ а, некъ а бан, мацалла леш йолчу гӀалина кхача дӀакхачо а, бахархой эвакуаци йан а[400][1697].
1943 шарахь ЦӀен Эскаро денйира ламастан оьрсийн тӀеман духар, пхьаьрсаш а, эпсарийн даржаш а долуш, кхоьллира Суворовн а, Нахимовн а тӀеман школаш кадетийн корпусан макетехь. 1943 шеран майхь Йерригсоюзни ВКП(б) куьйгалло дӀакхайкхийра Коминтерн дӀайаккхар, Малхбузера бертахошка гойтуш шаьш капиталистийн пачхьалкхашкахь социалистийн революцехьа йолу курс дӀатесна хилар[1693].
ТӀеман тӀаьххьара хийцам хилира 1943 шеран аьхка Курскан тӀом бахьана долуш, цуо мукъайаьхна Орел а, Белгород а, Харьков а[401]. Советан эскарш йерриг фронтехула тӀелетаре девлира, сихха Днепр дехьа а девлла, Киев мукъайаьккхира 1943 шеран 6 ноябрехь[1698][1699].
1943 шеран ноябрехь советан Ӏедало кхарачой махкахбаьхна, оццу шеран декабрехь гӀалмакхой[1700].
1943 шеран сентябрехь Советан Ӏедалан пурбанца Оьрсийн православин килсан епископийн кхеташоно керла патриарх хаьржира Москван митрополит Сергий. Иштта Кхеташоно тӀеийцира нацистийн агӀор хилларш динах дӀа а бохуш, документ а. Килсаш схьайелла йолайелира тешамечу нахана[1701].
1943 шеран декабрехь Интернационал ССРС гимн санна хийцира С. В. Михалковн а, Эль-Регистанан а дешнаш а, А. В. Александровн мукъамаш а болуш композицица[1702].
1943 шеран ноябрь-декабрь баттахь ТехӀеранан конференцехь ССРС а, АЦШ а, Йоккха Британин а куьйгалхой цхьаьнакхетарехь Малхбузера бертахоша дош делира шайн эскарш Францехь охьадахка долийта 1944 шеран майхь[1703].
КхоалгӀа мур (1944 шеран январь — 1945 шеран 9 май)
1944 шо кхачале ССРС тӀеман экономика массо а агӀор нацистийн Германинал а совйаьлла. Цу кхиамехь доккха дакъа лоцу советан зударша; 1945 шарахь уьш бара 60 проценте кхаччалц массо а сийна а, кӀаьна а белхалой а, 70 проценте кхаччалц массо а йуьртабахаман белхалой а. Цаьрца цхьаьна болх беш бара бӀеннаш эзарнаш баккхийнаш а, кхиазхой а[405]. Къинхьегаман шорталла бахьана долуш 1945 шо кхачале колхозашкахь йалта гулдаран барам ах сов лахбелира 1940 шарахь хиллачу тӀегӀанна тӀе. Йуьртарчу бахархоша ира лахдира кхачанан сурсаташ лелор, амма цара фронтан а, оборонан а предприятешна оьшург дерриге а латтадора[406].
1944 шеран январехь советан эскарша буьззинчу барамехь дӀайаьккхира Ленинградан го[1704], февралехь цара мукъайаьккхира Аьтту бердан Украина; мартехь Румынин дозане кхаьчна уьш; апрелехь цара мукъайаьккхира Одесса; майхь ГӀирма а, Севастопол а; ткъа июнехь Карели, Финлянди тӀамах дӀайала ницкъ беш. 1944 шеран 6 июнехь ингалсан-америкин бертахой Францехь охьаховшура, цул тӀаьхьа ЦӀен Эскаро шен гӀуллакхаш цаьрца нисдан долийра. 1944 шеран июль—августехь советан эскарша мукъайаьккхира Белорусси а, Литва а, Латвин а, Польшин а дакъош, ткъа иштта Малхбузера Украина а, Молдави а. Германин бертахой Румыни а, Болгарий а капитуляци йира. 1944 шеран сентябрь-октябрь баттахь Эстони а, дукхаха йолу Латвин а мукъайаьккхира. Малхбузера Украина а, Балтикин мохк а мукъабаьккхинчул тӀаьхьа НКВД-н дакъоша тӀом бан долийра цигахь нацисташца цхьаьнаболхбечу герзаца йолчу националистийн тобанашца. 1944 шеран октябрехь ЦӀен Эскаро тӀелетар долийра къилбаседа Карпатийн лаьмнашкахь. 1944 шеран октябрехь Арктика мукъайаьккхира, Советан эскарш Норвеги чудахара. Верриг а 1,2 миллион нацистийн эскархой а, эпсарш а дӀабелира Советашна 1944 шарахь[402][1705]. 1944-чу шеран гурахь дӀайаьхна заградотрядаш[1706].
1944-чу шеран февраль-март баттахь Советан Ӏедало дӀадаьхьира нохчийн а, гӀалгӀайн а, балкхаройн а депортаци[1707], 1944 шеран майхь — ГӀирман гӀезалой[1708].
1944 шо чекхдолуш а, 1945 шеран хьалхара беттанашкахь а ЦӀен Эскаро мукъайаьккхира Румыни , Болгари , Югослави (цу мехкан Халкъан Маршонан Эскарца цхьаьна), Венгри , Польша, Чехословакин дакъа, Австри, Норвеги, Дани[403][1709][1710].
1945 шеран февралехь ССРС а, АЦШ а, Йоккха Британин а куьйгалхоша Ялтан конференцехь барт бира тӀом чекхбаьлча дуьненан низаман принципех лаьцна, сацам бира Сан-Францискохь конференци кхайкхо Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организаци кхолла[1711][1712].
Апрелехь дӀадоладелира ЦӀечу Эскаран Берлинна тӀелатар. 1945-чу шеран майн 9-чу буса фашистийн Германи капитуляци йелира. И де Россехь Толаман де санна даздеш ду[1713][404].
ТӀеман жамӀаш
ССРС аьтто белира шен йозуш ца хилар а, территорин цхьаалла а ларйан, 13 пачхьалкх йуьззина йа цхьана декъехь мукъайаьккхира нацизмах. Советан пачхьалкхо сацам боллуш дакъа лоцу Гитлерна дуьхьал йолчу коалицино нацистийн Германина тӀехь толам баккхарехь, цунах мах белира гергарчу хьесапехь 26,6 млн адаман дахарца (тӀом балале хьалха бахархойн 13,5 процент). 2,6 миллион стаг заьӀап хилла[1714][407][1715]. 1946-чу шеран мартан 1-чу дийне кхаччалц нацисташа ССРС-ра нуьцкъала арабаьхна 4,2 млн советан вахархо (тӀеман йийсархой а, маьрша бахархой а) цӀа бирзира. ЦӀаберза реза ца хилла 620 эзар гергга стаг[1716].
ТӀом боьдуш Советан пачхьалкхан Турпалхо цӀе йаьккхина 11 600 сов стага. Доьналла а, турпалалла а гайтарна Ӏедало 38 миллион сов орден а, мидал а йелла[1717].
Пачхьалкхан гергарчу хьесапехь 30 процент шен къоман бахам дӀабаьлла. Фашисташа йуьззина йа цхьана декъанна хӀаллакйира 1710 гӀала а, кӀошт а, 70 эзар сов йурт а, гергарчу хьесапехь 6 млн гӀишло а. 25 миллион стаг хӀусам йоцуш висина. ДӀалаьцначу территорешкахь а, фронтан кӀошташкахь а хӀаллакйира 32 эзар промышленни предприяти, 65 эзар километр цӀерпоштнекъаш, ткъа иштта 100 эзар сов колхозан а, совхозан а, машенийн а, тракторийн а станцеш а. Нацисташа Германе дӀабахара йа гергарчу хьесапехь 7 миллион говр а, 17 миллион даьхни а хӀаллакдина[409][417].
Антигитлеран коалицин бертахоша къобалйира ССРС бакъонаш Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом балале Советан пачхьалкхана йукъайаьхначу Балтикин а, Малхбузера Украинан а, Малхбузера Белоруссин а, Бессарабин а, Къилбаседа Буковинан а. Иштта ССРС дӀалаьцна Малхбален Пруссин дакъа, цу йукъахь Кенигсберг гӀала (йуха вовшахтоьхна Калининградан область), Закарпати, Клайпедан порт, Пецамо кӀошт (йуха вовшахтоьхна Мурманскан областан Печенган кӀошт). 1944 шеран октябрехь Тува Советан пачхьалкхана йукъайахара автономин кӀошт санна[408].
И. В. Сталинан шолгӀа мур (1945—1953 шераш)
Социалан-экономикин политика
Йарташкахь белхан хенашкахь болу бахархой кхоалгӀачу декъанна лахбелла тӀом бахьана долуш. Хьалха дӀалаьцначу территорешкахь тракторийн а, комбайнийн а чӀогӀа шорталла йара, говрийн бахархой ах лахбелира. Оцу хьелашкахь 1946 шеран луьра йекъало (тӀех сов кхачанан налоган квоташ йисинчу хенахь) Йуккъера Ӏаьржа Лаьттан кӀоштахь а, Лаха Волган кӀоштахь а, Къилбаседа Кавказехь а, Украинийн ССР-хь а, Молдавийн ССР-хь а массо а мацалла а, эпидеми йаржар а хилира. Гергарчу хьесапехь 1,5 миллион стаг велла цунах[1718].
Кризисана жоп луш, 1947 шарахь ВКП(б) ЦК пленумо сацам бира тракторш, йуьртабахаман техника, удобренеш арахецар алсамдаккха. 1950 шо кхачале тракторийн парк тӀом балале хиллачу тӀегӀанал 40 процентана совйаьлла. Хьуьнан доьхканашца аренаш ларйаран план кхочушйан йолийра 1949 шарахь, 1950—1953 шерашкахь дӀайаьхьира колхозаш цхьаьнатохаран кампани. И бахьана долуш церан терахь лахделла 2,5-зза. Колхозан система йаьржира Малхбузера Белоруссе а, Малхбузера Украине а, Прибалтикин республикашка а. Коллективизацица цхьаьна хилира репрессеш а, «кулакаш а, бандиташ а» махкахбахар а[414]. Малхбузера Украинехь националистийн тобанаша герзаца йеш йолу дуьхьало 1950-гӀа шераш дуьйлалуш бен дӀа ца йаьхна[415].
Колхозашкахь къинхьегамна мах луш хилар символан кепехь дара. Колхозхой шайн лични участкашца бехаш бара. Иштта дуккха а гӀалин бахархоша шайн латтанаш лелош хилла, шайна кхача бан гӀерташ. 1946-чу шарахь дуьйна Советан Ӏедало къийсам латто долийра «колхозан латтанаш талор дарца», гӀоьналлин бахамашна а, базарахь йухкучу сурсаташна а налогаш алсам а йохуш[1719][1720].
Йуьртабахаман пхеа шеран план йерриг а кхочушйан аьтто ца баьлла. Пайда боцуш йисира дукхахйолу колхозаш[1721].
1945 шеран июнехь Советан Ӏедало арахийцира демобилизацин хьокъехь долу закон. Шина шарахь маьршачу дахаре йухавирзина 8,5 миллион стаг[1722]. Пачхьалкхан бюджет хийцира, экономикин маьрша дакъош кхиорна пайдехьа хилийта. ТӀедожош долу сов хан дӀайаьккхира, йалх сахьтан белхан де а, шарахь алапа луш долу отпуск а йухаметтахӀоттийра[1723].
1945 шеран 4 сентябрехь Пачхьалкхан Оборонан Комитет дӀайаьккхира, цуьнан гӀуллакхаш Халкъан Комиссарийн Совете дӀаделира[1724]. 1946 шеран мартехь ССРС керлачу Лакхарчу Кхеташоно чӀагӀйира мохк меттахӀотторан пхеа шеран план. Цо хьалха хӀоттийра хала промышленность кхиор, цу йукъахь йуьртабахаман а, кхачанан секторан а чоьтах[410][411]. Халкъан комиссарийн кхеташо хийцира ССРС Министрийн кхеташоне (Совмин), иза хилира рогӀера билгало оьрсийн ламастан символашка йухаберзаран[1725]. Министрийн кхеташонан председатель хилира И. В. Сталин[1726].
ЙоьалгӀачу пхеа шеран планан планехь кхайкхам бира промышленностан сурсаташ арахецар 48 процентана алсамдаккха деза, 1940 шеран тӀегӀанца дуьстича. Бахархоша шен даггара къахьегна къинхьегам бахьана долуш 4 шарахь 3 баттахь кхаьчна и терахь. Электростанцеш а, хала промышленни заводаш а сиха меттахӀиттийра. Царех дуккхаъчарна гӀирс Германера беана репараци санна. ГӀишлошйархой а, белхалой а дукха хьолахь Ӏаламат луьрачу дахаран хьелашкахь бехаш бара[412]. Керла заводаш а, заводаш а кхоьллира, шайна йукъахь Балтикехь а, Малхбузера Беларусехь а, Малхбузера Украинехь а. Йина Волга тӀехь Куйбышевн а, Сталинградан а ГЭС, Днепран Каховкан ГЭС, Туркменийн ССР а, Украинийн ССР а, ГӀирмехь а ирригацин каналаш[1727]. Верриг а 6 эзар сов йаккхий предприятеш меттахӀиттийна, йина 4-чу пхеа шеран планехь[411].
Ленинград а, Киев а, Минск а, Сталинград а, Севастополь а йухаметтахӀиттийра йоьхначу меттигера керлачу генеральни планашца. Москох 1947-чу шарахь дуьйна йолийна сталинан цӀе йолу лекха цӀенош[413].
Инзаре боккха финансийн а, адамийн а ресурсаш кхоьссира атоман бомба кхолларна а, баллистикин ракеташ кечйарна а, цу декъехь Америкина тӀаьхьакхиархьама[419][420].
1947 шеран декабрехь дӀайаьккхира кхачанан рационированин система. Ӏедалша кхочушйира валютан реформа: ахча керлачу ахчанца хийцира 10:1 нисдарца, эффектно аьтто бира даккхий ахчанаш дӀадаха. Иза гайтира спекулянташна дуьхьал къийсам латтор санна[1728]. Цуьнца цхьаьна охьабевлла коьртачу кхачанан сурсатийн а, промышленностан сурсатийн а йохка-эцаран мехаш. Партин коьртачу хьаькамийн алапаш ира хьаладаьхна, номенклатура кхин а дӀакъаьстина дисиначу бахархойх[1729]. 1950 шо кхачале кхин а масийттазза лахбира лелош йолчу сурсатийн йохка-эцаран мехаш[1730]. Цу гӀуллакхо гӀо дира советан нехан дахаран лахара тӀегӀа мелла а тодан[1731][1726].
ПхоьалгӀачу пхеа шеран планехь йуха а тидам тӀебохуьйтура йуьртабахаман чоьтах хала промышленность хьалхара меттиг дӀалоцуш кхиорна а, лелош долу сурсаташ арахецарна а[1732].
1952 шеран октябрехь партин XIX съездо сацам бира Йерригсоюзан ВКП(б) цӀе хийца Советан Союзан ВКП(б) (КПСС) аьлла[1733].
1952 шарахь дуьйна ворхӀ шарахь дешар декхаре ду. Къахьоьгучу кегийрхошна лерина суьйренан школаш схьайиллина. 1953 шо кхачале иттаннаш эзарнаш телевизорш арахийцира. Телевиденин тӀаьхь-тӀаьхьа массо а агӀор дӀасадаржорехь коьртачу гӀирсех цхьаъ хуьлуш йу[1734]. ТӀекхуьуш болчу шийлачу тӀеман фонехь пропагандин кампанеш дӀайолайелира йукъараллин сферехь а, Ӏилманехь а, литературехь а, културехь а — 1946 шарахь дуьйна «Малхбузен Ӏаткъамца» къийсам латтош, 1949 шарахь дуьйна «космополитизмца а, Малхбузенна лай хиларца а» къийсам латтош (чӀогӀа антисемитийн Ӏаткъамца). Цу кампаница цхьаьна дӀадаьхьира йаздархой а, актераш а, артисташ а лецар[1735][1736].
Стаган культ а, репрессеш а
ССРС-хь набахтешкахь латточу бахархойн терахь алсамделира 1945 шарахь 1,5 миллион хиллачуьра 1953 шарахь 2,5 миллионе кхаччалц, кхин а 2,3 миллион стаг вара леррина дӀатарбелла нах. Тутмакхаша йина тӀеман установкаш, минаш, Байкал-Амуран магистраль, Воркута-Салехард-Норильск аьчканекъ[1737].
Сталинан культ шен лакхене кхаьчна. Йукъаралло лидеро уггаре а доккха дакъа дузу фашистийн Германина тӀехь толам баккхарца. Сталинан Ӏедал шеко йоцуш дара, массо а денна хуьлуш йолу халонаш а, проблемаш а йоьзна йара йа цуьнан куьйгакӀел болчу нехан гӀалат хьесапашца, йа «халкъан мостагӀийн» амалшца[1738].
Хила тарлуш болу конкуренташ дӀа а бохуш, И. В. Сталина дӀаваьккхира Г. К. Жуков эскарехь шен куьйгаллин даржаш. 1946-чу шарахь Г. К. Жуков дехьаваьккхира Одессан тӀеман округан, ткъа 1948-чу шарахь Уралан тӀеман округан буьйранчин дарже. Дуккха а инарлийн векалш даржашкахь охьабаьхна йа набахтехь хенаш тоьхна, харц бехкаш а дохуш[1739].
И. В. Сталинан чоьхьарчу гонехь Ӏедалан къийсам бара дӀабоьдуш. Г. М. Маленковн а, Л. П. Бериян а, Н. С. Хрущевн а тӀеӀаткъам алсамболу. Церан дуьхьалончаш А. А. Кузнецов а, Н. А. Вознесенский а дуьххьара партин даржаш дӀадаьхна, 1950 шарахь «Ленинградан гӀуллакх» олучу гӀуллакхехь байира[1740][1741]. В. М. Молотов а, А. И. Микоян а, К. Э. Ворошилов а Ӏедалера дӀабаьхна «жуьгтийн национализмца» уьйраш хиларна. Кхин цхьа цӀано хилира партин аппаратана йукъахь — хӀокху ханна къаьмнийн могӀаршкахь. Иштта, «Лоьрийн-диверсантийн гӀуллакх» олучу гӀуллакхехь дакъалоцуш хиллачех дукхахберш жуьгтий бара[1742].
1953 шеран 5 мартехь велира И. В. Сталин — официалан версица, инсульт бахьана долуш. Хила тарло куьйгалхо валар питана бахьана долуш хилла: Л. П. Берияс а, Г. М. Маленковс а, Н. С. Хрущевс а бакъо йелира лоьрашна 10 сахьт тӀаьхьависина цомгушчунна тӀе хьажа[1743].
Арахьара политика
1945 шеран июль—августехь Потсдаман конференцехь ССРС а, АЦШ а, Йоккха Британин а куьйгалхоша сацам бира Германин демилитаризацин, декартелизацин, денацификацин, демократизацин хьокъехь. Пачхьалкх йекъна советийн а, ингалсан а, америкин а, французийн а оккупацин зонашка. Конференцино чӀагӀдира Кенигсберг гӀала а, Малхбален Пруссин къилбаседан дакъа а ССРС йукъайахар[1744][1745].
1945 шеран 9 августехь, шен бертахошца шен декхарш кхочушдеш, ССРС Японица тӀаме йелира. Советан эскарша эшийра Квантунан эскар Маньчжурехь а, Къилба-Малхбален Цийн а, Къилба Корейн а махкахь. 1945 шеран 24 августехь ЦӀен Эскаро мукъайаьккхира Пхеньян. 1945 шеран 2 сентябрехь Япони капитуляцица чекхбелира Дуьненан ШолгӀа тӀом[1746][1747].
Советан-Японин тӀом чекхбаьлча Къилба Сахалин а, Курилан гӀайренаш а ССРС йукъайахара[416].
ССРС хилира Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организаци кхоьллинчех цхьаъ а, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин Кхерамзаллин Кхеташонан гуттаренна а декъашхо а[417]. Цул сов, советан дипломатино ларйора вето хӀотто бакъо, цуьнца а догӀуш, Кхерамзаллин Кхеташонан сацамаш тӀеэцна лоруш бу массо а даима лелачу декъашхойн дуьхьало ца хилча бен[1748].
Японин Хиросима а, Нагасаки а гӀаланашна бомбанаш йеттарца Советан пачхьалкхана атоман герзан эвсаралла гайтинчу АЦШ президенто Трумэн Гаррис 1945 шеран декабрехь пачхьалкхан секретарна Байрнс Джонна тӀедиллира ССРС-ца луьра политика лело[1749]. 1946 шеран 5 мартехь Британин премьер-министро Черчилль Уинстона, Трумэн Генри а волуш, Фултонехь Советан пачхьалкхана дуьхьал луьра къамел дира. Цу минотехь дуьйна пачхьалкхаш шийлачу тӀаме а, герзан къовсамехь а йерзо йолийра[1750]. Йоккха Британино 1945 шарахь а, Цхьаьнатоьхначу Штаташа 1946—1949 шерашкахь кечйира ССРС-на дуьхьал «довха» тӀом бан планаш, шайна йукъахь атоман герз лелор а долуш[1749][1751]. 1947 шеран мартехь АЦШ президенто дӀакхайкхийра Трумэн доктрина. Цу тӀехь кхайкхам бира, Советан пачхьалкх дуьненахь шен Ӏаткъаман сфера шорйан муьлхха а гӀертарна дуьхьало йан йеза аьлла[418].
1947 шарахь ССРС а, «халкъан демократеш» а, Финлянди а реза ца хилира Европа меттахӀотторан Маршаллан план олучу планехь дакъалаца. Оцу программех дӀакхеттачу 16 пачхьалкхо шайн Ӏедалшкара коммунисташ дӀабаха безаш бара, Америкин гӀоьнна дуьхьал. Малхбузен Европехь шен экономикин тӀеӀаткъам шорбина Цхьаьнатоьхна Штаташ регионан пачхьалкхаш цхьаьнатоьхна ССРС дуьхьал хьажийна тӀеман блок йан. 1949 шеран августехь НАТО кхоьллира АЦШ а, Канада а, Малхбузен Европерчу иттех пачхьалкхо а[421][422].
Малхбален Европа АЦШ Ӏаткъамах ларйан, ССРС хьалха дӀайахьа йолийра регионехь социалан-экономикин реформаш йан. Москохо тӀеӀаткъам барца «халкъан демократин» коалицин Ӏедалш хийцира коммунистийн Ӏедалшца. И тайпа Ӏедалш хӀинцале а лелаш дара Албанехь а, Югославехь а. 1948 шеран февраль кхачале уьш кхоьллина Болгарехь а, Венгрехь а, Польшехь а, Румынехь а, Чехословакехь а[423].
ССРС-н дуьхьалончаша Германи йекъаран курс хӀоттийра. 1949 шеран сентябрехь кхайкхийра Германин Федерацин Республика (ФРГ). Цунна жоп луш, цу шеран октябрехь Советан оккупацин зонехь кхоьллира ГДР. Европа Ӏаткъаман сферашка йекъайалар эххар а дӀахӀоттийра[424][1752].
1949 шеран октябрехь ССРС Югославица дипломатин йукъаметтигаш дӀайаьхна, иза Болгарица цхьаьнатоха дагахь хиларан девнаш бахьана долуш[1753].
1950 шарахь Советан пачхьалкхо куьг йаздира доттагӀаллин, бартбаран, вовшашна гӀо даран барт 1949 шеран октябрехь кхоьллинчу Цийн Халкъан Республикаца, шина а пачхьалкхо барт бира тӀеман гӀо дан кхин цхьана «керлачу» пачхьалкхана — КНДР-на. 1950 шарахь иза тӀелетира Корейн Республикана (хьалха АЦШ оккупацин зона йара). Советан летчикаш а, зенитникаш а шайн лаамехь тӀом бира Корейн тӀамехь КНДР агӀор. Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин ницкъаш (кхаа декъах ши дакъа АЦШ) тӀом бира Корейн Республикин агӀор[1754][1755].
1951 шарахь Сан-Францискохь хиллачу конференцехь АЦШ йукъахдаьккхира Советан-Японин машаран барт бар, иза Ӏалашо йара формалан кепара ШолгӀа Дуьненан тӀом чекхбаккха. Цо аьтто бира Японин Курилан гӀайренашна тӀехь шен претензеш кхин а чӀагӀйан[1756].
«Коллективан куьйгаллин» мур (1953—1955)
И. В. Сталин дӀакхелхинчул тӀаьхьа Ӏедалан коьрта рычагаш гулйира Г. М. Маленковн (Ӏедалан), Л. П. Берин (кхерамазаллин урхаллаш) а, Н. С. Хрущевн (партин аппарат) а карахь[1757][1758].
1953 шеран 10 мартехь Г. М. Маленковс КПСС ЦК Пленумехь дӀакхайкхийра «стаган культан политика дӀайаккха йезаш хилар». Мартан 14-чу дийнахь цо дӀакхайкхийра ша КПСС ЦК-н секретаран дарж дитар, Ӏедалан а, партин а даржаш цхьаьна ца дахийтархьама. «Коллективни куьйгалла» кхайкхийра мехкан[1759].
Л. П. Берияс хийцира массо а союзни республикин чоьхьарчу гӀуллакхийн министерствон куьйгалхой (меттигера меттигера бахархой оцу даржашка а хӀиттош, кхиаме индигенизацин шолгӀа тулгӀе йолор), иштта РСФСР автономин кӀошташкахь а, территорешкахь а, кӀошташкахь а. Цуьнан омрица сацийна кхоьллина политикин гӀуллакхаш таллар. Йоккха амнисти кхочушйира ССРС-хь. 1953 шеран апрелехь 1 миллион сов стаг (массо а советан тутмакхийн кхоалгӀа дакъа сов) дӀахецна, цуо зуламаш алсамдаьхна[425]. Лецначарна тӀехь гӀело йар дихкина дара. 1954-чу шарахь Ӏедало дӀадаьхна коллективизацин шерашкахь махкахбаьхначу хиллачу кулакашна дина дехкарш[1760][1761].
1953 шарахь кхиамца зераш дира Л. П. Бериян Ӏуналлехь кечйина йолу дуьххьарлера водородни бомба[1762]. ТӀеман технологеш кхиамца лелайора машаран Ӏалашонашна а: 1954 шарахь Обнинскехь дӀайолийра дуьненахь дуьххьарлера зарратан электростанци[1720].
ПхоьалгӀа пхеа шеран план хенал хьалха кхочушйира. Оцу хенахь эксплуатаце дӀайелла 3200 промышленни предприяти[1763].
1953 шарахь Советан Ӏедало хьалабаьхна коьрта сурсатийн эцаран мехаш, цхьана хенахь лахйира долахь йолчу фермашна кхачойаран квоташ а, лахйира йуьртабахаман налогаш а. Йуьртабахаман декъе ахча латтор алсамдаьккхина. Колхозан председателаш йарташка хьажийра 30 эзар сов партийни белхало. 1954 шарахь КПСС ЦК-н пленумехь, Н. С. Хрущевс, дӀайолийна Казахстанехь а, Уралехь а, Сибрехахь а хьалха дуьйна лелаш долу латтанаш кхиоран программа. 500 эзар сов жима стаг а, зуда а шен лаамехь дакъалоцуш вара цу программе. Оцу массо а барамаша гӀо дира дерриг а пачхьалкхехь йалта гулдар алсамдаккха[1764][1765][1766].
Л. П. Бериан тӀех сов тӀеӀаткъам баро сагатдора КПСС ЦК Президиуман кхин болу декъашхой. Цунна дуьхьал питана дира цара. 1953-чу шеран июнан 26-чу дийнахь лецира чоьхьарчу гӀуллакхийн министр. ССРС-н Лакхарчу кхелан лерринчу кхелан коллегино бехке вина иза пачхьалкхана йамартло йарна. Сталинан Ӏедалан зуламаш дарна бехке йира Л. П. Берия а, цуьнан агӀончийн тоба а. 1953 шеран декабрехь Л. П. Берия вийра[1767]. Чоьхьарчу гӀуллакхийн министралла йухаметтахӀоттийра, 1954 шеран мартехь кхоьллира шакъаьстина структура — ССРС Министрийн кхеташонан куьйга кӀел пачхьалкхан кхерамзаллин комитет (КГБ). КГБ-н председатела, Н. С. Хрущевн протеже волчу Серов И. А. керлачу структурехь йоккха цӀано йира, Л. П. Берияна тешаме хиларх шеко йолу 16 эзар белхахо балхара дӀа а ваьккхина[1768].
Питана гӀаттийначу Н. С. Хрущевс хаъал чӀагӀйира шен позици. 1953 шеран сентябрехь цо шена тӀеийцира керла кхоьллина КПСС ЦК-н хьалхара секретаран дарж. Г. М. Маленковца дуьхь-дуьхьал лаьттарехь шен позици чӀагӀйан Н. С. Хрущев лоьхура Украинийн ССР партин куьйгалхойн гӀортор эца, цара КПСС ЦК-хь кхаьжнийн дикка дукхаллин куьйгалла дора. Иза хилира 1954 шеран январехь ГӀирман кӀошт РСФСР-н йукъара Украинийн ССР-на дӀайаларан сацаман хила тарлучу бахьанех цхьаъ[427][1769]. ХӀетахь лелаш йолу ССРС-н 1936-чу шеран Конституци а йохош хӀоттийна йара иза[1770].
1955 шеран февралехь КПСС ЦК пленумо дӀаваьккхира Г. М. Маленков ССРС Министрийн Советан председателан даржера, Л. П. Берияца цхьаьнаболхбарна а, «Ленинградан гӀуллакх» кхуллуш дакъалацарна а. Правительствон коьртехь вара Н. С. Хрущевн агӀонча, Н. А. Булганин[1771].
Н. С. Хрущевн паччахьалла (1955—1964 шерашкахь)
Социалан-экономикин политика
1955 шарахь дуьйна ССРС-хь шордан долийра кӀа лелор, цуо Н. С. Хрущевс лоруш йара универсалан йуьртабахаман культура. 1959 шарахь Хьалхара секретаран АЦШ визит хиллачул тӀаьхьа ССРС-хь кӀен кампани (цу йукъахь пропаганда а йолуш) шен лакхара тӀегӀане кхаьчна. Дукха меттигашкахь климатан хьелаш бахьана долуш кӀа кхиа хан ца хилла. Цу гӀуллакхо вон тӀеӀаткъам бира махкахь дерриг а йалта гулдарна[433][1772].
1957 шарахь Н. С. Хрущевс, КПСС ЦК Президиуман цхьаболчу декъашхойн ойла тергал а ца йеш, дӀайаьккхира 10 йерригсоюзан а, 15 республикин а министерствош, церан метта халкъан экономикин кхеташонаш кхуллуш[432]. Цхьацца йолчу отраслашна жоьпаллехь йолчу министраллех къаьсташ, экономикин кхеташонаша урхалла дора цхьана территори тӀехь лаьттачу тайп-тайпанчу отраслийн предприятешна. Реформано кхачойаран синтезаш йохийна. 1960 шарахь кхоьллира пачхьалкхан производственни (промышленни) комитеташ, ткъа 1962 шарахь кхоьллира координацин а, планан а функциш йолу ССРС халкъан бахаман кхеташо. Аьлча а, урхаллин система йухайерзийра индустрин принципе[1773].
1957-чу шарахь Н. С. Хрущевс кхайкхийра «Американа тӀаьхьакхиа, тӀехвала» боху лозунг, хӀора бахархочунна жижиг а, шура а, даьтта а арахецарх лаьцна. Бахархой ницкъаца шайн даьхни жижигах дохка, 1958 шарахь дихкира гӀаланийн а, белхалойн поселкийн а бахархошна шайн долахь йолчу участкашкахь даьхни лелор. И дехкар хьакхаделла 12 миллион доьзалх. Колхозаш цхьаьнатохар а, уьш совхозашка йерзор а, долахь йолу бахамаш дӀабахарца цхьаьна, шура а, жижиг а лахдаларан кхин цхьа бахьана хилла дӀахӀоьттира. ССРС-н Лакхарчу Совето 1958-чу шарахь пачхьалкхан долахь йолу техника колхозаша эцарх (машинийн а, тракторийн а станцешкахула) тӀеэцначу законо экономикин агӀор ледара йолчу колхозийн декхарш алсамдахаре кхачийра. Шайга кхаьчна гӀирс латто ахча ца тоьара царна, ткъа машенаш йоьхна. Йарташ цхьаьнатохаран политикин жамӀ дара 139 эзар жима станицаш хӀаллакйар, экономикин агӀор кхиаме йоцу гӀаланаш кхоллайалар. И политика бахьана долуш 1960-гӀа шераш дуьйлалуш махкахь кхачамбацарш хила долийра даьттан а, шурин а, жижиган а[434][1774][1775].
Советан Ӏедало хаддаза хьаладоккхура гӀаланашкахь лаххара алапа, тодора белхалойн белхан хьелаш. 1956 шеран сентябрехь школашкахь а, вузашкахь а дешаран массо а тайпа мах дӀабаьккхира. 1956 шарахь пенсеш оьцучу нехан категореш радикалан кепара шорйира, гӀалин бахархойн цхьацца тобанашна къанваларан пособеш шозза алсамдаьхна. 1957 шеран мартехь белхалошна а, белхалошна а налог лахйира, чоьхьарчу кредиташна тӀехь нуьцкъала ахчанаш дӀадаьхна. 1964 шеран июлехь ССРС Лакхарчу Совето йукъадаьккхира колхозхошна пенсеш а, пособеш а[435][1776].
1956 шарахь дуьйна Советан Ӏедало системан кепехь гӀаланашкахь хӀусамаш йан йолийра. Стандартизаци йина пхи гӀат долу панельни гӀишлош (Хрущевн заманан гӀишлош) йира, цара хаъал лахйира гӀишлошйаран харжаш. 1956—1960 шерашкахь 54 млн гергга стаг, йа гергарчу хьесапехь ССРС бахархойн доьалгӀа дакъа, коммуналан петаршкара а, казармашкара а маьрша петаршка дӀавахара[436][1777].
ДоьалгӀачу пхеа шеран планан кхаа шарахь (1955—1958) дӀайелла 2700 гергга предприяти, ткъа ворхӀ шеран планан (1959—1965) кхин а 5500 предприяти дӀайелла, шайна йукъахь Сталинградан а, Братскин а планехь уггаре а ницкъ болу дуьненан гидроэлектростанци. Промышленни мехкадаьтта даккха долийра Малхбузен Сибрехахь 1964 шарахь, углеводородийн экспорт шорйаро аьтто бира Советан пачхьалкхан арахьара ахча даккха, иза оьшура йалта эца, кхин а[437].
1957 шарахь чекхйелира дуьненахь дуьххьарлера зарратан ледоколан гӀишлошйаран болх, оццу шарахь Северодвинскехь дӀахӀоттийра дуьххьарлера советийн зарратан хӀорда бухара кема[1778].
1957 шарахь Советан континенташна йукъара ракета Р-7 адамийн исторехь дуьххьарлера искусственни спутник орбите хьажийра. 1961 шеран 12 апрелехь советан «Восток-1» космосан кеман тӀехь исторехь дуьххьарлера космонавт (Ю. А. Гагарин) Лаьттан орбите хьажийра, ткъа 1963 шеран июнехь «Восток-6» космосан кеман тӀехь дуьнентӀехь дуьххьарлера зуда-космонавт (В. В. Терешкова) хьажийра. 1964 шарахь дуьненахь дуьххьарлера дуккха а меттигаш йолу космосан кема «Восход-1» орбите даьккхира, цу тӀехь космонавташ В. М. Комаров а, К. П. Феоктистов а, Б. Б. Егоров а болуш[438][1779].
Пайда боцу колхозийн терахь лахдан гӀерташ, Ӏедало мах хьалабаьккхира 1962 шарахь. Йалта кхачоран йукъахдовларш дӀадаха пачхьалкхо иза махкал арахьа эца долийра 1963 шарахь[1780]. ДӀадоладелира шортта сурсаташ предприятешна а, учрежденешна а рационехь дӀасадаржор — «заказаш» олучу кепехь. Мехаш хьаладовларо а, кхачанца кхачойаран проблемаша а цхьа могӀа гӀаланашкахь сингаттам кхуллу, къаьсттина 1962 шеран июнехь Новочеркасскехь хилла къепедацарш[1781].
Н. С. Хрущев гӀиртира коьртачу партин хьаькамашна йукъахь коррупцица а, Ӏедалх хьарамлонаш лелорца а къийсам чӀагӀбан а, социально-экономикин сферехь партин куьйгаллин йерриг вертикаль производственни линешца йухаметтахӀотто а, иза промышленни а, йуьртабахаман а отделашка йекъа а йеш. Цу гӀуллакхо урхаллин аппарат кхиаре бен ца кхачийра[1782][1783].
Хьалхарчу секретаран реформистийн гӀуллакхаш кӀордийна КПСС ЦК-н декъашхоша питана вовшахтоьхна, коьртехь Л. И. Брежнев а волуш. 1964-чу шеран 14-чу октябрехь КПСС-н ЦК-н пленумо массо а даржера дӀаваьккхира Н. С. Хрущев, пенсе вахийтира[439].
Десталинизаци
1950-гӀа шераш йуккъе дахча ССРС-хь дӀайоьдура политикин тутмакхаш маьршабахар. 1954—1955 шерашкахь церан терахь кхузза лахделира, 114 эзар стаге кхаччалц. 1956 шо долалуш реабилитаци йира 16 эзар стагана, шайна йукъахь Ленинградан гӀуллакхехь зе хилларш а, Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом чекхбаьлча бехке бина тӀеман куьйгалхой а болуш[426].
1956 шеран 25 февралехь КПСС ХХ съездан дӀакъевлинчу кхеташонехь Н. С. Хрущевс «Стаган культах а, цуьнан тӀаьхьалонех а лаьцна» доклад йира. Бехк боцчу нахана тӀехь массо а агӀор репрессеш йарна берриге а бехк И. В. Сталинна а, Н. И. Ежовна а, Л. П. Берияна а тӀебахийтира. Куьйгалхочун куьйга кӀел хӀоттийна политикин Ӏедал шеконе ца диллира. Докладан редакци йина текст дӀахьажийна лахарчу тӀегӀанерчу партин организацешка. 1956-чу шеран июнехь Малхбузерчу прессо зорбане йаьккхира документан йуьззина текст. Личностни культан критикано, цхьана агӀор, ССРС-н йукъараллин дахар цхьана кепара демократизаци йира (Оттепель олуш йолу мур), вукху агӀор, дуьненайукъара коммунистийн боламехь декъадалар[429][1784].
1956—1957 шерашкахь махках даьхначу къаьмнашна низаман дехкарш дӀадаьхна. Нохчашна а, гӀалгӀашна а, балкхарашна а, кхарачошна а, гӀалмакхошна а бакъо йелира шайн даймахка йухаберза (ГӀирмера татарех а, Волжерчу немцойх а къаьсташ), церан автономин кхолламаш меттахӀиттийра[1785]. Нохчий а, гӀалгӀай а, кхарачой а цӀаберзаро къаьмнашна йукъара дов алсамдаьккхира[1786].
Н. С. Хрущевн дуьхьалончаша КПСС ЦК-н хьалхарчу секретаран дарж дӀадаккха гӀортаро нийсса бӀостанехьа тӀеӀаткъам бира. 1957 шеран июнехь Н. С. Хрущевн агӀончаша, коьртехь Л. И. Брежнев а волуш, Г. М. Маленковн а, Л. М. Кагановичан а, В. М. Молотовн а куьйгаллин даржаш дӀадаьхна, КПСС ЦК йукъара дӀабаьхна. 1957 шеран октябрехь Г.К. ССРС-н тӀеман министран даржера дӀаваьккхира Жуков. 1958 шеран мартехь КПСС ЦК-н хьалхара секретарь Н. С. Хрущевс а дӀалаьцна ССРС-н Министрийн Советан председателан дарж, низамца дерриг Ӏедал шен кара а гулдина[1787][1788].
Сталинан репрессеш лайначарна реабилитацин процесс сихйелира. 1962 шо кхачале 1,2 миллион стаг бехказаваьккхина[1789].
1959 шеран январехь КПСС 21-гӀа съездо дӀакхайкхийра ССРС-хь социализман буьззина а, тӀаьххьара а толам баккхар а, коммунизм йан йолайалар а. Цунна жоп луш, пачхьалкхо йуха а дӀадолийра Оьрсийн православин килсана гӀело йар. Массо а килсаш дӀакъовлар а, йохор а йуха а дӀадоладелира[431].
Цул тӀаьхьа керла раунд хилира десталинизацин 1960-гӀа шераш дуьйлалуш. Куьйгалхочун а, цуьнан гергарчу накъостийн а сий деш цӀераш йаьхначу йарташна, урамашна, бизнесашна, колхозашна цӀераш хийцира; хӀолламаш а, хӀайкалш а дӀасакъаьстина. 1962 шарахь И. В. Сталинан дакъа Мавзолей чуьра схьа а даьккхина, Кремлан пена уллохь дӀадоьллира[430]
Арахьара политика
Н. С. Хрущевн инициативица ССРС Австрица машаран барт бира 1955 шеран майхь, советан эскарш дӀадахара махкара, гуттаренна а нейтралан гарантеш луш. 1955 шеран июнехь Советан пачхьалкхо меттахӀоттийра Югославица йолу йукъаметтигаш[1790]. 1955 шеран сентябрехь ССРС дипломатин йукъаметтигаш дӀахӀиттийра Малхбузе Германица. Москохо кхайкхам бира герзан къовсам сацабе, реза хилира Советан Герзан ницкъийн барам лахбан[1791], ткъа иштта 1958 шарахь цхьана агӀор йукъайаьккхира зарратан герз зерна мораторий[1792].
Оццу хенахь, ФРГ НАТО йукъайаларна жоп луш, ССРС 1955 шеран майхь кхоьллира Варшаван бартан организаци — социалистийн лагерь олучу пачхьалкхийн тӀеман-политикин барт[1791].
1956 шарахь ССРС а, Япони а цхьаьна декларацина куьйгаш йаздира машаре йукъаметтигаш меттахӀитторан хьокъехь. ССРС дӀатесира репараци йар доьхуш хиларх. Дийцаре дира ши Курилан гӀайре Японе дӀайалар, тӀеман барт ца бан чӀагӀо йарна дуьхьал. Амма 1960 шарахь Японин а, Америкийн а вовшашца цхьаьнаболхбаран а, кхерамзаллин а барт баро аьтто ца бира Москохана а, Токиона а йукъахь машар бан[1793].
Н. С. Хрущевс КПСС ХХ съездехь дина къамел бахьана долуш Польшехь коммунисташна дуьхьал протесташ хилира, Венгрехь герзаца гӀаттам хилира. ССРС-о цу махка эскарш а дахийтина, дуьхьало ницкъаца охьатаӀийра[1794]. Личностни культан критика бахьнехь ССРС Албаница а, Къилбаседа Корейца а, Китайца а, Румыница а йукъаметтигаш телхира[1795].
1950-чу шерашкахь а, 1960-чу шерашкахь хьалхарчу декъехь а Советан пачхьалкхо шен территори тӀехула чудаийтира Малхбузера 39 разведкин кема[1796]. 1960-чу шеран май беттан 1-чу дийнахь Свердловскан кӀоштана тӀехула U-2 кема чудаийтаро дуьненайукъара скандал иккхира[1797].
Цхьаьнатоьхначу Штаташца Малхбузе Берлинан статусах лаьцна дийцарш кхочуш ца хиллачул тӀаьхьа, ССРС 1961 шеран августехь пен хӀоттийра, немцойн коьрта гӀала шина декъе йекъа а йеш. 1961 шеран октябрехь Берлинера кризис гергахь Америкин а, советан а эскаршна йукъахь тасадаларш хилира[1798].
1962 шарахь ССРС Кубана йукъайуьхна ракеташ а, зарратан герзан герз а, цуо кхачийра Кубан ракетийн кризис. Ши супердержава зарратан тӀеман йистехь карийра. Н. С. Хрущевн а, АЦШ президентан Кеннеди Дж. а аьтто белира барт бан: Советан пачхьалкхо шен ракеташ дӀайаьхна Кубера, ткъа АЦШ, цунна дуьхьал, гӀайренан къоман кхерамзаллина гарантеш йелира, Туркойчохь йолчу АЦШ базашкара ракеташ дӀайаьхна. Пачхьалкхашна йукъарчу йукъаметтигашкахь детент олу мур дӀаболабелира. 1963 шарахь ССРС а, АЦШ а, Йоккха Британи а барт бира, дихкира зарратан герз атмосферехь а, космосехь а, хи бухахь а зер.
Л. И. Брежневн паччахьалла (1964—1982 шерашкахь)
Социалан-экономикин политика
Н. С. Хрущев даржера дӀаваьлча, Л. И. Брежнев КПСС ЦК-н хьалхара секретаран дарже хӀоьттира, ткъа А. Н. Косыгин ССРС Министрийн Советан председатель хӀоьттира[1763].
1965 шарахь дӀайолайелира экономикин реформа. Йуьртабахаман гӀо дан, йалта эцаран декхаре план лахйира, эцаран мехаш хьалабаьхна. Пачхьалкхо колхозийн а, совхозийн а декхарш дӀадаьхна, ахархойн подоходни налоган ставкаш лахйира[1799]. Пачхьалкхан а, колхозан а жим-жима дӀайахара бизнес-бухгалтеран системе. 1966 шарахь дӀайаьккхира белхан денна лерина ахча даларан система, колхозхошна стандартан ставкашца хӀора баттахь алапа схьаэца долийра. 1968 шарахь КПСС ЦК-н пленумо сацам бира колхозийн а, совхозийн а йуьртабахаман техника а, минералан удобрени а латторан барам алсамбаккха. 1969 шарахь дӀадаьккхира долахь йолу фермерийн долахь хилар дехкар. Колхозаш тӀаьхь-тӀаьхьа совхозаш йира. Коьрта сурсаташ арахецар алсамдаьккхинехь а, йуьртабахаман йалхалгӀа пхеа шеран план кхочуш ца хилира[440][1800].
1965-чу шарахь А. Н. Косыгина экономикин кхеташонаш дӀайаьхна, дакъойн министраллаш меттахӀиттийна[441]. Йохкаран (йалтан мах хадоран меттана) продукцин барам хилира предприятин белхан мах хадоран коьрта гайтам. ЙалхалгӀачу пхеа шеран планан муьрехь индустри дӀайахара бизнесан бухгалтере. Алапаш луш хилла пайда эцаре хьаьжжина. Ша компанино кховдийра планан параметраш, цул тӀаьхьа уьш тӀедиллина санна тӀечӀагӀйира. Производственни цхьаьнакхетараллаш кхоьллина[442][1801].
Пайда экономикин коьрта гайтам хилла дӀахӀоьттича, дукха бизнесаш лелайора зулам: цара искусственни кепара мехаш хьалабаьхна, харжаш лахйеш лахара дикалла йолу сурсаташ арахоьцуш, йа планаш кхочуш ца йеш, царел совйаларна совгӀаташ луш. Реформаш хаддаза дӀайахьар дӀатаса дезаш дара буьйранчаллин-административан системин коьрта принципаш, иза дан дагахь дацара мехкан куьйгалла. Реформа дӀатесира 1970-чу шерашкахь[443][444].
ЙалхалгӀачу пхеа шеран планан йукъахь йира 2000 гергга йаккхий предприятеш, шайна йукъахь Малхбузе-Сибрехан а, Карагандан а кре металлургин станцеш, Красноярскан ГЭС, Волгера автозаводан хьалхара мур, энергетикин цхьаьнатоьхна система кхоллар Европин декъан чекхйаьккхина а, ССРС-н цхьаьнатоьхна энергетикин система йара[1802].
ИссалгӀачу а, иттолгӀачу а пхеа шеран планан Ӏалашонаш кхочуш ца хилира — промышленностехь а, йуьртабахаман декъехь а. Баккхий ресурсаш дӀахьажийра Малхбузе Сибрехахь мехкадаьттан а, газан а меттигаш кхиорна. 1965—1982 шерашкахь ССРС гергарчу хьесапехь 170 млрд доллар даьккхира мехкадаьттан а, газан а экспортах. ССРС-с ша даьккхинчу кхечу пачхьалкхийн ахчанах дозанал арахьа йалта а, лакхарчу технологин гӀирс а оьцура. Дуьненан рынкехь дикачу хьолах пайда а оьцуш, советан куьйгаллина экономикин механизмаш меттахӀитто а, пачхьалкх мехкадаьттан иглех дӀайаккха а оьшуш ца гира.[446][1803][1804].
1970-чу шерашкахь керлачу петаршка дехьавелира 107 миллион сов стаг. Жигара дӀахьора аьчканекъаш а, автомагистралаш а. Йуьртан электрификаци чекхйаьккхина[1805].
1974 шарахь йуха а дӀадолийра Байкал-Амуран магистраль йар. Мелиораци йан йезаш йолу проекташ йолийна. Йоккха Ставрополан а, Къилбаседа ГӀирман а, Каракуман а каналаш йира. РСФСР-н Ӏаьржа латтан йоцу зона кхиоран программица цхьаьна оцу кӀошташкахь хилира «перспектива йоцу» йарташ массо а агӀор дӀайахар[1806][1807].
Пачхьалкхо диктаторан эцаран мехаша йуьртабахаман пайда боцуш дира. Цуьнан ницкъ махка кхачанца кхачо йан хала хилира. Йалта гулдечу хенахь 20 проценте кхаччалц къинхьегаман бахархой дӀахьажош хилла йуьртана «шефан гӀо» дан. Планехь йолчу командин экономикаца 30 проценте кхаччалц йалта дайна. Кхачанан импортан барам хаддаза алсамболу, 1981 шо кхачале ССРС йуьртабахаман сурсатийн 28 проценте кхаьчна. Жижиг а, колбаса а, сирникаш а, шурин сурсаташ а кӀезиг хилира[448].
Герзан къийсадаларо ССРС декхаре йира шен къоман йалтан итт дакъа тӀеман харжашна дайа. Пачхьалкх кхин а алсам тӀаьхьайисира шен Малхбузерачу конкурентех, къаьсттина информацин технологеш кхочушйарехь а, кхиорехь а[447]. Промышленносташна йукъахь диспаритеташ алсамйовлу. Экономикин кхиар лагӀдаларо кхачийна ахчанан хьал лагӀдаларе. Алапаш цхьатерра хиларо лахйира хьекъалан говзаллийн (хьехархойн, инженерийн, лоьрийн) сий. Йуучу хӀуманан рагӀнаш лелар даьржина хилла. Хроникин кхачамбацарш хилира лаьтташ йолчу сурсатийн, уьш Ӏаьржачу базарахь доьхкира[449][450].
1965 шарахь советан космонавта А. А. Леоновс чекхдаьккхира адамийн дуьххьарлера космосе лелар. 1970 шарахь советан Ӏилманчаша таллам бира беттан тӀехула, дуьххьарлера пилот воцу зонд «Луноход-1» лелош[1808].
Пачхьалкхан урхаллин система, йукъараллин-политикин дахар
Брежнев Л. И. Ӏедале веъча, десталинизацин процесс лахйелира[1809]. 1966 шарахь КПСС 23-гӀа съездо КПСС ЦК Президиум Политбюро хийцира. ЦК-н хьалхара секретарь генеральни секретарь хилира[1810]. Оццу съездо дӀадаьккхира партин уставера 1961 шарахь йукъадаьхна партин декъашхойн ротаци йарца доьзна низамаш, иза бакъалла а бохург дара даима лелар. Политбюрон декъашхойн а, ЦК-н секретарийн а йуккъера хенаш 1971-чу шарахь 60 шо дара, ткъа 1981-чу шарахь 68 шо дара[1811].
1967 шарахь Л. И. Брежневс дӀакхайкхийра ССРС-хь «кхиъна социалистийн йукъаралла» йина аьлла. Кхиъначу социализман кхетам бакъалла а бохург дара Н. С. Хрущевн тезис карлайаккхар, цхьана пачхьалкхехь коммунизм кхуллуш цхьана тӀаьхьенан дахарехь; хӀинца лоруш дара, коммунизме боьду некъ шен чулацамехь хир бу хан йоцуш йеха качественни кхиаран мур[445][1812].
1973-чу шарахь дуьйна ССРС-хь Брежнев Леонидна гонаха личностан культ кхоллалуш йу. КПСС ЦК-н генеральни секретарна дуккха а орденаш, цӀераш, совгӀаташ кхаьчна, шайна йукъахь Советан Союзан Турпалхочун йиъ седа а болуш. Инсульт хиллачул тӀаьхьа могашалла чӀогӀа телхинехь а, 1977 шарахь Л. И. Брежнев, КПСС ЦК инарла секретаран даржехь вуьсуш, иштта ССРС Лакхарчу Советан Президиуман председатель хилира[1813][1814].
Политикин а, гергара йукъараллин а стабилалла йолчу муьрах (бахархойн дикачу дахаран йуккъера тӀегӀан хаъал хьаладаларца а, экономикин кхиаран темп жим-жима лахйаларца а, мехкадаьттан долларийн дӀасадаларан фонехь) олура стагнацин мур[451].
Советан халкъан монолитни Ӏаламах «керла историн адамийн йукъаралла» хиларх лаьцна официалан тезисана дуьхьал, экономикин проблемашна бехке Россехь а, оьрсий а бу боху ойла алсамйолуш йара дуккха а советан республикашкахь. 1970-чу шерашкахь масех республикехь къайлах оьрсийн мотт буьйцу бахархой арабахар долийра. 1977-чу шарахь Москох цхьа могӀа теракташ йира эрмалойн националисташа[1815]. Партин а, пачхьалкхан а номенклатура цхьаьнакхетарца, къоман элиташна йукъахь коррупци йаржийра, лаам кхоллабелира даьхни легализаци йан, шайна йукъахь Москохан Ӏуналлера шаьш паргӀатдовлар а долуш[1816].
1977 шарахь тӀеийцира ССРС керла Конституци. Цу тӀехь йаздина дара, махкахь «кхиъна социализм» йина, «дерриг халкъан пачхьалкх» кхоьллина аьлла. Цхьана агӀор ССРС билгалйаьккхира «цхьана союзан дуккха а къаьмнийн пачхьалкх» санна, ткъа вукху агӀор союзан республикаш къобалйира Советан пачхьалкхах маьрша дӀакъаста бакъо йолуш хилар. Дуьххьара КПСС олура «советан йукъараллин коьрта а, нисбеш а ницкъ, цуьнан политикин системин кийра»[1817]. Конституцехь дӀакхайкхийна йолу белхан а, садаӀаран а, маьхза дешаран а, лоьрийн гӀо даран а бакъонаш кхочушйира практикехь, цхьа могӀа политикин маршонашца дуьстича[1818].
Коьрта Ӏедалан сацамаш тӀеоьцура КПСС ЦК-н отделашкахь. Пленумаш формалан Ӏаламехь хилира. Рангехь болчу коммунисташа йеш йолу критика дӀайаьккхира[1819]. Номенклатуран льготаш шайн уггаре а лакхара тӀегӀане кхаьчна, къаьсттина хаалуш хилира промышленни сурсатийн а, цхьа могӀа сурсатийн а шорталла хиларан фонехь. Даржах хьарамлонаш лелор а, гергарло лелор а, кхаьънаш эцар а шуьйра даьржина. Партин аппарат цхьаьнакхета ӀиндагӀан экономикаца, 1970-гӀа шераш йуккъе дахча белхалойн даьхнин ворхӀалгӀа дакъа гулдеш, ткъа 1980-гӀа шераш дуьйлалуш иза хӀинцале а 18 проценте кхаьчна. И дерриге а официалан пропагандина дуьхьал дара. Къинхьегаман шовкъ денйан гӀертаро формалан кампанеш йира, сиха дӀайахара[452].
1978-чу шарахь КПСС-н йуьртабахаман гӀуллакхашкахула йолчу ЦК-н секретарь хӀоьттира хӀинццалц Ставрополан крайхь парткоман куьйгалхо хилла волу М. С. Горбачев[1820].
Диссиденташ олуш берш (А. И. Солженицын, Р. А. Медведев, А. Д. Сахаров, кхиберш а) Ӏедална идеологин оппозицехь бара. ССРС-хь уггаре а вовшахтоьхна хилла адамийн бакъонашларйаран болам. Цуьнан истори йолало 1965-чу шарахь декабран 5-чу дийнахь Москохарчу Пушкинан майданахь «Гласность» олу митинг хиллачу хенахь — карарчу хенахь лелаш йолчу Конституцин низамаш Ӏедалшка лардар тӀедуьллу политикин акци[453]. Диссиденташна дуьхьал репрессеш чӀагӀйира 1979 шарахь Советан пачхьалкх ОвхӀанистанна тӀелеттачул тӀаьхьа, лелаш йолчу Ӏедалан кхачамбацаршна критика шуьйра йаржийра Малхбузера хаамийн гӀирсашкахула. Диссидентийн ойланаша тӀаьхьо доккха дакъа лецира ССРС йохарехь[1821].
Арахьара политика
1970-гӀа шераш дуьйлалуш ССРС кхаьчна зарратан паритете АЦШца[456]. Цо гӀо дира детентан политика дӀайахьа. 1968 шарахь ССРС а, АЦШ а, Йоккха Британи а куьйгаш йаздира зарратан герз ца даржорна барт бан. 1972 шарахь куьг йаздира биологин герзан конвенцина[1822]. Оццу шарахь Малхбузера Германи а, Малхбалера Германи а вовшашна йевзира. 1972 шарахь ССРС а, АЦШ а куьг йаздира баллистикин дуьхьал ракетийн (ПРО) барт а, стратегин герз доза тохаран барт а (ОСВ-1). Иза дах ца дира, Ӏамерко керлачу тайпана герзана — круизан ракеташна — дехкарш дахдан реза ца хилар бахьана долуш. 1975 шарахь ССРС а, АЦШ а, Канада а, Европин 32 пачхьалкхо а куьг йаздира Европехь кхерамазаллин а, цхьаьнаболхбаран а конференцин чаккхенан актана. АгӀонаша чӀагӀо йира пачхьалкхийн территорин цхьаалла ларйан а, девнаш машаре дӀадерзо а, адамийн коьрта бакъонаш ларйан а[457][1823].
1979-чу шарахь Брежнев Леонида а, АЦШн президенто Картер Джорджа а куьг йаздира «Стратегин герз доза тохаран барт» (ОСВ-2). Иза болх беш йара 1985 шо кхаччалц[458].
Шина суперпачхьалкхо гайтира космос талларехь цхьаьна болх бан шайн ницкъ хилар: 1975 шарахь Советан а, америкин а космосан кеманаш «Союз» а, «Аполлон» а орбите девлира[449].
1964 шарахь Китайно шен дола дира 1,5 миллион йеакӀов километр Советан пачхьалкхан латтанаш. 1969 шарахь цхьа могӀа герзаца тасадаларш хилира Советан-Цийн дозанан дакъошкахь (къаьсттина Уссури хи тӀехь Дамански гӀайренан кӀоштахь)[455].
1968 шарахь Чехословакехь демократизацин процесс чекхйелира, социализм ларйар бахьана долуш, махка ССРС коьртехь йолу Варшавски бартан эскарш йукъадахарца[454]. Цул тӀаьхьа Албани арайелира Организацин[1824]. 1970-гӀа шераш чекхдовлуш дуьйна ССРС декхаре хилира Полшин экономикана кхин а ахча латто, «Солидарность» профсоюзийн куьйгалхой Ӏедале ца бахийта[1825].
ССРС кхоалгӀачу дуьненан пачхьалкхашца йолу йукъаметтигаш доккхачу декъанна билгалйохура дуьненайукъара тӀеман-политикин блокашна йукъахь дуьхь-дуьхьал хӀиттаран логикаца. 1965 шарахь дуьйна Советан пачхьалкхо герз а, тӀеман говзанчаш а латтабора Къилбаседа Вьетнаман Ӏедална а, АЦШ эскаршна а дуьхьал тӀом беш йолчу Къилбаседа Вьетнамна. ССРС гӀо дира Мисарна а, Шемана а 1967 шарахь Исраилца 6 дийнахь тӀом боьдуш[1826], 1960-гӀа шераш йуккъе дахча а, 1971 шарахь а Пакистанца хиллачу конфликташкахь ХӀиндин агӀо лаьцна, Советан пачхьалкхо гӀо дира социалистийн агӀор лелачу пачхьалкхашна (Куба, Никарагуа, Кампучия, Лаос, Ангола, Мозамбик, Сомали) (цхьайолчу авторитаран режимашца цхьаьнакхетначу Штаташца, цара Эфиопи). 1978—1982 шерашкахь бертахошка гӀо дарна йеш йолу харжаш 35 миллиард доллар сов хилира, иза советан экономикин хала дукъ хилира[455].
1979 шеран декабрехь ССРС йукъагӀоьртира ОвхӀанистанехь гражданийн тӀамна. Цу конфликто хӀора шарахь лаххара а 3 миллиард доллар дойу Советан пачхьалкхана[459]. Цхьаьнатоьхначу Штаташа а, Малхбузера пачхьалкхаша а экономикин санкцеш кхайкхийра ССРС-на дуьхьал, лакхарчу технологийн сурсаташ чудаийтар доьхкуш. Малхбузерчу дуьнено бойкот йира 1980-чу шарахь Москох хиллачу аьхкенан Олимпиадан ловзаршна[460].
Ю. В. Андроповс паччахьалла деш (1982—1984 шерашкахь)
Брежнев Леонид веллачул тӀаьхьа Андропов Юрий хилира КПСС ЦК-н инарла секретарь. Пачхьалкхан а, партин а аппаратехь коррупцица къийсам латто а, къайла экономикин барам лахбан а гӀоьртира иза. Йохк-эцарехь харцонаш лелорна а, спекуляцешна а дуьхьал къийсам латтор дӀадоладелира. Партин а, пачхьалкхан а аппарат цӀанйира коррупцин хьаькамех. Къаьсттина ССРС-н чоьхьарчу гӀуллакхийн министра Щелоков Н. А., цуьнан гӀовса Ю. М. Чурбанов, 1982-чу шарахь шайн даржаш дӀадаьхна, 1983-чу шарахь дуьйна туьканашкахь а, кинотеатрашкахь а рейдаш дӀахьош йу, деша ца богӀурш къастош, балха тӀаьхьа бисарна бахархошна гӀуданаш а детташ[461][1827].
1983—1984 шерашкахь Америкин Цхьаьнатоьхначу Штаташа керла баллистикин ракеташ дӀахӀиттийра Германехь а, Йоккхачу Британехь а, Италехь а. ССРС-о цунна жоп делира, шен йуккъера генара ракеташ Малхбален Германе а, Чехословаке а дӀахӀиттийра. Герзан къовсам сихбелира, советан экономикин латта йиш йоцуш хилира[463].
1983-чу шарахь Советан ПВО-но Сахалинна тӀехула Къилбаседа Корейн пассажирийн «Боинг» чудаийтира, иза шпионийн кема ду аьлла гӀалат а даьккхина[462]. Цу гӀуллакхо Малхбузехь советашна дуьхьал синхаамаш совбаьхна. Америкин Цхьаьнатоьхначу Штатийн президенто Рейган Роналда ССРС «зуламе импери» йу аьлла, дӀакхайкхийра Стратегин тӀеман инициатива йолор. Цунна дуьхьал Москохо а, социалистийн блокан пачхьалкхаша а бойкот йира 1984-чу шарахь Лос-Анджелесехь хиллачу аьхкенан Олимпиадан ловзаршна[460].
К. У. Черненкон паччахьалла (1984—1985 шерашкахь)
Андропов Юрий веллачул тӀаьхьа Черненко Константин хаьржира КПСС ЦК-н инарла секретарь. Цо шен хьалха хилла реформаш дӀа а тесна, коррупцица къийсам латтор лахдира. Партин куьйгаллехь шолгӀачу метте хьалавелира Горбачев Михаил[464].
ЦхьайтталгӀа пхеа шеран планан муьрехь ССРС-хь экономикин кхиар а, белхан продуктивность а лахлуш йара. Пхеа шеран планан Ӏалашонаш цхьана а гайтамца кхочуш ца хилла. М. С. Горбачев цхьа пачхьалкхан агропромышленни комплекс кхолларца агропромышленни интеграци уггаре а лакхарчу тӀегӀане кхачо гӀертаро бен ца сацийра продукци арахецар лахдалар. Малхбузерачу пачхьалкхашна технологийн тӀаьхьайисар а, лелочу сурсатийн шорталла а алсамйаьлла[1828].
Пачхьалкхо дотацех пайда оьцура мехаш цхьанаэшшара латторхьама, уггаре а хьалха жижиган а, шурин а. Йуучу хӀуманца дика кхачо йолчу коьртачу шахьаран а, йаккхийчу гӀаланийн а бахархоша кӀезиг харжаш йора царна, кегийчу гӀаланашкахь бехачаьрга хьаьжча, цигахь изза сурсаташ базаран мехашца бен эца йиш йацара[465].
ЦхьайтталгӀачу пхеа шеран планан муьрехь керла хӀусамаш йелира 50 миллион гергга Советан пачхьалкхан бахархошна[1829].
1985 шо кхачале ССРС-хь пачхьалкхан белхахойн терахь хьаладаьлла 18 миллионе кхаччалц. Пачхьалкхан бюджетера 10 проценте кхаччалц ахча дайира бюрократин структураш латторна[1830]. КПСС декъашхочо бен пачхьалкхан гӀуллакхехь карьера йан йиш ца хиларна, партин декъашхо вара 19 миллион[1831].
Белхан бахархойн алсамдолуш долу дакъа къайла экономике дӀадоьдуш дара. 1980-гӀа шераш йуккъе дахча, 45 процент петарш тойар, 40 процент машенаш тойар, гӀаланашкахь 30 процент цӀийнан техника тойар оцу декъехь дӀахьора. Шуьйра даьржира предприятин бухгалтеран бозбуанчаллаш лелор, ахчанаш лечкъор, кхечу пачхьалкхийн валютан транзакцеш[466].
М. С. Горбачевн паччахьалла (1985—1991 шерашкахь)
.jpg)
Чоьхьара политика: «перестройка»
1985 шеран мартехь М. С. Горбачев хилира КПСС ЦК-н генеральни секретарь. 1985 шеран апрелехь КПСС ЦК пленумехь цо дӀакхайкхийра «советан йукъараллин социально-экономикин кхиар сихдаран» политика. Коьрта маьӀна делира машенийн инженерин модернизацина. Хьалха лелийначу административан кепех пайда а оьцуш, шайн Ӏалашонаш кхочушйан гӀоьртира Ӏедалш[467][1832].
Дуьххьара «ницкъ зуьйш» хилира маларна дуьхьал дӀахьош йолу акци. Цуьнца цхьаьна массо а агӀор дӀакъовлар дара туьканаш а, чагӀаран заводаш а, кемсийн бошмаш а. Цхьана агӀор, собаре хиларца къийсам латторо лахдина леш хилар а, белхан хан йайар а. Вукху агӀор, массо а тайпана беттан Ӏаткъам хилира, цуо шекар дӀадаьккхира тептарш тӀера, цул тӀаьхьа дуккха а тайпанаш кондитерийн сурсаташ. Бюджетана эшам хилла, тайп-тайпанчу мах хадорца, 37 миллиардера 67 миллиарде кхаччалц ахча, иза къайла экономикана чудахана[1833][1834].
М. С. Горбачевс партин куьйгаллехь «кадрийн революци» дӀайаьхьира. 1987-гӀа шо долалуш хийцабелира Л. И. Брежневн куьйга кӀел даржаш кхаьчначу областийн партин организацийн секретарех 70 процент, КПСС ЦК-н декъашхойх 40 процент, областийн партин организацийн секретарех 60 процент. Церан метта хӀоьттира мелла а къона а, жигара а куьйгалхой, шайна йукъахь Э. К. Лигачев, Н. И. 1999 шо. Рыжков, Б. Н. 1999 шо. Ельцин, Э. А. 1999 шо. Шеварднадзе а, кхиберш а[1835][1836].
1985—1986 шерашкахь Ӏедало пенсеш а, пособеш а алсамдаьхна бахархойн уггаре а къечу дакъошна. Цул тӀаьхьа цхьа могӀа дош делира лакхара алапа даларх а, массо а агӀор школаш, берийн бошмаш, дарбан хӀусамаш, клиникаш йарх а лаьцна. 1986-чу шарахь тӀеийцира хӀусамаш йар программа, цуьнца а догӀуш, 2000-гӀа шо тӀекхачале хӀора доьзална квартира йа шен цӀа дала дезаш дара[1837]. 1990-гӀа шо кхачале гучуделира, дукхах долу дош кхочушдан йиш йоцуш хилар. Цу гӀуллакхо шуьйра дог ца догӀуш хиларе а, советан куьйгаллин йукъараллехь йевзаш хилар чӀогӀа лахделира а[1838].
Арахьара дика доцу хьелаш бахьана долуш социалан харжаш лахйан дийзира. 1985-чу шарахь дуьненайукъара мехкадаьттан мехаш лахбелира. ССРС бюджете арахьара валютан ахча лахделира кхаа декъах шина декъана. Амма Ӏедало дӀабаьхьира технологийн гӀирс эцар, машенийн инженерийн модернизаци йан, цу йукъана лахдира шортта лелош долу сурсаташ эцар[1839][468].
1986-чу шеран апрелан 26-чу дийнахь Чернобылерчу атомни электростанцехь бохам хилира. Заводна гонаха 30 километр генахь йолу зона дӀайаккхаран зона хилла дӀахӀоьттира. Бахархойн, шайна йукъахь дуккха а волонтераш а болуш, даггара къахьегар бахьана долуш, йохийна реактор бетонан саркофаг чу дӀахӀоттийра. Йеккъа цхьана 1986-чу шарахь хилла бохамаш цӀанбарна 14 миллиард сом ахча дайина, ткъа цул тӀаьхьарчу шерашкахь кхин а бюджетан харжаш йан йезаш хилла[469].
1986 шо йуккъе даьлча дуьйна ССРС Министрийн Кхеташоно тӀеийцира цхьа могӀа сацамаш, тайп-тайпанчу дакъошкахь коопераци а, цхьаьнакхетараллаш а вовшахтоха бакъо луш. 1987-чу шарахь пачхьалкхан долахь йолчу предприятех лаьцна низамийн пакет тӀеийцира. План хийцира пачхьалкхан омрица. Пачхьалкхан заказал сов арахоьцу сурсаташ дикачу хьелашкахь дохка йиш йара, цу йукъахь дозанал арахьа а. Амма махкахь базаран йукъаметтигаш йацара, цундела низам кхочушдар сацаделира[470]. 1988 шеран майхь тӀеийцира «ССРС-хь кооперацин хьокъехь» закон. Оцу стимулаша аьтто бора кооперацин декъашхойн пачхьалкхан лахарчу мехашца сурсаташ эца а, шайн сурсаташ коммерцин мехашца дохка а. Оцу хьелашкахь пачхьалкхан предприятешна пайдане дара шайн болх къайлаха кооперацешка дӀабалар. Низамо аьтто бира къайла экономика легализаци йан. Дукха кооперативаш ССРС-хь арахьара сурсаташ йухадохка йолийра. Кредит ца хиларо кооперативаш шайн банкаш кхолла декхаре йира[1840]. Шуьйра даьржина рэкет лелор[1841][471].
1986 шеран майхь дуьйна М. С. Горбачевс алсам лело долийра «сихдар» бохучу терминан меттана «перестройка» боху термин, цуьнца экономикин хилла ца Ӏаш, политикин системин а реформа йар гойтуш. КПСС ЦК-н инарла секретаро дӀахьедира, хийцамашна дуьхьало йо партин а, пачхьалкхан а бюрократино, ткъа политикин агӀор инертни бахархой жигара боцуш буьсу. «Гласност» дӀакхайкхийра «йукъаралла самайаккхаран» коьрта кеп. КПСС ЦК-н идеологин декъадаларша нисйира гласностин политика[1842]. 1986 шеран декабрехь Ӏедало бакъо йелира советан диссидентийн синан хьалханча волчу А. Д. Сахаров цӀа верза[1843].
1987 шеран январехь КПСС ЦК-н пленумехь М. С. Горбачевс йовзийтира политикин система хийцаран план. Демократин социализм олуш йерг кхио кховдийра альтернативни бух тӀехь харжамаш дӀабахьар[1844].
1987-чу шеран гурахь Октябрьски революцин 70 шо кхачар даздеш М. С. Горбачевс кхайкхам бира 1960-чу шерашкахь сацийначу Сталинан репрессешкахь зе хиллачарна реабилитаци йар чекхдаккха деза аьлла. Л. И. Брежнев жоьпаллехь вара 1980-гӀа шераш дуьйлалуш йукъараллин дахарехь негативан хиламаш алсамбовларна. Зорбанехь дӀайолайелира десталинизацин а, «дебрежневизацин» а кампани. 1988-чу шеран аьхка КПСС-н 19-чу конференцехь М. С. Горбачевс дӀакхайкхийра пачхьалкхан а, партин а функциш вовшех къастош, ССРС-хь граждански йукъаралла кхолла дагахь хилар[1845]. 1988 шеран 1 октябрехь КПСС ЦК-н генеральни секретара шен караийцира ССРС Лакхара Советан Президиум, официалехь партин а, пачхьалкхан а Ӏедал шен карахь гулдина. 1988 шеран ноябрехь тӀечӀагӀбира ССРС Конституцехь бина хийцамаш, легализаци йира планехь йолу политикин системин реформа[1846].
Ӏедало дӀадаьхна газеташна а, журналашна а йаздаран дехкарш. Цо бахьана дира тайп-тайпана политикин тешаллаш долу йукъараллин боламийн популяралла хьалайаккхаре. Кхоллайелира Халкъан фронташ олуш йолу, цара (къаьсттина Балтикин республикашкахь) ма-дарра кхайкхамаш бора республикаш йозуш ца хиларан а, къоман суверенитетан а[1847][1848].
Дуьйлира жигара арахеца хьалха дихкина хилла литературни-философски произведенеш а, ткъа иштта ССРС-н а, Советан Союзан Коммунистически партин а историн документаш а. Пачхьалкхо дӀатесира динна дуьхьал йолу пропаганда. Ламастан динаш чӀогӀа денделла[1849][1850].
1980-гӀа шераш чекхдовлуш ССРС-хь экономикин кризис йолчу хенахь чӀагӀделира къаьмнашна йукъара дов. И тенденцеш кӀорггера орамаш долуш йара Советан пачхьалкх кхоьллинчу хенахь, цхьадолчу къаьмнашна «шайн» республикашна йукъахь этнокультуран кхиаран аьттонаш луш, вукхара ца луш. Меттигерчу элиташа пайда ийцира оцу националистийн синхаамех, йуккъера Ӏедалца Ӏедал къовса. Къаьмнашна йукъара конфликташ иккхира Сумгаитехь (1988), Керла Узенехь, Ферганахь, Кишинёвехь, Сухумехь (дерриг а 1989 шарахь), Бакухь, Душанбехь (дерриг а 1990 шарахь). Дуккхаъчу республикашкахь Ӏедалша экономикин проблемашна Советан пачхьалкх а, оьрсийн къаьмнаш а бехке дора, цундела русофоби алсамйолу[472]. 1988—1989 шерашкахь Эстонино а, Литвано а, Латвино а тӀеийцира пачхьалкхан суверенитетан декларацеш, дӀакхайкхийра шайн законаш ССРС законел хьалха хилар[473].
1989 шо кхачале экономикин негативан тенденцеш йухайерза йиш йоцуш хилира. Советан Ӏедалан аьтто ца баьлла мехашца къийсам латто, хаддаза тӀаьхьатеттира финансийн реформаш[1851].
Дуьххьарлера шахтёрийн забастовка хилира 1989 шеран мартехь, аьхке тӀекхачале забастовкин болам йерриг индустрехь дӀасабаржийра. 1989 шеран шолгӀачу декъехь шахтёрийн экономикин лехамашна тӀетоьхна политикин лехамаш[1852].
Халкъан депутатийн хьалхарчу съезде харжамаш дӀабахьаран кампани йоьдучу хенахь формалан йоцучу политикин тобанаша гӀортор йира йозуш йоцчу кандидаташна. Ленинградехь А. А. Собчак а, Ю. Ю. Болдыревс меттигаш йаьхна, ткъа Москох Б. Н. Ельцин тоьлла. Церан гӀарадалар цхьана декъехь доьзна дара дуккхаъчу митингашкахь дӀакхайкхийначу радикалан дехаршца[1853].
1989 шеран майхь халкъан депутатийн I-ра съездо хаьржира ССРС гуттаренна а болх беш йолу шина палатан Лакхара Совет. Цуьнан председатель хӀоьттира Горбачев Михаил. Официалан оппозици кхоллайалар дуьххьара долийра: кхоьллира депутатийн регионашна йукъара тоба. Керлачу политикин ницкъан программин тезисаш хӀиттийна цуьнан цхьана куьйгалхочо Б. Н. Ельцина: долахь йолу бахам къобалбар, базаран йукъаметтигашка сихдар, КПСС коьрта роль дӀайаккхарца Ӏедалан децентрализаци, советийн республикаш экономикин йозуш ца хилар[1854]. Оппозицино шен акцеш вовшахтоьхна шахтёрийн забастовкин комитетийн куьйгалхошца. 1989-чу шеран декабрехь А. Д. Сахаров кхелхинчул тӀаьхьа Б. Н. Коммунисташна дуьхьал болчу ницкъийн коьрта куьйгалхо хилира Ельцина[1855].
КПСС-на йукъахь декъадаларш кхолладала долийра. Демократин платформа олуш йолу платформа кхоллайелира, демократизаци а, дуккха а партеш йолу система а кхайкхош. Иштта, ССРС куьйгалла, партин структурашкара советан структурашкара Ӏедал дӀадала гӀоьртина, 1990 шо кхачале махкахь дӀахьочу социально-экономикин а, политикин а процессашна тӀехь урхалла дан йиш йоцуш дара[474].
Арахьара политика
1985 шарахь Горбачев Михаила дӀакхайкхийра «керла политикин ойлайар» цӀе йолчу арахьарчу политикин доктрине дӀадерзар. Дуьненайукъара йукъаметтигийн система кхин лоруш йацара классийн къийсаман арена санна. Универсалан адамийн мехаллаш хьалха латтор чӀагӀдира, ткъа пролетаран интернационализм а, солидаралла а йухатоьхна[1856]. ССРС кхин герзан къовсам латто ницкъ цахиларх кхеттачу М. С. Горбачевс зарратан герз лахдаран бартан проекташ кховдийра 1986 шеран октябрехь Америкин Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентца Р. Рейганца хиллачу цхьаьнакхетарехь. Социалистийн пачхьалкхийн куьйгалхошца дийцарш дӀахьочу хенахь КПСС ЦК-н Инарла секретара дӀахьедира, ССРС кхин дагахь йац шен лулахойн чоьхьарчу гӀуллакхашна йукъагӀерта аьлла[1857].
1987 шеран декабрехь ССРС а, Цхьаьнатоьхна Штаташ а йукъара дистанцехь зарратан ницкъийн барт бира. Советан пачхьалкхо тӀелаьцна Америкин Цхьаьнатоьхначу Штаташа шозза алсам ракеташ хӀаллакйийр йу аьлла[1858].
1988—1989 шерашкахь ССРС ОвхӀанера шен эскарш арадаьхна, кхечу регионийн конфликташна йукъара дӀадаьхна, дикка лахдира кхечу пачхьалкхашна экономикин гӀоьнан барам[475].
1989-чу шарахь Советан пачхьалкхо Йуккъерчу а, Малхбален а Европин пачхьалкхашкара шен эскарш арадаьхна. Цу гӀуллакхо бархат олуш йолу революцеш йира, коммунисташна дуьхьал болу ницкъаш Ӏедале баьхна[476]. Керлачу Ӏедалша радикалан базаран реформаш йира, шайн арахьара политика Малхбузене йерзийра. Советан пачхьалкхан оцу пачхьалкхашца цхьаьнаболхбарна кхин а тохар дира ССРС сацамо, 1991 шарахь, цаьрца шен трансакцешкахь дуьненан мехашна тӀе дерза, маьрша хийцалуш долу ахчанаш лелош.
ССРС экономикин кризисах пайда а оьцуш, Цхьаьнатоьхна Штаташ алсам а, алсам а ледарлонаш лоьхура М. С. Горбачевс рицкъанна дуьхьал йа йеккъа цхьана арахьара гӀо лур ду аьлла дош даларна дуьхьал. Советан куьйгалхо кийча реза хилира Германи цхьаьнатоха (ФРГ эгидаца) 1990 шарахь, дуьхьал ца хилира цхьаьнатоьхна ФРГ НАТО-х дӀакхетарна. М. С. Иштта Горбачевс къовса ца дира Германино хиллачу ГДР-н территори тӀера Советан эскарш арадахарна луш хиллачу ахчанан шера лахара мах хадийна хилар. Советан ахчанах йина йуьззина инфраструктура немцошна йитина, бӀеннаш эзарнаш советан тӀеман доьзалш шайн даймахкахь хӀусам йоцуш бисира[477][1859].
1990 шеран ноябрехь НАТО а, Варшаван барт а йукъайогӀучу 22 пачхьалкхан куьйгалхоша Парижехь куьг йаздира Европехь ламастан герзан ницкъаш лелоран бартана. Цо кхоьллина шина блокан пачхьалкхашна коллективан ницкъийн лакхара барам, цара дош делира «керла накъосталла» дан[1860][1861].
Дуьненайукъарчу аренехь цо бинчу балхана Горбачев Михаилна Нобелан совгӀат делира 1990-чу шарахь, амма цуьнан балхана советан бахархоша тайп-тайпана рецензеш йар бахьана долуш, лауреато хаьржира Стокгольмехь шен дагахь совгӀат ца эцар[1860].
1991 шеран январехь ССРС гӀо дира Малхбузера пачхьалкхаша Иракъна дуьхьал тӀеман гӀуллакх дан, Москох а, БагӀдад а 1972 шарахь бинчу доттагӀаллин а, цхьаьнаболхбаран а бартаца йоьзна йелахь а[1862][1863].
1991 шеран бӀаьсте дӀасахийцира Варшаверчу бартан тӀеман структураш. ССРС шайн территори тӀехь кхечу пачхьалкхийн эскарш ца хӀитто дош а луш, социалистийн хиллачу пачхьалкхашца барташ бан гӀортар а ца хилира. Америкин куьйгалхоша НАТО малхбалехьа шорлур йац аьлла, барта дош даларца дозаделира[483][484].
1991 шеран июлехь ССРС а, АЦШ а куьйгаш йаздира стратегин герз лахдаран барт барна. Оццу баттахь «Доккха 7» тоба реза ца хилира ССРС-на махкахь Ӏедал латтош Горбачев Михаилна чӀогӀа оьшуш долу доккха экономикин гӀо дан[1864].
ССРС пачхьалкх йохар
1990 шеран мартехь Литван ССР Лакхарчу кхеташоно тӀеийцира «Йозуш йоцу Литва пачхьалкх меттахӀотторан хьокъехь» акт а, «титулан къаьмнийн» мотт пачхьалкхан мотт санна дӀакхайкхийра. Цул тӀаьхьа дукха хан йалале Эстонехь а, Латвехь а тӀеийцира цу кепара акташ[1865][1866]. Гуьржийчоьнан Лакхарчу Кхеташоно дӀакхайкхийра ССРС йукъара дӀайаха йеза аьлла[1867].
ССРС Халкъан депутатийн 3-гӀа съездо 1990 шеран мартехь дӀайаьккхира Конституцин 6-гӀа статья (КПСС-н коьртачу ролех лаьцна), хӀоттийра ССРС-н Президентан дарж, хаьржира цу тӀе М. С. Горбачев[478][479].
1990 шеран хьалхарчу эхехь РСФСР-хь кхоллайелира керла антикоммунистийн партеш, уьш цхьаьнакхета «Демократин Росси» боламна. Харизматически куьйгалхой хилар а, популистийн дош дӀасадаржар а, партин номенклатуран привилегишна критика йар а бахьана долуш, цара кхиамца гайтира республикин парламентан харжамашкахь. РСФСР-н халкъан депутатийн хьалхарчу съездо хаьржира Б. Н. Ельцин РСФСР Лакхарчу Советан председатель санна. 1990 шеран 12 июнехь съездо тӀеийцира РСФСР пачхьалкхан суверенитетан деклараци. Б. Н. Ельцина юридически бух кхаьчна М. С. Горбачевца республикин территори тӀехь Ӏедал а, пачхьалкхан бахам а къийсам латторна[1868]. И къийсам дӀабаьхьира цхьа могӀа законийн кепехь: РСФСР Ӏедалан муьтӀахь йолчу организацешна хьалхара меттиг лора (ССРС-н цунах терачу агентствошца дуьстича) цхьацца отраслашна а, белхан сферашна а тӀехь. Иштта процессаш дӀайаьхьира финансийн а, кхелан а системехь а[480].
РСФСР-н масал эцна дукхаха йолу союзни республикаш (суверенитетийн парад олу)[1869].
Советан Ӏедал дуьхьал тоха гӀоьртира. 1990 шеран апрелехь советан закон тӀеийцира автономин кхолламийн бакъонаш республикин тӀегӀане кхаччалц шорйеш. РСФСР-н 16 автономин республиках 14-с шайн суверенитет дӀакхайкхийра. Церан элиташа дийцарш дора Союзца а, Российн центрашца а, хьан лур ду шайна алсам Ӏедал бохуш[1870].
1990 шеран хьалхарчу эхехь ССРС а, РСФСР а Ӏедалш гӀиртира хаддаза базаран реформийн цхьаьна программа хӀотто (базаре дерзаран планан ши верси — «Коьрта агӀо» а, «500 де» а). Амма М. С. Горбачевс а, Б. Н. Ельцинан аьтто ца баьлла барт бан [1871]. РСФСР Ӏедало шайн ницкъаца йолийра базаран реформаш[1872].
1990 шеран аьхка ССРС-хь низамца бакъо йелира тайп-тайпана доладарийн кепаш. Партин коьртачу хьаькамаша, компанийн президенташ а, директорш а хилла, низамехь дира пачхьалкхан бахам дӀалацар[1873]. Советан пачхьалкхан цхьааллин коьрта элемент хиллачу КПСС-на йукъахь йиса йезаш хилар кхин ца хаалора элита. Парти дӀасакъаста йолайелира. 1990 шеран июлехь шен 28-гӀа съездехь (шен тӀаьххьарниг) КПСС дӀакхайкхийра республикин коммунистийн партийн «доза доцу йозуш ца хилар», централизованни структура кхин цахилар къобалдеш[481].
Союзни центран дуьхьалончаш цхьаьнакхетна: 1990 шеран октябрехь ма-дарра шинна а агӀор барт бира Россина а, Украинина а, ткъа иштта Россина а, Кхазакхстанна а йукъахь. 1991 шеран январехь РСФСР иштта документашна куьйгаш йаздира Латвица а, Литваца а, Эстоница а[1874].
М. С. Горбачев гӀоьртира шен Ӏедал чӀагӀдан. 1990 шеран декабрехь ССРС Халкъан депутатийн IV съездо чӀагӀйира президентан бакъонаш[1875]. ТӀеман а, полицин а белхахоша цхьаьна гӀаланашкахь патрулш йан йолийра. Январехь Горбачев Михаила дехар дира Литван Лакхарчу Кхеташоне ССРС Конституци йухаметтахӀоттор. Советан эскарша штурм йира Вильнюсерчу телевизионан центрна, ткъа Ригехь ОМОН схьайаккха гӀоьртира республикерчу чоьхьарчу гӀуллакхийн министраллан гӀишло. Цунна жоп луш, Ельцин Бориса Горбачев Михаил дарж охьадилла дехнера[1876][1877].
1991 шеран январехь ССРС Министрийн Советан председатель В. С. Павловс кхочушйира валютан реформа. Даккхий номиналаш йолу ахчанаш хийцар лерина дара ӀиндагӀан экономикин операторшна тӀеӀаткъам бан. Амма реформа хир йуйла хьалххе хиъна царна, могӀарерчу бахархоша хало лайна. Церан цхьадолу ахчанаш дӀа а дихкина, цул тӀаьхьа инфляци бахьана долуш мах дӀабаьлла. 1991 шеран апрелехь Ӏедало масийттазза хьалабаьхна шортта сурсатийн мехаш. И дерриге а акцеш йинчул тӀаьхьа бахархойн синтем дӀабирзира республикин Ӏедалан агӀор, цара дош делира хьал-бахам сиха алсамбаккха[482].
1991 шеран 17 мартехь Йерригсоюзан референдум хилира ССРС Ӏалашйаран хьокъехь. Эрмалойчоь а, Гуьржийчоь а, Латви а, Литва а, Молдави а, Эстони а реза ца хилла шайн территореш тӀехь плебисцит дӀайахьа. 76,4 процент харжамхоша, 80 процент харжамхоша кхаьжнаш тесна Советан пачхьалкх Ӏалашйарехьа. Республикехь президентан дарж хӀотторан хьокъехь референдум цхьана хенахь дӀайаьхьира РСФСР-хь. 70 процент харжамхоша гӀортор йира оцу гӀулчана, центробежни тенденцеш чӀагӀйар бохург делахь а. 1991 шеран 12 июнехь Б. Н. Ельцин хаьржира РСФСР хьалхара президент[1878][485].
1991 шеран бӀаьсте Горбачев Михаила Союзан бартан хьелаш дийцаре дира Советан республикин куьйгалхошца. Документан проектца республикаш къобалйира суверенни пачхьалкхаш санна; Союзни центр шен налогийн ахчанах дӀайаьккхира. Ма-дарра аьлча, къамелаш дара ССРС цхьа пачхьалкх санна хилар чекхдаларх лаьцна. Бартана куьйгаш йаздан дезаш дара 1991 шеран 20 августехь[486].
1991 шеран 18 августехь ССРС вице-президент Г. И. Янаев, ССРС Министрийн Советан председатель В. С. Павлов, ССРС чоьхьарчу гӀуллакхийн министр Б. К. Пуго, ССРС оборонан министр Д. Т. Язов (ССРС-н В К. С. Г. Б. К. председатель. Горбачевс дош делира уьш берриш а балхара дӀабаха, Б. Н. Ельцина Союзни барт бан барт барна дуьхьал) кхоьллина Москох Чрезвычайни хьолан пачхьалкхан комитет (ГКЧП). 19 августехь Г. И. Янаевс омра арахийцира, Ӏедал шега дӀалуш, М. С. Горбачевн, «могашаллин бахьанашца», президентан декхарш кхочушдан йиш ца хиларца доьзна. Оцу йукъанна мехкан куьйгалхочунна Форосерчу резиденцехь го лаьттира. Пачхьалкхан чрезвычайни комитето Советан халкъе динчу къамелехь дӀакхайкхийра Советан пачхьалкх йоха ца йайта шен лаам хилар. Эскарш а, бронетехника а йалийра Москох чу. Ельцин Бориса и хиламаш путч санна билгалбаьхна. Москох эзарнаш РСФСР президентан агӀончаша баррикадаш хӀиттийра, КӀайчу ЦӀенна гонаха адамийн турс кхоьллира. ТӀеман белхахой а, лерринчу ницкъаш а реза ца хилла ницкъ лело. Горбачев Михаил волчу цхьана хенахь бохург санна баьхкира МЧС-н а, РСФСР-н Ӏедалан а векалш. Иза дӀакхетта Ельцин Борисера векалшца. Пачхьалкхан орцаллин комитетан декъашхой лецна[487][1879].
1991 шеран август чекхболуш дуьйна дӀадолийра ССРС политикин а, Ӏедалан а структураш дӀасакъастар. Ӏедал сиха дӀадахара советан республикин куьйгалхошна тӀе. 1991 шеран 23 августехь Ельцин Бориса омра арахийцира РСФСР Коммунистийн партин болх сацош, иза Пачхьалкхан МЧС-на гӀо деш йу бохуш. ШолгӀачу дийнахь Горбачев Михаила КПСС ЦК-н инарла секретаран дарж дитира, парти дӀайаккха аьлла, кхайкхам бира. Август чекхболуш коммунистийн партин болх сацийна йа дихкина кхин а ворхӀ республикехь[488].
21 августехь РСФСР Лакхарчу Совето президентан Б. Н. Ельцина бакъо йелира массо а тӀегӀанехь йолчу Халкъан депутатийн Кхеташонийн председателаш даржера дӀабаха. Регионашкахь Халкъан депутатийн Кхеташонан исполкоман председателан метта йукъадаьккхина администрацин куьйгалхочун дарж. РСФСР халкъан депутатийн 5-гӀа рогӀера доцу съездо 1991 шеран гурахь президентана бакъо йелира «ханна» (1 шеран ханна) лакхарчу кхочушдаран даржашка нах хӀитто, уьш парламентца цхьаьна а ца нисбеш[1880].
1991 шеран 24 августехь Российн Советан Федеративни Социалистически Республика (РСФСР) къобалйира Латвин а, Литван а, Эстонин а йозуш йоцу пачхьалкх хилар. Оццу дийнахь Украино ша йозуш йоцу пачхьалкх йу аьлла дӀакхайкхийра. Бутт чекхболуш Беларуси а, Молдова а, Азербайджан а, ГӀиргӀизойчоь а, Узбекистан а цу кепара дӀайаьхьира[489].
1991 шеран 25 августехь М. С. Горбачевс дӀайаьккхира ССРС Министрийн Кхеташо. Цуьнан метта кхоьллина Къоман бахаман оперативни урхаллин комитет. Иза дакъалоцуш вара бакъонаш (прокуратура, финансийн министерство, Госпланком, телевидени, радио, и. дӀ. кх.) РСФСР-н Ӏедалшка дӀайаларехь. Декабрь болалуш ССРС-н дукхаха йолу пачхьалкхан структураш дӀайаьхна[489].
РСФСР-н президенто Б. Н. Ша Ельцин а нисвелира суверенитетан процессан вон тӀаьхьалонашна. 1991 шеран 6 сентябрехь инарлин Д. М. Дудаевс штурм йира Нохч-ГӀалгӀайн Республикин Лакхарчу Кхеташонан гӀишлонна, бакъалла а тӀеман карчам а беш. Керлачу Ӏедало дӀакхайкхийра йозуш ца хилар а, РСФСР-х дӀакъаста дагахь хилар а. Президентан а, парламентан а харжамаш хила безаш бара. 1991-чу шарахь октябран 19-чу дийнахь Ельцин Бориса и харжамаш низамехь боцуш бу аьлла дӀакхайкхийра. ХӀетте а, уьш хилира октябран 27-чу дийнахь — гӀалгӀаша а, цхьаболчу оьрсийн мотт буьйцучу бахархоша а дакъа ца лоцуш. 1991-чу шарахь ноябран 9-чу дийнахь Ельцин Борис республикехь чолхе хьал кхайкхийра, цига эскарш хьажо гӀоьртира. Уьш дӀакъевлина нохчийн ополченцаша. Дудаев Дмитрийс жоп делира бахархой вовшахтохарца, ткъа Нохчийчохь лаьтта Советан эскаран герзан меттигаш схьайаьхна[1881].
1991 шеран октябрехь ГӀезалойчоьнан Лакхарчу Кхеташоно тӀеийцира республикин пачхьалкхан йозуш ца хиларан хьокъехь акт[1882].
1991 шеран гурахь Ӏедалша (ССРС а, Союзни республикашкахь а) дӀадаьккхира финансийн процессашна тӀехь урхалла. Гиперинфляцин фонехь экономика долларизаци йеш йара, бартер шуьйра йаржош йара. ССРС пачхьалкхан бюджетан дефицит ВВП-н 20 проценте кхаьчна. Массо а бохург санна тайпа сурсаташ шортта хилира. Дукхахйолчу гӀаланашкахь рационализацин система йара, амма дукхахйолу талонаш масех баттахь дӀайаха йиш йацара[490].
1991 шеран гурахь Горбачев Михаила йуха а дӀадолийра Союзни бартан хьелашца доьзна дийцарш. 1991 шеран ноябрехь РСФСР векалша кховдийначу документан текстехь хьахийна дара «йозуш йоцу пачхьалкхийн конфедераци». 1991 шеран 1 декабрехь Украинин ССР-хь референдум хилира, цигахь 90 процент харжамхоша гӀортор йира Украина йозуш ца хиларна. Декабран 4-чу дийнахь иза къобалйира РСФСР-с[1883]. 1991 шеран 8 декабрехь РСФСР а, Украинин а президенташа а, БАССР Лакхарчу Советан председатела а куьг йаздира Йозуш йоцу пачхьалкхийн цхьаьнакхетаралла кхолларан бартана, цу тӀехь йаздира «ССРС дуьненайукъара бакъонан субъект а, геополитикин бакъдерг а санна дӀайолу»[491][1884][1885].
Формалехь ССРС лаьттира 1991 шеран 21 декабрь кхаччалц, цу хенахь кхин а йалх хилла Советан республика дӀакхийтира СНГ кхоьллинарш санна, цуьнца официалехь тӀечӀагӀдира шаьш Советан пачхьалкхера арадовлар[492][1886]. 1991 шеран 24 декабрехь дӀайаьккхира ССРС Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин декъашхо хилар[494]. 1991 шеран 25 декабрехь шен дарж дитира ССРС президента Горбачев Михаила. Оццу дийнахь, сарахь 7 сахьт 38 минот йаьлча, Кремлна тӀехула ССРСбайракх хийцира оьрсийн триколорца[493][1887][1888].
ССРС йоьхначул тӀаьхьа гергарчу хьесапехь 25 млн оьрсий карийра керлачу къаьмнийн пачхьалкхашкахь. Церан дуккха а махкахошна дуьхьал нисделира оьрсийн маттах пайдаэцаран барам тӀаьхь-тӀаьхьа лахбар а, гражданалла эца халонаш хилар а, шаьш къаьмнех хилар бахьана долуш хьийзор а[1889].
Российн Федерацин (1991 шо дуьйна)
Президентан Б.Н. Ельцин (1991—1999 шерашкахь)
_(cropped).jpg)
Чоьхьара политика
1991 шеран 25 декабрехь РСФСР Лакхара Совето тӀеийцира республикин цӀе хуьйцуш закон: РСФСР хилира Российн Федераци[494].
1991—1994 шерашкахь импортан сурсаташ 28 проценте кхаччалц дара Россехь йерриг а кхачанан сурсатех[1890]. Уьш эцаран коьртачу ахчанан хьостанех цхьаъ дара Дуьненайукъара валютан фондера кредиташ, цара, гӀоьнна дуьхьал, диктаторан экономикин реформийн хьелаш Б. Н. Ельцинан а, Э. Т. Гайдаран а Ӏедална[496].
Церан башхалла Россехь 1990-гӀа шерашкахь йара йохк-эцаран а, финансийн а сферехь базаран йукъаметтигаш дӀахӀитто йолайелла пачхьалкхан бахам приватизаци йале, вуьшта аьлча, дикка дукхалла йолу долахой базаран йукъаметтигийн субъекташ санна гучубовлале. Цо хьалххе билгалдаьккхира реформийн процесс шен-шен кепара хилар а, ледара хьалххе дӀахаийтар а, ледара урхалла дар а. Кхиъна нормативни база ца хиларна, къоман экономикин ладаме дакъош къайла экономикин чудахара йа криминализаци йира, Ӏедалехь коррупцин тӀегӀан лакхадоккхуш[496].
«Шок-терапи» олучу кепах пайда а оьцуш, базаран экономике дерзар долийра 1992-чу шеран январан 2-чу дийнахь, цу хенахь президент Б. Н. Ельцина делира дукхахдолчу сурсатийн мехаш либерализаци йар хьокъехь омра[497]. Импортан нулевой тариф хӀоттийра, махкахь дӀасадаржийра арахьара сурсаташ. 1992-чу шеран январан 29-чу дийнахь «О свободе торговли» цӀе йолу указ арахийцира[1891][1892], Цунна бахьана долуш гӀаланашкахь гучуевлла дуккха а вовшахтоьхна йоцу базарш — «лоьман базараш». 1992 шеран январь чекхболуш къобалйира приватизацин коьрта процедураш. 1992 шеран июнь кхаччалц гергарчу хьесапехь 10 000 пачхьалкхан а, муниципалан а бахамаш — коьртачу декъана йохка-эцаран а, гӀулаккхан а предприятеш («жима приватизаци» олуш йолу) — дӀабелира долахь йолчу кара[498].
Мехаш либерализаци йар бахьана долуш гиперинфляци хилира: 1992 шеран июнь тӀекхачале коьрта сурсатийн мехаш хьалабевлира йуккъера барамехь 10—12-зза (Ӏедалан прогноз шозза-кхузза йара). Бахархойн дукха хенахь дуьйна гулдина ахчанаш дӀадаьхна. Хьалдолчу а, къечу а нахана йукъахь сиха стратификаци хилла. Бюджетан дефицит лахйаран Ӏалашонца Ӏедало ира лахйира харжаш, уггаре а хьалха социалан декъехь. Пачхьалкхан декхарш йеккъа цхьана 1992 шеран апрелехь а, майхь а диъазза алсамдевлира, 150 млрд рубле кхаччалц. Бахархойн дукхах долу дакъа къелле кхаьчна. 1992 шеран бӀаьсте пачхьалкхо сацийра пайда боцу предприятешна ахча латтор, цуо чӀогӀа алсамдаьккхира вовшашна декхарш, лахделира арахецаран барам[499]. Ӏедало колхозан а, совхозийн а гӀо-накъосталла лахдира, доьзалан фермашка дӀадерзар тӀе а тухуш. Амма тӀаьххьарчунна, дукхахьолахь, ахча ца тоьара гӀирс а, удобренеш а эца. И бахьана долуш йуьртабахаман кризис телхина бен ца хилира[1893].
Ӏилманна а, дешарна а Ӏедалан харжаш лахйаро бахьнехь Ӏилманан а, дешаран а учрежденешкара коммерцин предприятешка белхахой массо а агӀор дӀабахара. "МозгӀарийн дӀадалар" дӀадоладелира[1894].
Бахархоша, шайга Б.Н. Ельцина дош делла сиха трансформацеш йан, дахаран тӀегӀанашкахь дикка лах ца луш, 1991 шарахь радикалан трансформацин бакъйолчу тӀаьхьалонна кечам боцуш нисделира. 1992 шеран бӀаьсте Ӏедална гӀортор йар дикка лахделира. Реформаторшна дуьхьал берш дукхахболчарна йукъахь карийра Ӏедалан векалийн органашкахь. 1992 шеран апрелехь Российн халкъан депутатийн 6-чу съездо Ӏедалан болх тоам боцуш лорура. Ӏедална ницкъ кхаьчна ледарлонаш йан. Приватизацин бакъонаш хийцира, къинхьегаман коллективашна бакъо йелира шайн предприятин 51 процент акцеш йисинчу мехах эца. И бахьана долуш, и акцеш, Ӏадатехь, оцу объектийн администраторийн долахь хилла дӀахӀиттира[1895].
1992 шо чекхдолуш кхачанан мехаш 26-зза хьалабевлира, ткъа бакъдолу даьхни 56 процентана лахделира шеран йуьххьехь хиллачуьнца дуьстича. Халкъан депутатийн 7-гӀа съезд реза ца хилира Э. Т. Гайдаран Министрийн Советан Председателан даржехь хан йахйан. В. С. Черномырдин керла Ӏедалан куьйгалхо хӀоьттира 1992 шеран 14 декабрехь[1896][1897].
1992—1993 шерашкахь Президентан а, Российн Федерацин Лакхарчу Кхеташонан Президиуман а бакъонаш къийсам жим-жима чӀагӀбелира[500]. 1993 шеран 25 апрелехь йерриг пачхьалкхан референдум хилира. Дукхахболчу гулбеллачара кхаьжнаш тесна президентан Ельцин Борисан агӀора[1898][1899]. 1993 шеран аьхка президентан а, съездан а векалша кечйира Конституцин альтернативни проекташ, цу тӀехь тайп-тайпанчу кепара билгалйохура Ӏедалан дакъойн бакъонаш. 1993 шеран 21 сентябрехь Б.Н. Халкъан депутатийн съезд а, Российн Федерацин Лакхара Кхеташо а йохош, Российн Федерацин Конституцин кхелан болх сацош омра арахийцира Ельцина[1900]. Российн Лакхарчу Кхеташонан Председатела Р. И. Хасбулатовс Б. Н. Ельцин пачхьалкхан карчам барна бехке вира, бахархошка парламент ларйаре кхайкхам бира. 1993 шеран 22 сентябрехь Российн Лакхарчу Кхеташоно тӀеийцира президентан бакъонаш вице-президенте А. В. Руцкойга дӀайаларан хьокъехь сацам. 1993-чу шеран октябран 3-чу дийнахь Москох массо а агӀор тасадаларш хилира Лакхарчу Советан агӀончашна а, полицина а йукъахь. Коьртачу шахьарахь чолхе хьал кхайкхийна Ельцин Бориса. Герзаца хиллачу парламентан агӀончаша дӀалаьцна Москох мэрин гӀишло, кхиамза гӀоьртира Останкино телевизионан центрна штурм йан. Сарралц коьртачу шахьара чуеара бронетехника. 1993-чу шеран октябран 4-чу дийнахь Ельцин Борисана муьтӀахь долчу эскарша танкаш йиттира Советийн ЦӀенна, цул тӀаьхьа штурм йира цунна[501]. Парламентан куьйгалхой лецна[1901].
1993 шеран 26 октябрехь Б.Н. Ельцина указ арахийцира, меттигерчу массо а Советийн гӀуллакхаш доьхкуш. Советан Ӏедал дӀаделира. 1993 шеран 30 ноябрехь къобалйира Российн керла герб — шалха корта болу аьрзу а болуш[502].
1993 шеран 12 декабрехь Ельцин Борисан инициативица дерриг пачхьалкхан кхажтасар хилира керла Конституци тӀеэцархьама. Лакхара Совет хийцира Пачхьалкхан Думах а, Федерацин Кхеташонах а лаьтташ йолу шина палатан парламент. Президентан вуно шуьйра бакъонаш йелира: чоьхьарчу а, арахьарчу а политикин коьрта агӀонаш билгалйохура, тӀеман доктрина тӀечӀагӀйира, Ӏедалан председатель воцург, парламентан резахилар доцуш, массо а министр хӀоттора, Пачхьалкхан Дума дӀасахеца бакъо йелира. Цул тӀаьхьа 1993-чу шеран декабран 12-чу дийнахь Пачхьалкхан Думе хьалхара харжамаш хилира[503][504].
1992 шеран 14 августехь Б.Н. Ельцина арахийцира «Приватизацин ваучерийн система йукъайаккхарх лаьцна» цӀе йолу указ, цуо билгалдаьккхира йуккъера а, йаккхий а предприятеш приватизацин хьалхара (ваучер олуш йолу) этап йолайалар[1902]. Приватизацин путевкаш дӀасайекъна бахархошна. Гергарчу хьесапехь ах ваучерийн йуьхьанца хиллачу наха уьш компанин акцешка дӀа а йиллина. Ваучерех доьалгӀа декъехь йоьхкина, кхин цхьа доьалгӀа дакъа инвестицийн фондашка дӀайелла, тӀаьхьо дукхахберш банкрот хилла. 1994 шо йуккъе далале 70 процент гергга промышленни предприятеш приватизаци йира[1903]. 1994 шеран июлехь дӀайолайелира приватизацин шолгӀа (ахчанан) мур, цунна тӀехь терго латтайора А.Б. Чубайс. Ӏедалша приватизаци уггаре а хьалха бюджет сихонца йухатохаран некъ санна лорура, ткъа и кхочушдан цара дукха хьолахь пачхьалкхан стратегин интересаш сагӀина йохура. Цхьана комплексан декъашхой хилла йолу предприятеш а, Ӏилманан организацеш а (цу йукъахь тӀеман индустрехь а) къаьстина приватизаци йира, цуо зӀенаш дӀасакъаьстира[1904]. Цу процессца цхьаьна даккхийчу барамашкахь харцонаш лелайора, къаьсттина залогийн аукционаш олучу хенахь, акцеш конкуренци а йоцуш, мах лахбеллачу мехашца йохкалуш[505][1905][1906].
1990-гӀа шераш йуккъе дахча Россехь приватизаци йар бахьана долуш кхоллайелира баккхийчу долахойн (олигархаш олучу) шардар, уьш жигара йукъагӀерта буьйлабелира пачхьалкхан политикана, шайн интересаш лелош[506][507]. Экономикин радикалан реформаш йар бахьана долуш зуламаш ира алсамделира, Ӏедал а, зуламхой а цхьаьнакхетна[508]. 1990-гӀа шераш йуккъе дахча 40 проценте кхаччалц сурсаташ а, гӀуллакхаш а арахоьцура къайла экономикехь[1907]. Дукхахболчу бахархойн дахаран тӀегӀа лахдаларца цхьаьна демографин кризис кӀадъелира: 1992 шарера 2000 шаре кхаччалц Российн бахархойн терахь лахделира 3,2 млн стагана[509].
Российн Федерацин хьалха лаьттара центробежни процессаш. Уьш шен Ӏуналлехь латто гӀерташ, Ӏедало 1992 шеран 31 мартехь Федералан барт бан аьтто бира, цуо Российн Федерацин йукъахь йолчу «суверенни» республикашна регионашначул а шуьйра бакъонаш йелира[1908][1909]. ГӀезалойчоьнас а, ша-шех Нохчийн Республика кхайкхийначу пачхьалкхо а куьг ца йаздира цу бартана, ткъа Башкирийчоьно иза дира шеко йоцуш. 21 республикех 19-н конституцехь Российн Федерацин Коьртачу Законна бӀостане низамаш дара. Вукху агӀор, регионаш а лакхарчу статусе гӀерта йолайелира. Вяткас а, Тулас а шайн конституцеш тӀеийцира[1910]. 1993 шеран ноябрехь кхайкхийра Уралан республика[510].
1992-чу шеран октябрехь дӀадоладелира гӀалгӀайн а, хӀирийн а тасадаларш – Российн Федерацин территори тӀехь дуьххьарлера герзаца къаьмнашна йукъара конфликт[1911].
1994—1995 шерашкахь республикаша барт бира федералан центрца, регионашна а, территорешна а луш долчул жима дакъа йукъара бюджете дӀадала бакъо а луш[1912][1913].
1994 шеран декабрехь Б.Н. Ельцина ша-шех Нохчийн Республика олучу пачхьалкхан территори тӀе эскарш дахийтира, тӀаккха дӀаболабелира «Хьалхара нохчийн тӀом» олуш болу тӀом[1914]. Герзаца дуьхьало йина ца Ӏаш, сепаратисташа жоп делира теракташца а, массо а закъалтана лецарца а (Будённовскехь хилла теракт, 1995 шеран июнь). 1996-чу шеран августан 31-чу дийнахь агӀонийн барт хилира тӀемаш сацо а, федералан эскарш Нохчийчуьра арадаха а[511]. Россино эффектно дӀайаьккхина республикехь шен Ӏуналла[1915][1916].
1996-чу шарахь президентан харжамашкахь Ельцин Бориса толам баьккхира, хало а йоцуш, шолгӀачу турехь. Президентан харжамийн кампанехь дина дош ахчанца латторхьама, Ӏедало ира алсамдаьккхира шен чоьхьара а, арахьара а декхарш[1917].
1992—1998 шерашкахь Российн ВВП лахделира 44 процентана гергга, ткъа промышленностан сурсаташ арахецар 56 процентана. Пачхьалкхо хаъал лахдира могашалла Ӏалашйарехь а, дешарехь а, Ӏилманехь а шен декхарш. Базар дӀайуьзна йара товарех, кхиаме лехамаш ира лахбалар бахьана долуш. Коьрта инвестицеш дӀайахара экспорте хьажийначу сурсатийн индустришка. Коммерцин банкаша пайда бора уггаре а хьалха финансийн рынкашкахь спекулятивни операцешкахула. Промышленностан ахча дацара бохург санна шен гӀирс меттахӀотто, ткъа Российн сурсатийн арахьарчу а, чоьхьарчу а рынкашкахь конкуренци лахлуш йара[1918]. Налогийн база жимлуш йара. Пачхьалкхо алсам кредиташ оьцура, бюджетан дефицит дӀайаккхархьама. 1998 шо кхачале чоьхьара пачхьалкхан декхар совделира 25 % ВВП-н, ткъа арахьара декхар совделира 20 % ВВП-н. Российн аьтто ца баьлла декхарш дӀадала. Оцу хьелашкахь 1998 шеран 17 августехь Ӏедало сом девальваци йира, арахьара декхарш дӀадаларна мораторий кхайкхийра. Бахархоша массо а агӀор банкашкара ахчанаш схьадаха долийра. Цу бахьаница дуккха а банкаш йоьхна, мехаш хьалабевлла, белхазалла алсамйаьлла, дахаран тӀегӀа лахделла[515][516]. Коьртачу предпринимателша кризисах пайда а оьцуш, тайп-тайпанчу дакъошкахь шайн бахамаш алсамбаьхна. 1999 шо чекхдолуш Россехь болх беш йара гергарчу хьесапехь 50 финансийн-индустрин тоба, гергарчу хьесапехь 70 процент пачхьалкхан экономикин потенциалан урхалла деш[1919].
1999 шеран 9 августехь Российн премьер-министран декхарш кхочушдан хӀоттийра ФСБ-н директор Путин Владимир[517][518].
1999-чу шарахь августан 7-чу дийнахь Нохчийчура Дагестанна чубаьхкира радикалан исламисташ а, кхечу пачхьалкхашкара йалхош а[1920]. 1999-чу шеран сентябран хьалхарчу декъехь дуьненайукъарчу террорхойн вовшахтохараллашца зӀе йолчу исламисташа цхьа могӀа теракташ йира Российн гӀаланашкахь. Сентябрь йуккъе баьлча Российн эскарша конституцин къепе меттахӀоттийра Дагестанехь. Сентябран 23-чу дийнахь Нохчийчохь дӀайолайелира йоккха контртерроран операци («шолгӀа нохчийн тӀом» олуш йолу). В.В. Путина къепе меттахӀотторан гӀуллакхашна шуьйра гӀортор йира Российн йукъараллехь, ткъа премьер-министран гӀаравалар сиха алсамделира[519][1921].
1999-чу шеран декабран 31-чу дийнахь шен Керлачу шеран къамелехь Б.Н. Ельцина дӀакхайкхийра ша шен лаамехь дарж охьадуьллу аьлла[520].
Арахьара политика
Дуьненайукъаралло къобалйира Российн Федераци СССР низаман тӀаьхье санна. Россино шена тӀелаьцна Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин Кхерамзаллин Кхеташонан гуттаренна а декъашхо хилар[495]. Хьалхарчу муьрехь (арахьарчу гӀуллакхийн министр А.В. Козырев волуш) Российн арахьарчу политикехь доккха дакъа лоцура АЦШца цхьатерра накъосталла дан йиш хиларх лаьцна критика йоцу ойланаш[1922]. Росси чӀогӀа йозуш йара Малхбузерчу пачхьалкхашкара гӀоьнах, цундела декхаре йара кхин а кредитийн траншашна дуьхьал ледарлонаш йан[495].
1992-чу шеран февралан 1-чу дийнахь Америкин Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентца Буш Джорджца дагадовларш дӀадаьхьначул тӀаьхьа Ельцин Бориса дӀакхайкхийра шийла тӀом чекхбаьлла аьлла[1749]. Оьрсийн-Америкин накъосталлин а, доттагӀаллин а харти тӀехь (1992 шеран июнь) Москохо чӀагӀо йира чоьхьарчу а, арахьарчу а политикехь демократин норманаш ларйан, бакъалла а къобалйира АЦШ бакъо Российн реформашна йукъагӀерта[1923]. 1992 шарахь Россино а, Цхьаьнатоьхначу Штаташа а ратификаци йира Стратегин герз лахдаран барт (СНВ-1), ткъа 1993 шеран январехь цара куьйгаш йаздира керла барт (СНВ-2)[512].
Цхьаьнатоьхна Штаташ антагонизм йан ца лаар бахьана долуш Росси 1990-гӀа шерашкахь хьалхарчу декъехь Югославин конфликтехь нейтралан позици латтийра, 1992 шеран 30 майхь Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин Кхерамзаллин Кхеташонехь Сербина а, Черногорина а дуьхьал санкцеш йаха кхаж тесира. Амма 1995-чу шеран сентябрехь Ельцин Бориса йемалдира НАТО-но Боснерчу сербашна дуьхьал тӀеман гӀуллакхаш[1924].
1996-чу шеран январехь арахьарчу гӀуллакхийн министран дарже Е. М. Примаков кхаьчча, Б. Н. Ельцинан заманахь Российн арахьарчу политикин шолгӀа мур дӀаболабелира. Пачхьалкх шен тидам тӀебахийта йолайелла дуккха а полярийн дуьненан концепцина, прагматически шен интересаш ларйан гӀерташ, къаьсттина тидам тӀебохуьйтуш Цийн а, ХӀиндин а, Къилба Корейн а, Японин а йукъаметтигаш кхиорна[1925]. Вукху агӀор, 1990-гӀа шерашкахь шолгӀачу декъехь Цхьаьнатоьхначу Штаташа дӀайолийра «демократи шорйаран» политика. Шийлачу тӀамехь эшна йолу Росси цхьатерра накъост санна ца лорура, цуо ларамаза йукъаметтигаш телхаре кхачийра[534][1926].
1996 шеран декабрехь дӀакхайкхийра НАТО гергарчу хенахь Малхбален Европе экспанси йар. Росси гӀиртира Малхбузенца цхьаьнаболхбар дӀадахьа ур-атталла оцу хийцаделлачу хьелашкахь а: 1997 шеран майхь кхоьллира НАТО-Российн Даима йолу Кхеташо[513]. 1998 шеран майхь Росси официалехь дӀакхийтира ВорхӀ коьрта индустриализаци йинчу пачхьалкхийн тобанах, цу кепара иза хийцайелира Йалх пачхьалкхан тобанах[531][1926].
1999-чу шеран мартехь НАТО-н пачхьалкхаша сацам бира Югославина бомбанаш йетта. 1999 шеран 24 мартехь Б.Н. Ельцина цу гӀуллакхех «къинтӀера ца волуш агресси» аьлла[1927], ткъа Российн премьер-министро (1998 шарахь дуьйна) Э. М. Примаковс демонстративни кепехь лахйира шен АЦШ-на визит[1928].
1996 шеран февралехь Росси дӀакхетта Европин Кхеташонна, ткъа 1997 шарахь ницкъ болуш хилира Европин Бертаца Партнерствон а, цхьаьнаболхбаран а барт. Россино жигара дакъалецира Европехь кхерамзаллин а, цхьаьнаболхбаран а организаци (ОБСЕ) кхолларехь а, цуьнан гӀуллакхехь а. Москохан инициативица Европин кхерамзаллин харти тӀечӀагӀйира 1999-чу шарахь. И документ жоп дара НАТО-н 1999-чу шарахь арайаьллачу Стратегин концепцина, цуо бакъо лора Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин санкцеш а йоцуш, «гуманитаран интервенци» олучу гӀуллакхна. Оццу шарахь тӀеийцира Европехь ламастан герзан ницкъех лаьцна бартан (ДОВСЕ) керла верси[1929][1930].
1991 а, 1994 а шерашкахь Россино цхьа могӀа территорин концесси йира Китайна. 1997 шо кхачале дукхах долу территорин девнаш дӀадирзира. 1999 шарахь Россино а, Цийно а барт бира йохк-эцаран а, экономикин а, Ӏилманан-техникин а цхьаьнаболхбаран хьокъехь[1931].
Шаьш кхолладеллачу хьалхарчу шерашкахь дуьйна СНГ пачхьалкхаша шайн герзахойн ницкъаш кхолларан некъ хӀоттийра. Иза дукха хьолахь цхьана агӀор деш дара — тӀеман округаш «национализаци йарца» а, хиллачу Советан эскарера герз а, тӀеман гӀирс а схьабаккхарца а[1932]. Къоман эскарш кхоьллина 1993 шо кхачале[1933]. Российн а, Украинин а дов даьлла Ӏаьржачу хӀордан флотан долахочун хьокъехь. 1993 шеран 17 июнехь агӀонаша барт бира хӀордан йистера инфраструктура йекъаран хьокъехь, Россино шен карахь йисира Севастополера хӀордан база[1934]. 1993 шеран 3 сентябрехь Б. Н. Ельцина а, Л. М. Кравчука а барт бира, Украино Ӏаьржа хӀордан флотан дукхаха долу дакъа Россе дӀалур ду, шен газан декхарш дӀадахарна дуьхьал[1935]. 1997 шеран 31 майхь Россино а, Украино а доттагӀаллин барт бира, эххар а дӀахӀоттийра Ӏаьржа хӀордан флотан статус. Севастополь къобалйира Украинин территори санна, цигахь аренца дӀахӀоттийна йара Российн Ӏаьржа хӀордан флот[514].
1996 шарахь барт бира Российн а, Белоруссин а йукъаралла кхолларан хьокъехь, 1997 шарахь — шина пачхьалкхан цхьаьнакхетаран хьокъехь барт, ткъа 1999 шарахь — Союзни пачхьалкх кхолларан хьокъехь барт. Минскана экономикин а, таможнин а дикка пайда хилира Москох, ткъа иштта Российн мехкадаьттан а, газан а дисконташ а[1936].
1993 шарахь СССР хиллачу пачхьалкхан территори тӀехь йолу цхьаъ бен йоцу соьман зона болх бан ца йелира[1937]. 1990-гӀа шерашкахь Москох гӀиртира СНГ цхьаьнакхетна геополитикин союз йан, Российн куьйгаллехь. И политика кхочуш ца хилира. 1990-гӀа шерашкахь шолгӀачу декъехь Россино СНГ лорура уггаре а хьалха экономикин интеграцин меттиг санна[1938][1939][1940].
Президентан Путин Владимиран хьалхара мур (2000—2008 шш)
Чоьхьара политика
Б. Н. Ельцин даржера дӀаваьлча, В. В. Путин Российн Федерацин Конституцица нийса а догӀуш, президентан декхарш кхочушдан волавелира[1941]. 2000 шеран март кхачале Нохчийчохь тӀеман операцин жигара фаза чекхъелира, республикехь меттахӀоттийра конституцин къепе. 2000-чу шеран мартехь, харжамийн хьалхарчу турехь толам а баьккхина, Путин Владимир хӀоьттира Российн шолгӀа президент[521].
Ша хаьржина дукха хан йалале Путин Владимира дӀакхайкхийра, "базаран массо а декъашхочунна Ӏедалшна цхьатерра генахь йолу даржаш" оьшу аьлла. Йоккхачу бизнесо Российн политикана беш болу тӀеӀаткъам хаддаза лахлуш бу. Масех хьал долчу бизнесхочунна дуьхьал бехктакхаман гӀуллакх долийра бозбуунчаллаш лелорна а, налог ца йаларна а, царех уггаре а лакхара мах хадийнарг дара 2003-чу шарахь хилла "Юкосан гӀуллакх" олуш долу гӀуллакх[523][524].
Пачхьалкхо тӀаьхь-тӀаьхьа чӀагӀдан долийра шен дакъа экономикехь. Дозанал арахьара Россе гуманитаран кхачанан гӀо кхачор сацийна бохург санна. ДӀадаьхна Российн йуьртабахаман сурсаташ экспортана дехкина дехкарш. Экономикин оцу декъе инвестицеш алсамъевлла[1942].
Сирой сурсатийн сектор йисира уггаре а мехала ахчанан хьоста а, Российн экономикин драйвер а. Дуьненайукъарчу мехкадаьттан а, Ӏаламан газан а мехаш сиха хьалабовларо бюджете кхин а ахча деара[1943]. Углеводородаш йохкарх «планехь доцу» арахьара валютан даьхни гулдина 2004 шеран январехь кхоьллинчу Стабилизацин фондехь[529]. 2000—2008 шерашкахь Российн ВВП шозза гергга алсамйаьлла[1944].
2000 шо чекхдолуш тӀеийцира керла Налогийн а, таможнин а кодексаш. Подоходни налог 13 проценте кхаччалц лахйира, экономикин йерриг а дакъош ара а дохуш. Налогийн реформа бахьана долуш бюджетан ахча дикка алсамдаьлла[1945].
2000 шо чекхдолуш Ӏедалан аьтто белира пачхьалкхан секторан белхахойн дукхах долу дисина алапа, пособеш, пенсеш дӀадала. Федералан центро шена тӀеийцира коьртачу социалан программийн харжаш, регионаша федералан хазне дӀалуш долчу ахчанан дакъа алсамдаккхарна дуьхьал[1946]. 2001-чу шарера 2008-чу шаре кхаччалц хаддаза хьаладохуш дара тайп-тайпанчу категорешкахь болчу белхалошна луш долу пенсеш а, алапаш а[1947]. Бахархойн бакъдолу даьхни алсамделира, белхазалла а, къен нехан терахь а лахделира[522].
2000 шеран январехь тӀеийцира Российн къоман кхерамзаллин концепци, ткъа 2000 шеран апрелехь — тӀеман доктрина. Шина а документо билгалйоккху Российн эскарехь реформаш йан а, тӀеман-промышленни комплекс чӀагӀйан а курс[1948]. 2000-гӀа шераш дуьйлалуш Россехь дӀайаьхьира тӀеман реформа. Контрактца гӀуллакхдар йукъадаьккхира, ткъа Герзан ницкъашкахь контрактца болх бечу эскархойн дакъа жим-жима алсамделира, иштта Ӏедалан герз а, тӀеман гӀирс а арахецарна йеш йолу харжаш а[528]. 2008-чу шарахь эскаре кхайкхаран хан шина шарера цхьана шаре кхаччалц лахйира[1949].
В.В. Путина политикин системехь реформа йира, «Ӏедалан вертикаль» олуш йолу агӀо чӀагӀйеш. 2000-чу шеран майхь Россехь кхоьллира ворхӀ федералан гуо, коьртехь президентан полномочни векалш а болуш. 2000 шеран августехь дуьйна Федерацин Кхеташонехь гуттаренна а болх беш бу Российн регионийн куьйгалхойн меттана Российн регионийн куьйгалхоша хӀиттийна нах[1950]. Пачхьалкхан Думехь кхоллайелла стабилан президентехьа йолу дукхалла (Цхьааллин Росси парти)[527][525]. 2001 шеран июлехь махкахь парти кхолларан процесс низаме йаьккхира, цуо чӀогӀа лахдира официалехь дӀайазйина политикин партеш[1951]. Регионийн законодательство хаддаза Российн Федерацин Конституцин низамца йогӀуш йара[1952]. 2005 шарахь дуьйна дӀадаьккхира регионийн куьйгалхой ма-дарра харжамаш; куьйгалхой къобалбина меттигерчу парламенташа президентан рекомендацица[525]; "Тешам дӀабалар бахьана долуш" бохучу бахьанашца губернаторш балхара дӀабахаран практика гучуелира. Партин тептаршна тӀе а тевжаш, кхолла йолийра низамашдаккхаран органаш. 2005-чу шарахь кхоьллира Российн Федерацин Йукъараллин палата, цунна бакъо йелира Пачхьалкхан Думехь йийцаре йеш йолу законопроекташ карлайаха[539][526].
2000 шеран декабрехь А. В. Александровн мукъам болуш (СССР гимн), амма С. В. Михалковн керла дешнаш долу композици Российн гимн хилла дӀахӀоьттира[1953].
2000-гӀа шераш дуьйлалуш Россехь хилира кхелан реформа: дӀайаьккхира суьдхой дӀабаха йиш йоцуш хилар а, дахарехь хӀоттор а, лакхадаьккхира церан статус а, жоьпалла а, шорйира тӀеман векалийн бакъонаш, кхоьллира кхелан приставийн керла система[1954].
2004 шеран 14 мартехь Путин Владимира толам баьккхира президентан харжамашкахь, шолгӀа а ханна йуха а хаьржира[1955].
2005-чу шеран январехь Россехь болх бан доладелла пособеш ахчанца хийцаран хьокъехь долу низам, цуо пенсионерийн протестан тулгӀе эккхийтира. Цхьа могӀа регионашкахь ахчанца компенсацин барам алсамбаьккхинчул тӀаьхьа тӀаьхь-тӀаьхьа лахделира и резадацар[1956].
2005 шеран сентябрехь Путин Владимира дӀакхайкхийра пачхьалкхан ресурсаш хьалхара къоман проекташ кхочушйарна тӀеерзо йезаш хилар: «Могашалла», «Дешар», «ХӀусамаш», «Агропромышленни комплекс кхиор». Уьш кхочушйан йолийна 2006-чу шарахь[529]. 2007 шарахь дуьйна Путин Владимиран инициативица дӀаболийна бераш даран барам совбаккхаран а, бераш долчу доьзалшна гӀо даран а барамаш; цу йукъадогӀура ненан капитал олуш долу ахча дӀадала долор а[1957].
Дуьненайукъара углеводородийн мехаш лакхара хиларх пайда а оьцуш, Российн Ӏедало 2004—2007 шераш дуьйлалуш пачхьалкхан арахьара декхар дӀаделира, цунна сервис йарна йеш йолу харжаш лаххара а лахйира[530].
Российн Федерацин субъекташ вовшахкхетаро кхоллайелира Пермийн мохк (2005 шо) а, Забайкальски мохк а (2008 шо). 2010-чу шарахь кхоллайелира Къилбаседа Кавказан федералан гуо[539].
Хьалхарчу муьрехь В.В. Путинан Ӏедалехь масех баккхий бохамаш а, теракташ а хилира Россехь: Баренц хӀорда чохь «Курск» цӀе йолу зарратан хӀорда бухара кема чудаийтар (2000 шеран 12 август), Москох Дубровка театран центр террорхоша схьайаккхар (2002 шеран 23 октябрь), 2002 шеран 23 октябрь, Соьлжа-ГӀалахь нохчийн Ӏедалан цӀийнехь эккхийтар (2002 шеран 27 декабрь), 2002 Шо , Москван метрохь теракташ дар (2004 шеран 6 февраль а, 31 август а), Домодедово аэропортера хьаладовлучу авиалайнерашна теракташ дар (2004 шеран 24 август), Бесланера школа схьайаккхар (2004 шеран 1 сентябрь)[1958][1959].
Арахьара политика
2000-гӀа шераш дуьйлалуш Росси а, Малхбузе а йуха а цхьана ханна гергайахара, дуьненайукъарчу терроризмца цхьаьна къийсам латтор бахьана долуш. 2001 шеран 11 сентябрехь Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь хиллачу теракташна тӀаьхьа Москохо гӀо дира ОвхӀанистанехь Америкин коалицино лелочу гӀуллакхашна, Российн хӀаваан махкахула тӀеман гӀирс дӀасалела бакъо луш[531]. 2002-чу шеран майхь кхоьллина Российн-НАТО-н Кхеташо[534]. 2002 шарахь Цхьаьнатоьхна Штаташ цхьана агӀор дӀайахара баллистикан ракеташна дуьхьал бинчу бартах[532]. Цунна жоп луш, Россехь йухайелира СНВ-2-чу бартах[1960].
2003-чу шарахь Россино йемал йира Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин Кхерамзаллин Кхеташонан санкцеш йоцуш йина Америкин а, Британин а Иракъна дуьхьал агресси[1961].
2004 шеран мартехь НАТО-на йукъайахара Малхбален Европин ворхӀ пачхьалкх, шайна йукъахь Латви а, Литва а, Эстони а йолуш. 2000-гӀа шераш йуккъе дахча дуьйна, Российн дуьхьалонаш тергал а ца йеш, Барто йийцаре йолийра Украина а, Гуьржийчоь а тӀеман блокана йукъайахаран перспективаш[534].
2000 шарахь Росси хилира Евразин экономикин йукъаралла кхоьллинчу пачхьалкхех цхьаъ[541]. 2002 шеран майхь кхоьллира Коллективан кхерамзаллин бартан организаци, цу йукъа йогӀура Россица цхьаьна цхьа могӀа СНГ пачхьалкхаш[1962].
2005-чу шарахь Россина а, Украинина а йукъахь дов доладелира Российн газан транзитан тарифаш бахьана долуш[537]. Украинин президенто Ющенко Виктора дӀакхайкхийна пачхьалкхан евроатлантикин ориентаци, цуьнан конституцехь чӀагӀйинчу нейтралитетан принципана дуьхьал. Цу бахьаница Российн а, Украинин а йукъаметтигаш ира телхина[1963].
Россино жигара дакъалецира 2001 шарахь Шанхайн цхьаьнаболхбаран организаци кхолларехь а, цул тӀаьхьа цуьнан балха тӀехь а. 2006 шарахь Росси хилира БРИКС пачхьалкхашна йукъара ассоциаци кхоьллинчу пачхьалкхех цхьа[538]. 2004 шарахь Российн а, Цийн а барт хилира дозанаш къастор чекхдаккха, цуо гӀо дира шина пачхьалкхан зӀенаш тӀаьхь-тӀаьхьа тойала. Ций хилира Российн коьртачу йохк-эцаран накъостех цхьаъ[536].
2007 шеран февралехь Мюнхенехь кхерамазаллин политикехула хиллачу конференцехь Путин Владимира критика йира НАТО экспансина а, АЦШ планашна а ракеташна дуьхьало йечу системин элементаш Малхбален Европехь дӀахӀитто[1964]. 2007-чу шеран декабрехь дуьйна Россино сацийна Европехь ламастан герзахойн ницкъашца бина барт кхочушбар[1965].
Президентан Д.А. Медведев (2008—2012 шерашкахь)
Чоьхьара политика
В. В. Путинан конституцин хан чекхйаларца доьзна керла президентан харжамаш хилира 2008 шеран мартехь, керла президент хӀоьттира Д. А. Медведев. Ӏедалан коьртехь вара В. В. Путин[539][540].
2008-гӀа шо чекхдолуш тӀеийцира Конституцехь хийцамаш, президентан хан 4 шарера 6 шаре кхаччалц совйоккхуш, ткъа Пачхьалкхан Думан хан 4 шарера 5 шаре кхаччалц. Парламентан лахарчу чоьнна бакъо йелира Ӏедало хӀора шарахь арахоьцу рапорташ карладаха[543][540].
2008—2009 шерашкахь Россина дуьненайукъара экономикин кризис хилира. Инвесторша махкара капитал дӀайаккха йолийра, промышленностан сурсаташ арахецар лахделира, белхазалла хьалайелира, дахаран тӀегӀан лахделира. Ӏедало банкийн системина а, тӀеман предприятешна а доккха финансийн гӀо дира, бахархошна социалан гӀо дарна йеш йолу харжаш алсамйаьхна[544]. 2010—2011 шерашкахь экономикин кхиар йуха а дӀадоладелира, амма дукха хан йалале стагнаци дӀахӀоьттира, доккхачу декъанна геополитикин тенденци бахьана долуш[1966].
2008-чу шеран гурахь Ӏедало Российн герзахойн ницкъашна реформаш йан йолийра. ТӀеман дакъойн а, персоналан а терахь лахдира, тӀеман алапа хаъал хьаладаьккхира. Эскаран йуха герз латторан программа сихйира[1967].
2009-чу шарахь Российн чоьхьарчу гӀуллакхийн министраллан реформа йан йолийра. 2011-чу шарахь ополченин цӀе хийцира полици аьлла[1968].
Президент волчу хенахь Д.А. Медведевс, Россехь масех йоккха теракт хилла: Москох метро чохь лелхийтарш (2010 шеран 29 март)[1969], Домодедовон аэропортехь эккхийтар (2011 шеран 24 январь)[1970].
2011-чу шеран декабран 4-чу дийнахь Пачхьалкхан Думе хиллачу харжамашкахь толам баьккхира «Цхьааллин Росси» партино, амма конституцин дукхалла дӀайаьккхира. Кхаьжнаш тасаран жамӀашна реза боцучу бахархоша массо а дуьхьалонан акцеш дӀайаьхьира ("Болотная революци" олуш йолу)[1968].
Арахьара политика
2008-чу шеран августехь Гуьржийчоьно тӀелатар дира Къилба ХӀирийчоьнна, шайна йукъахь Российн машарбархой а болуш. Российн эскаро "машар ларбаран" операци дӀайаьхьира, агрессоран ницкъаш Къилба ХӀирийчуьра а, Абхазера а ара а бохуш. Ший а республика Россино къобалйира йозуш йоцу пачхьалкх санна[541][542].
2008-чу шарахь дуьйна Россино дакъалоцуш ду Г20 саммиташкахь[531].
2010 шарахь Российн а, Цхьаьнатоьхначу Штатийн а президенташа куьг йаздира стратегин тӀелетаран герз кхин а лахдаран а, дозанаш тохаран а барамаш барх лаьцна барт (СНВ-3)[534].
2010-чу шарера 2012-чу шаре кхаччалц Россино йина, дӀайелла «Северный поток» хи бухара газан биргӀанан ши могӀа. Российн газ ма-дарра кхачо йолийра Германе а, Евробертан кхин а масех пачхьалкхе а[1971].
Россино жигара дакъалоцуш йара СНГ-н пространствехь интеграцин процессашкахь. 2010-чу шарахь кхоьллина Таможнин союз, Росси а, Беларуси а, Кхазакхстан а йукъа а йоккхуш. 2012-чу шарахь оцу пачхьалкхаша кхоьллина Йукъара экономикин меттиг[558].
Президентан Путин Владимиран шолгӀа мур (2012 шарахь дуьйна)
.jpg)
Чоьхьара политика (2012—2014 шерашкахь)
2012-чу шеран мартехь В.В. Президентан харжамийн хьалхарчу турехь толам баьккхира Путина. Премьер-министран дарж дӀалаьцна Д. А. Медведевс. 2012 шеран майхь В. В. Путина цхьа могӀа указаш арахийцира, пачхьалкхан социалан-экономикин кхиаран низам билгалдоккхуш[545].
2013-чу шарахь президенто коррупцина дуьхьал омранаш арахийцира: хьаькамашна тӀедиллина шайн харжаш йовзийта а, кхечу пачхьалкхийн банкашкахь шайн чоьташ дӀайаха а[1972].
2013 шеран октябрехь а, декабрехь а теракташ хилира Волгоградехь[1973].
Демографин проблемаш а, бахархой къона хилар а йукъахь Российн Ӏедало 2014-чу шарахь дуьйна сацийна бахархойн пенсешна ахчанца луш долу дакъа[1974].
.jpg)
2014-чу шеран февралехь Сочехь Россехь дуьххьара дӀадаьхьира Ӏаьнан Олимпан ловзарш[546].
ГӀирма Российн Федерацин йукъайахар
Украинехь пачхьалкхан карчам барна жоп луш, ГӀирман Автономин Республикин Лакхарчу кхеташоно а, Севастополан гӀалин кхеташоно а тӀеийцира ГӀирма Республикин а, Севастополан гӀалин а йозуш ца хиларан деклараци 2014-чу шеран мартан 11-чу дийнахь[1975]. 2014-чу шеран мартан 16-чу дийнахь ахгӀайренехь дӀайаьхьира Россех дӀакхетаран хьокъехь йолу референдум. ГӀирмехь 97 процент гергга харжамхоша а, Севастополехь 96 процент харжамхоша а кхаьжнаш тесна[1976]. 2014-чу шеран мартан 17-чу дийнахь Россино къобалйира ГӀирма Республика йозуш йоцуш хилар[1977]. 2014-чу шеран мартан 18-чу дийнахь президенто Путин Владимира барт бира, ГӀирма а, Севастополь а Российн Федерацин йукъайогӀуш. Кхоьллира ГӀирман федералан гуо[1978]. 2016-чу шарахь иза дӀайаьккхира, ткъа ГӀирма Республика а, Севастополь гӀала а Къилбаседа федералан гона йукъайахара[1979]. Дуьненан дукхахйолчу пачхьалкхаша официалехь къобал ца дина ГӀирма а, Севастопол а Россина йукъайахар. Америкин Цхьанатоьхначу Штаташа а, кхечу Малхбузерчу пачхьалкхаша а Россина дуьхьал экономикин санкцеш а кхайкхийна, иза йалх тобан олучу тобанна йукъара а йаьккхина. Российн-НАТО-н кхеташоно шен болх сацийна. Цунна жоп делира Москохо, цу дехкарех дӀакхеттачу пачхьалкхашкара сурсаташ чудерзорна дозанаш а тоьхна[549].
Малхбузено иштта дӀакъевлира Российн банкашна а, компанешна а мехаза кредиташ эца аьтто. И акцеш нисъелла дуьненайукъарчу мехкадаьттан мехаш ира охьабовларца. Цхьаьнакхетта бахьанаш бахьана долуш 2014-2016-чу шерашкахь Россехь экономикин кризис хилира. Цуьнца цхьаьна хилира соьман мах ира лахбалар, инфляци хьалайалар, дозанал арахьара капитал йоккхачу барамехь арайалар, ВВП лахдалар (2009 шарахь дуьйна дуьххьара), промышленностан сурсаташ арахецар лахдалар, бакъдолу даьхни лахдалар[1980][1981].
ГӀирма ахгӀайре кхин а луьрачу Малхбузенан санкцешна кӀел кхаьчна[1982]. Украинехь вовшахтоьхна транспорт а, кхача а, хи а[1983] ткъа ГӀирмехь энергетикин блокада йар. Россино оцу дехкарийн дукхах долу вон тӀеӀаткъам дӀабаьккхира ГӀирман тӀай а, Тавридан шоссе а, дуккха а гидроконструкцеш а, энергетикин тӀай олуш дерг а, керла йовхонан электростанцеш а йарца.[1984].
Чоьхьара политика (2014—2022 шерашкахь)
2014-чу шеран декабрехь В.В. Путина къобалйира Российн тӀеман доктринан керла верси. Цу документо тидаме эцна кхерамаш, шайна йукъахь Украинехь долчу хьолаца а, Российн дозанна гергахь НАТО-н тӀелетаран потенциал гулйаларца а доьзна берш а болуш[1985][1986].
Малхбузенан санкцешна дуьхьал Российн финансийн кхерамазалла ларйархьама, 2015-чу шарахь Ӏедало махкахь банкан картанашца йерриг а транзакцеш дӀайахьар Къоман ахчанан картанийн системе дӀаделира. Иштта, 2015-гӀа шо чекхдолуш арахеца долийначу къоман ахчанан системин Мир оператор а хилира цунах[1987].
2012-чу шарахь дуьйна Амуран областехь йан йолийна «Восточный» космодром. Керлачу объектера дуьххьара кхиамца спутник дӀасалело аппарат хилира 2016 шеран апрелехь[1988]. Росси экономикин кризисах чекхйаьлла, цхьана декъехь и а, кхин йолу йаккхий инфраструктуран проекташ а бахьана долуш.
2016-чу шеран апрелехь Российн чоьхьарчу гӀуллакхийн министраллан чоьхьарчу эскарш Российн къоман гвардин эскаршка хийцира[1989].
2017-чу шарахь апрелан 3-чу дийнахь Петарбухерчу метро чохь теракт хилира[1990].
2018-чу шеран мартан 18-чу дийнахь президентан харжамашкахь толам баьккхира Путин Владимира, 4-гӀа хан йуха а хаьржина[1991].
2018-чу шарахь Россехь шен исторехь дуьххьара дӀайаьхьира футболан дуьненан чемпионат[1992].
Баккхийчу нехан терахь алсамдалар а, Пенсин фондан дефицит алсамйалар а далош[1993][1994], Ӏедало пенсе воьду хан хьалайаккхаран хьокъехь низам кховдийна, иза тӀеийцира 2018-чу шарахь октябрехь, цуо йерриг а пачхьалкхехь протестан тулгӀе эккхийтира. Пенсин реформа йолийна 2019-чу шарахь[1995].
2020-чу шеран бӀаьсте дуьйна Росси дӀалаьцна коронавирусан эпидемино, цуьнан бахьана долуш махкахь ВВП а, бакъболу даьхни а лахделла. Федералан а, регионийн а тӀегӀанехь йукъабаьхна карантинан а, дозанаш тохаран а барамаш (масканаш лелоран мандаташ, самоизоляци, и. дӀ. кх. а), белхахойн доккха дакъа ханна генарчу балха дехьадаьккхина. Ӏедало тӀеэцна цхьа могӀа кризисана дуьхьал гӀулчаш, бахархошна а, экономикин зе хиллачу дакъошна а гӀо дархьама. Лаамехь коронавирусан вакцинаци йан йолийна 2020-чу шеран сентябрехь, уггаре а хьалха Россехь кечйинчу вакцинех пайда а оьцуш. 2022-гӀа шо йуккъе далале Россехь COVID-на дуьхьал дина дехкарш дӀадаьхна[1996].
2020-чу шеран аьхка Путин Владимиран йуьхьарлаьцначу Конституцехь бан беза хийцамаш тӀечӀагӀбина дерриг а пачхьалкхехь дӀабаьхьначу кхажтасаран жамӀашца. Цхьана стеган мехкан куьйгалхочун дарж тӀаьхьий-хьалхий шина сов ханна лаца йиш йац боху низам лардина. Амма карладаьккхина Конституци тӀеэцарца В.В. Путинан президентан даржехь хан йухаметтахӀоттийра, цунна йуха а кандидат хила бакъо а луш. Конституцин кхелан а, Пачхьалкхан Думан а, Федерацин Кхеташонан а бакъонаш шорйира. Российн Конституцино дуьненайукъарчу органаша тӀеоьцучу сацамашна хьалха хилар чӀагӀдира. Низамаш билгалдаьхна, лаххара алапа Ӏер-дахаран лаххара барамал лахара хила йиш йоцийла а, Ӏедал декхаре ду шарахь цкъа мукъане а пенсеш индексировать дан а[1997].
Арахьара политика (2012—2022 шераш)
2012-чу шарахь августан 22-чу дийнахь Дуьненайукъарчу йохк-эцаран организацин декъашхо хилира Росси[536].
2021-чу шеран февралехь Россино а, Америко а 5 шарна бахбина стратегин герз лахдаран барт (СНВ-3). 2022-чу шеран январехь дийцарш дӀахьош, Цхьаьнатоьхначу Штаташа йухатоьхна Россино Малхбален Европехь НАТО-н экспанси йитар а, тӀеман блокан тохарш дан йиш йолу потенциал а, инфраструктура а 1997-чу шарахь хиллачу хьоле йухайерзор а дехарш. Стратегин стабилалла ларйаран хаттаршкахула диалог йукъахйаьккхира, иза хилира 2022-чу шарахь Украинехь тӀеман акцеш йолайаларан бахьанех цхьаъ[1998][1999].
«Северный поток — 2» газан биргӀа йар чекхдаьлла 2021-чу шеран сентябрехь[2000]. 2022-чу шеран февралан 15-чу дийнахь АЦШ-н президенто Байден Джос дӀахьедар дира, нагахь санна Россино Украинехь тӀеман гӀуллакхаш долийча, Америко бакъо лур йац и биргӀа дӀайоло аьлла[2001]. 2022-чу шеран сентябран 26-чу дийнахь газан биргӀанийн хи бухара декъехь диверсин акт йина: йиъ биргӀанах кхоъ эккхийтина[2002].
2019-чу шарахь шен буьззинчу ницкъаца Малхбален Сибрех – Тийначу океанан биргӀа дӀайолорца[2003] Росси хилла дӀахӀоьттина Китайна уггаре а йоккха мехкадаьтта латтош йолу пачхьалкх. 2019-чу шеран декабрехь Россино Ӏаламан газ кхачо йолийра Китайна «Сила Сибири» биргӀанехула[2004]. 2023-чу шеран октябрехь президенто Путин Владимира а, Китайн президенто Си Цзиньпина а дӀахьедира, Российн а, Китайн а йукъаметтигаш «шайн йерриг исторехь уггаре а лакхарчу тӀегӀанехь йу» аьлла[2005].
.jpg)
2011-чу шарахь Шемахь махкахойн тӀом болабелчхьана Россино гӀортор йеш йу цу мехкан низамехь волчу президентана Асад Башарна. 2015-чу шеран августехь Россино схьайиллина Хмеймим цӀе йолу авиабаза[2006] — Советан пачхьалкх дӀайаьллачул тӀаьхьа хиллачу СССР-н арахьа дуьххьарлера гуттаренна а йолу тӀеман объект. 2015 шеран сентябрера 2017 шеран декабрь кхаччалц Россино, Шеман Ӏедалан официалан дехарца, кхиамца дӀайаьхьира цу пачхьалкхехь террорхойн тобанашна дуьхьал тӀеман операци — иза йара дуьххьарлера йоккха тӀеман акци постсоветан пачхьалкхан СССР арахьа[2007]. Шемарчу Российн тобанан коьрта дакъа арадаьккхинчул тӀаьхьа, дуьненайукъарчу барташца а догӀуш, гуттаренна а йисира Российн ши база: Хмеймиман авиабаза а, Тартусехь йолу Российн хӀордан флотан логистикин база а[2008].
Россино Шемахь дӀайаьхьначу операцина жоп луш, 2015-чу шарахь октябран 31-чу дийнахь Синайн ахгӀайренна тӀехула оьрсийн кема эккхийтира террорхоша — иза Российн граждански авиацин исторехь уггаре а дукха нах байъина теракт йара[2009].
2015-чу шарахь ноябран 24-чу дийнахь Шеман хӀаваан дозанехь туркойн тӀеман кемано чудаийтира Российн Су-24 кема. Цунна жоп луш, Россино дихкира Туркойчуьра кхачанан сурсаташ чудерзор а, туркойн мигранташ балха хӀиттор а, Туркойчу чартеран кеманаш лелар а, цу махка некъан пакеташ йохкар а. Йукъаметтигаш меттахӀитто йолайелла Туркойчоьнан президенто ЭрдохӀан Реджепа 2016-чу шарахь июнехь Россе кеманца хилла инцидент бахьана долуш гечдар дехначул тӀаьхьа[2010]. 2016-чу шарахь дуьйна Шемарчу машаран процессехь йуккъеметтиг лелош йу Росси а, ГӀажарийчоь а, Туркойчоь а. Туркойн ток газан биргӀа схьайиллина 2020-чу шеран январехь[2011].
Россино Абхазица барт бира (2014 шеран 24 ноябрь)[2012] а, Къилба ХӀирийчоь а (2015 шеран 18 март)[2013].
2015 шарахь Евразин экономикин цхьаьнакхетаралла хийцира Евразин экономикин цхьаьнакхетаралло (ЕАЭС), цуьнан гӀуллакхехь жигара дакъалоцуш йу Росси[558].
2021-чу шеран ноябрехь Россино а, Беларусино а къобалйира Союзни пачхьалкхан гурашкахь 28 интеграцин программа[2014].
_03.jpeg)
2014-чу шарахь дуьйна Россино жигара дӀахьош йу Донбассера конфликт машарца йерзоран дипломатийн гӀуллакхаш. 2014 шеран сентябрехь а, 2015 шеран февралехь а, Украинин герзан ницкъаш эшначул тӀаьхьа, Украино а, Донецкан Халкъан Республикин (ДХР) а, Луганскан Халкъан Республикин (ЛХР) а векалша Минскехь хиллачу дийцаршкахь барт бира машаран планан хьокъехь (йукъарло йира Россино а, Германино а, Францино а, ОБСЕ-но а)[558]. Амма Украино тӀаьхьатеттина шен декхаршна политикин дакъа кхочушдар. 2022-чу шарахь «Минскан процессан» декъашхой хиллачу наха (Германин канцлер хиллачу Меркел Ангелас, Францин президент хиллачу Олланд Франсуас, Украинин президент хиллачу Порошенкос) мукӀарло дира, и барташ Киевна шен эскар йухаметтахӀотто хан йала лерина хӀилла ду аьлла[2015].
2021-чу шеран гурахь дуьйна Украинин герзахойн ницкъаша чӀагӀдеш ду ДХР а, ЛХР а гӀаланашна тоьпаш йеттар. Церан Ӏедалш дезна Российн территори тӀе маьрша бахархой эвакуаци йан йолайала 2022-чу шеран февралан 17-чу дийнахь дуьйна[2016]. Февралан 21-чу дийнахь ДХР-н а, ЛХР-н а куьйгалхоша дехар дира Россе халкъан республикаш йозуш ца хилар къобалдар. Оццу дийнахь Российн президенто Путин Владимира куьг йаздира ДХР а, ЛХР а къобалдеш долу указашна. Пачхьалкхаша куьйгаш йаздира доттагӀаллин а, цхьаьнаболхбаран а, вовшашна тӀеман гӀо даран а барташна[2017].
Украинехь тӀеман операцеш, Российн чоьхьара а, арахьара а политика (2022 шарахь дуьйна)
2022-чу шеран февралан 24-чу дийнахь Россино Украинехь йолийна леррина тӀеман операци (СМО)[2018][2019]. Цунна жоп луш, мехкан Ӏедалша Россица дипломатин йукъаметтигаш дӀайаьхна, амма официалехь цунна дуьхьал тӀом кхайкхо сацийна. Цу гӀуллакхо аьтто бира Малхбузерчу пачхьалкхашна Украинина герз латто, ткъа ша пачхьалкхо кхидӀа а Российн газ транзит йеш дӀайаьхьира, цунна дуьхьал ахча а доккхуш[2020].
2022-чу шеран мартехь Российн а, Украинин а векалша, Туркойчоьнан йуккъеметтиг а йолуш, дийцарш дӀадаьхьира Истанбулехь, конфликт йерзорхьама. АгӀонаш герга йара Украинина демилитаризаци а, нейтралан статус а лур йолчу бартана, цхьа могӀа пачхьалкхашкара гарантеш а йолуш. И барт талхийра Малхбузерчу пачхьалкхаша[2019].
2022-чу шеран сентябрехь ЛПР а, ДНР а, Запорожьен а, Херсонан а кӀоштийн дукхахболчу бахархоша референдумашкахь кхаж тесна и территореш Российн Федерацех дӀакхета. 2022-чу шеран сентябран 29-чу дийнахь Путин Владимира куьйгаш йаздира Запорожьен а, Херсонан а областаш йозуш ца хилар къобалдеш долу указашна[2021]. 2022-чу шеран сентябран 30-чу дийнахь ДХР а, ЛХР а, Запорожьен а, Херсонан а областийн президенто а, куьйгалхоша а куьйгаш йаздира и регионаш Россех дӀакхетарх лаьцна дуьненайукъара барташна[2022].
2024 шеран 14 июнехь Путин Владимира дӀакхайкхийра герз деттар сацоран хьелаш: ДХР а, ЛХР а, Херсонан а, Запорожьен а областийн территори тӀера Украинин эскарш арадахар; Украинин нейтралан, цхьаьнакхетна йоцу а, зарратан йоцу а статус, Украинин демилитаризаци а, денацификаци а; ГӀирма а, Севастополан а, ДХР а, ЛХР а, Херсонан а, Запорожьен а областаш Российн регионаш къобалйар; Украинехь оьрсийн мотт буьйцучу бахархойн бакъонашна гарантеш; Россина дуьхьал Малхбузено йерриг а санкцеш дӀайахар[2023].
ШолгӀа тӀом болабеллачул тӀаьхьа Малхбузерчу пачхьалкхаша ма-хуьллучу барамехь чӀагӀйира антироссийн санкцеш. Амма Российн экономикано гайтина дехкаршна лаккхара ницкъ хилар, шайна йукъахь Ӏедало а, Российн банко а кризисана дуьхьал дӀайаьхьначу барамашна баркалла а долуш. Ӏедалан эцарш чӀогӀа алсамдовларо (уггар хьалха тӀеман индустрин предприятешна а, шалха пайдаэцаран сурсаташ арахоьцучу компанешна а), субсидешца, стимулашца аьтто белира 2023—2024 шерашкахь экономикин кхиаран темп лакхайаккха. Российн арахьарчу йохк-эцаран тидам шен БРИКС-ан партнершца а, кхоалгӀачу дуьненан пачхьалкхашца а йолчу зӀенашна тӀеберзийна, цуьнан жамӀехь санкцийн режимна кӀел йолчу дуккхаъчу Малхбузерачу Европерчу пачхьалкхашна экономикин проблемаш кхоллайелла. Российн бюджетана тӀетоьхна ахча кхаьчна дуьненайукъарчу мехкадаьттан а, Ӏаламан газан а мехаш лакхара хилар бахьана долуш[2024].
2023-чу шеран февралехь Москохо дӀахьедира, ша Керлачу СНВ-3-ан бартехь дакъалацар сацор ду аьлла, Америка бехке а йеш, дуккха а низамаш дохорна а, Украинехь Россина дуьхьал «массо а агӀор гибридан тӀом» дӀаболорна а[2025].
2024-чу шеран мартехь Путин Владимира толам баьккхира президентан харжамашкахь, йуха а пхоьалгӀачу ханна хаьржина[2026].
Билгалдахарш
- Комментареш
- Хьосташ
- ↑ 1 2 3 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 13.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 15—16.
- ↑ 1 2 3 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 19.
- ↑ 1 2 3 4 5 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 16.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 22.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 35—36.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 21.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 40.
- ↑ 1 2 История Крыма. Т. 1, 2019, с. 58—61.
- ↑ Сапрыкин С. Ю. Дорийская колонизация Причерноморья // В царстве Клио: Российско-германский сборник статей по историческим дисциплинам. — М.—Берлин, 2011. — Т. 1. — С. 128—162.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 56—57.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 67.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 47—48.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 49—53.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 76—78.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 64.
- ↑ 1 2 Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. В 4 т. / пер. с нем. О. Н. Трубачёва. — М.: Прогресс, 1987. — С. 522—523.
- ↑ 1 2 Мельникова Е. А., Петрухин В. Я. Название «Русь» в этнокультурной истории Древнерусского государства (IX—X вв.) // Вопросы истории. — 1989. — № 8. — С. 24—28.
- ↑ 1 2 Петрухин В. Я. Русь в IX-Х веках, 2014, с. 193—195.
- ↑ 1 2 Агеева Р. А. Страны и народы: происхождение названий. — М.: Наука, 1990. — С. 123—125. — ISBN 5-02-002609-3.
- ↑ 1 2 Артамонов Ю. А. Крещение Руси // Православная энциклопедия. — М.: Церковно-научный центр "Православная энциклопедия", 2015. — Т. XXXVIII. — С. 729.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 82—84.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 122.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 108—109.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 118.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 107—108.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 113.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 120.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 170.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 226.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 246—247.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 245.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 220.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 222.
- ↑ 1 2 3 4 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 298.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 227.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 227—228.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 223—224.
- ↑ 1 2 3 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 263.
- ↑ 1 2 3 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 250.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 285—286.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 289.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 279—280.
- ↑ 1 2 3 4 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 295.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 340.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 334.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 295—307.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 322—324.
- ↑ 1 2 Тарасов А. Е. Иона, митрополит Киевский и всея Руси // Православная энциклопедия. — М.: Церковно-научный центр "Православная энциклопедия", 2010. — Т. XXV. Иоанна Деяния — Иосиф. — С. 392—404.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 397—398.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 345.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 347.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 332.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 324—325.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 330.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 355—358.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 359.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 362—363.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 350—351.
- ↑ 1 2 Соболева Н. А. Очерки истории российской символики, 2006, с. 99—100.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 332.
- ↑ 1 2 3 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 344.
- ↑ 1 2 3 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 333.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 402—403.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 376—378.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 415, 419, 421.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 415—416.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 382—383.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 378.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 416—418.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 418.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 430—431.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 384—390.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 384—391.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 434—435.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 391—393.
- ↑ 1 2 3 4 5 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 436.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 395.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 392—393.
- ↑ 1 2 3 4 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 438—439.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 403—404.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 401.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 417—418.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 412.
- ↑ 1 2 3 4 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 464.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 464—465.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 426—427.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 419.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 429.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 419—421.
- ↑ 1 2 3 4 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 472.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 432.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 437—438.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 477—480.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 439.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 479—480.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 442—443.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 482.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 444.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 435.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 452.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 484—485.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 453—454.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 437.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 485—487.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 487—488.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 456—457.
- ↑ 1 2 3 4 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 459.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 492—493.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 501—502.
- ↑ 1 2 3 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 471.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 573—574.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 503—504.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 581—587.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 535—536.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 603.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 489.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 511.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 540.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 550—551.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 486.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 502, 507.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 631—632.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 510—512.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 495—496.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 546—549.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 693—695.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 550—551.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 700—702.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 539—540.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 507—509.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 682—685.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 556.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 592—593.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 593—594.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 518.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 472—473.
- ↑ 1 2 3 4 5 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 513.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 551—552.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 517—518.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 705—706.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 514.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 552—553.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 707—708.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 529—530.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 517, 554.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 531—532.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 23—25, 33—34.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 25—26.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 83—86.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 539.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 540.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 81—82.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 64, 82.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 77—78.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 563—564.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 74—76, 79—81.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 110—112.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 90—93.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 545—548.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 64, 125—126.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 97—99, 101—104.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 558—559.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 568.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 114.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 127—129.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 614.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 607—608.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 140—141, 189.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 160.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 626—627.
- ↑ 1 2 3 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 187.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 53, 194—195.
- ↑ 1 2 3 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 612.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 212—215.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 621—623.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 635.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 221—222.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 222—225.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 647—648.
- ↑ 1 2 3 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 636.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 280—284.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 270—280.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 280—283.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 646—647.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 284—285.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 285—288.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 648—649.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 322—323.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 658—659.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 324—325.
- ↑ 1 2 История Крыма: в 2 т. / отв. ред. А. В. Юрасов. — М.: Кучково поле, 2019. — Т. 2. — С. 25—26. — ISBN 978-5-9950-0872-9.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 326—331.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 291—295.
- ↑ 1 2 3 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 333—334.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 342—345.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 14.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 346—349.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 14—16.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 12.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 335.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 304—305.
- ↑ 1 2 Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 63.
- ↑ 1 2 Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 75—76.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 416—417.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 473—475.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 307—308.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 475—476.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 308.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 39—40.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 497—498.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 477—480.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 312—313.
- ↑ 1 2 Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 96.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 62—68.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 481—482.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 313—315.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 483—484.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 484—486.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 317.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 72—75.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 485—486.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 317—318.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 488—489.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 318—319.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 80—84.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 492—493.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 402—403.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 398—399.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 429—430.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 430—432.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 432—434.
- ↑ 1 2 Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 115—116.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 456—464.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 327—330.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 99—101.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 464—469.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 330—334.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 508—509.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 337.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 513.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 337—338.
- ↑ 1 2 Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 157—158.
- ↑ 1 2 Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 177.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 119.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 514—515.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 506—508.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 129—131.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 534—539.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 339.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 350—351.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 127—129.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 549—561.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 352—356.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 515—516.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 119—120.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 737—739.
- ↑ 1 2 Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 161.
- ↑ 1 2 3 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 116.
- ↑ 1 2 3 4 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 400.
- ↑ 1 2 3 4 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 569.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 574—576, 578—579.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 344.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 153—154.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2022, с. 567—569.
- ↑ 1 2 3 4 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 345.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 357—358.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 151.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 597—600.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 392—394.
- ↑ 1 2 Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 223—230.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 161—165.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 606—608.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 396—397.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 608—609.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 397—398.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 609—612.
- ↑ 1 2 Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 259—260.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 604—606.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 615—617.
- ↑ 1 2 Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 296—300.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 614—615.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 602.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 612—614.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 689—691.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 708—709.
- ↑ 1 2 3 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 420.
- ↑ 1 2 3 4 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 703.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 699—701.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 421.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 419.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 691—692.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 197.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 695—699.
- ↑ 1 2 Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 360—363.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 631—632.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 632—637.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 418—419.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 426—429.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 186—187.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 678—679.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 715—716.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 719.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 216—218.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 719—720.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 216.
- ↑ 1 2 3 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 439.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 645, 718.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 718—719.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 684—685.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 441—443.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 444—445.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 14.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 705—706.
- ↑ 1 2 Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 533.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 764—766.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 763—764.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 80.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 245.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 95—96.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 62—64.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 97—98.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 64—65.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2006, с. 23.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 35—36.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 39—40, 51.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 122—128.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 41—46.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 119.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 137—138.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 148.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 149—150.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 169—171.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 124—125, 127.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 39.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 30.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 202—203.
- ↑ 1 2 3 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 32.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 205—207.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 221.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 133—145.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 249—250.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 258—259.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 251.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 265—268.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 269—270.
- ↑ 1 2 3 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 270.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 73—76.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 172.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 281—283.
- ↑ 1 2 Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 7.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 334—335.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 290—294.
- ↑ 1 2 Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 312—313.
- ↑ 1 2 Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 26—27.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 352.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 356.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 345.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 392—393.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 399—401, 503.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 243—247.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 202—203.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 210.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 439.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 441.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 217.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 441, 443.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 210—211.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 425—426.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 437—438.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 329—331.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 431—432.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 388—389.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 385, 387.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 467—468.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 479—480.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 481—482.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 271—272.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 272—273.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 295.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 485—487.
- ↑ 1 2 3 4 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 488.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 468, 488.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 274—277.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 300.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 488—489.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 489.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 489—490.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 289.
- ↑ 1 2 3 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 292.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 438.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 568.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 547, 570—571.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 546—548.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 310—311.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 530—532.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 534—536.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 455—456.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 537—538.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 306—308.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 559—561.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 561.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 324—327.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 541—542.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 543—545.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 464.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 566—567.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 569—570.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 480.
- ↑ 1 2 3 4 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 13.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 484—485.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 599.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 602—603.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 10.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 566.
- ↑ 1 2 3 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 465.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 578.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 598—599.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 13—14.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 578, 580.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 30—31.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 27—28.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 580.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 628.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 633.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 631—632, 675—676.
- ↑ Вишняков В. Г. Крым: право и политика. — М.: Юркомпани, 2011. — С. 8—10, 13. — ISBN 978-5-91677-078-0.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 633—635.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 50—51.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 639, 642.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 636.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 649.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 650—651.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 653—655.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 655.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 646.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 657.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 643—644.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 701—702.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 694.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 699—700.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 702—703.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 578—579.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 696.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 721.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2006, с. 117.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 705, 724.
- ↑ 1 2 3 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 706.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 122.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 721, 725.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 715—716.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 111.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2006, с. 139—141.
- ↑ 1 2 3 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 708—709.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 149.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 707—708.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 728—729.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 146—148.
- ↑ 1 2 3 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 731.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 716—717.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2006, с. 115.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 729—730.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 718.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 727.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 725.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 760—761.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2006, с. 178—179, 181.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 767—768.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 183.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 184—185.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 189.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 191—192.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 781—782.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 795.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 216.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 796—797.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 783.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 174.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 803—807.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 811.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 187—188.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 799.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 219.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 198—199.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 814—817.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 818—821.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 821—822.
- ↑ 1 2 3 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 822—823.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 834—835.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 823—825.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 208.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 825.
- ↑ 1 2 3 История современной России. Ч. 1, 2012, с. 271.
- ↑ 1 2 3 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 247.
- ↑ 1 2 3 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 839.
- ↑ 1 2 История современной России. Ч. 1, 2012, с. 356.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 843—844.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 844—845.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 862, 883—887.
- ↑ 1 2 История современной России. Ч. 1, 2012, с. 431—435.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 891—892.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 892—896.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 235—237.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 873—874.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 874—875.
- ↑ 1 2 Согрин В. В. Политическая история, 2001, с. 172, 204—205.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 875—878.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 883.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 855—857.
- ↑ 1 2 История современной России. Ч. 2, 2012, с. 182—183.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 915.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 918.
- ↑ 1 2 Егоров В. Г. и др. Крым в новейшей истории, 2021, с. 186.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 866—867.
- ↑ 1 2 Согрин В. В. Политическая история, 2001, с. 210—211.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 904.
- ↑ 1 2 Согрин В. В. Политическая история, 2001, с. 220—222.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 934.
- ↑ 1 2 История современной России. Ч. 2, 2012, с. 99.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 927.
- ↑ 1 2 История России в новейшее время, 2017, с. 151.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 930.
- ↑ 1 2 История России в новейшее время, 2017, с. 206—207.
- ↑ 1 2 3 4 Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России, 2015, с. 27.
- ↑ 1 2 История России в новейшее время, 2017, с. 200—201, 209.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 928.
- ↑ 1 2 История России в новейшее время, 2017, с. 152.
- ↑ 1 2 3 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 938.
- ↑ 1 2 Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России, 2015, с. 34.
- ↑ 1 2 3 4 Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России, 2015, с. 37.
- ↑ 1 2 Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России, 2015, с. 38—39.
- ↑ Мизин В. И. Есть ли будущее у контроля над вооружениями // Вестник МГИМО Университета. — 2010. — № 4 (13). — С. 64—65. — 2071-8160.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России, 2015, с. 39.
- ↑ Указ «О приостановлении Российской Федерацией действия Договора об обычных вооруженных силах в Европе и связанных с ним международных договоров». Министерство иностранных дел РФ (14 июля 2007). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- ↑ 1 2 3 Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России, 2015, с. 38.
- ↑ 1 2 Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России, 2015, с. 40.
- ↑ 1 2 Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России, 2015, с. 37—38.
- ↑ 1 2 3 4 Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России, 2015, с. 29.
- ↑ 1 2 3 4 История России в новейшее время, 2017, с. 212.
- ↑ 1 2 3 Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России, 2015, с. 39—40.
- ↑ 1 2 История России в новейшее время, 2017, с. 421—422.
- ↑ 1 2 Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России, 2015, с. 29—30.
- ↑ 1 2 История России в новейшее время, 2017, с. 177—179.
- ↑ 1 2 Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России, 2015, с. 30—31.
- ↑ 1 2 Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России, 2015, с. 31—32.
- ↑ Власов А. А., Моисеев А. А, Хриенко П. А., Молохов А.В., Кононенко В. И., Иоффе М. Л. Аналитический доклад «О легитимности Крымского референдума». Правительство Республики Крым (2 мая 2017). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ Вельяминов Г. М., Вознесенская Н. Н., Курбанов Р. А. Воссоединение Крыма с Россией // Закон и право. — 2019. — № 1. — С. 15—24.
- ↑ 1 2 Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России, 2015, с. 36.
- ↑ Положение регионов России в условиях кризиса. Бюллетень социально-экономического кризиса в России. Аналитический центр при Правительстве Российской Федерации (2015 шеран июль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь. Архивйина 2016 шеран 15 декабрехь
- ↑ Как изменился Крым за 10 лет, TACC. Дата обращения: 8 январехь 2026.
- ↑ Космодром Восточный. Госкорпорация "Роскосмос". ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ Валько Е. В., Листопад М. Е. Взаимосвязь пенсионной системы и социально-экономической безопасности Российской Федерации // Вестник НГИЭИ. — 2016.
- ↑ С 1 января 2019 года вступил в силу Федеральный закон об изменениях в пенсионной системе. Социальный фонд России (16 января 2019). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ Основные этапы российской операции в Сирии. Хроника // 12.12.2017. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2019 шеран 2 апрелехь
- ↑ Новый текст Конституции РФ с поправками 2020. Государственная Дума Федерального Собрания Российской Федерации (3 июля 2020). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ Семёнов С. История современной России. История.рф. Российское военно-историческое общество. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ 1 2 3 4 Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России, 2015, с. 41.
- ↑ О передаче письменной реакции на ответ американской стороны по гарантиям безопасности. Министерство иностранных дел Российской Федерации (17 февраля 2022). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ Подписание документов о признании Донецкой и Луганской народных республик, Президент России. Дата обращения: 22 августехь 2024.
- ↑ Обращение Президента Российской Федерации, Президент России. Дата обращения: 22 августехь 2024.
- ↑ Подписание договоров о принятии ДНР, ЛНР, Запорожской и Херсонской областей в состав России, Президент России. Дата обращения: 22 августехь 2024.
- ↑ Малкина М. Ю., Балакин Р. В. Тенденции развития российской экономики в период новых антироссийских санкций // Russian Journal of Economics and Law. — 2024. — Т. 18, № 2. — С. 287—313.
- ↑ О российско-американском Договоре о СНВ и ситуации, приведшей к решению о приостановлении его действия. Министерство иностранных дел РФ (20 апреля 2023).
- ↑ Президент России и Председатель КНР сделали заявления для прессы. Официальный сайт Президента России (21 марта 2023). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ Результаты выборов Президента Российской Федерации. Центральная избирательная комиссия Российской Федерации (21 марта 2024). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ Агеева Р. А. Страны и народы, 1990, с. 134—135.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века 2006, 2006, с. 79.
- ↑ Соловьёв А. В. Византийское имя России // Византийский временник. — М.: Наука, 1957. — Т. XII. — С. 136—137.
- ↑ Российская государственность, 2013, с. 13.
- ↑ Клосс Б. М. О происхождении названия "Россия", 2012, с. 16.
- ↑ Клосс Б. М. О происхождении названия "Россия", 2012, с. 17—19.
- ↑ Щелинский В. Е.,Тесаков А. С., Титов В. В., Симакова А. Н., Фролов П. Д., Куршаков С. В. Раннеплейстоценовая стоянка Кермек в Западном Предкавказье (предварительные результаты комплексных исследований) // Краткие сообщения Института археологии : журнал. — М.: Языки славянской культуры, 2015. — Вып. 239. — С. 240—255. — 0130-2620.
- ↑ 1 2 Щелинский В. Е. Об охоте на крупных млекопитающих и использовании водных пищевых ресурсов в раннем палеолите (по материалам раннеашельских стоянок Южного Приазовья) // Краткие сообщения Института археологии : журнал. — М., 2019. — Вып. 254. — С. 35—53. — 0130-2620.
- ↑ Саблин М. В., Гиря Е. Ю. К вопросу о древнейших следах появления человека на юге Восточной Европы (Россия) // Археология, этнография и антропология Евразии : журнал. — Новосибирск: Институт археологии и этнографии СО РАН, 2010, 2010. — Вып. 2. — С. 7—13. Архивйина 2024 шеран 4 майхь.
- ↑ Чепалыга А. Л., Анисюткин Н. К., Садчикова Т. А. Первые многослойные стоянки олдованской культуры в Крыму: геология, археология, палеоэкология // Бюллетень Комиссии по изучению четвертичного периода. — 2015. — № 74. — С. 5—21.
- ↑ Деревянко А. П., Анойкин А. А., Казанцев А. Ю., Матасова Г. Г. Новые данные по обоснованию возраста раннепалеолитического комплекса артефактов местонахождения Рубас-1 (Приморский Дагестан) // Известия Алтайского государственного университета. — Барнаул, 2015. — Т. 2, вып. 3 (87). — С. 78—83. — DOI:10.14258/izvasu(2015)3.2-11.
- ↑ Амирханов Х. А., Бронникова М. А., Таймазов А. И. О следах огня на стоянке олодвана Айникаб 1 в Центральном Дагестане // Древнейший Кавказ: перекрёсток Европы и Азии. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2013. — С. 7—19. Архивйина 2024 шеран 4 майхь.
- ↑ Амирханов Х. А., Тесаков А. С., Ожерельев Д. В. К датировке стоянки олдована Мухкай 2а в Дагестане // Бюллетень Комиссии по изучению четвертичного периода. — 2017. — № 75. — С. 5—10.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 15.
- ↑ Медникова М. Б. Локтевая кость представителя рода Homo из Чагырской пещеры на Алтае (морфология и таксономия) // Археология, этнография и антропология Евразии : журнал. — Новосибирск: Институт археологии и этнографии СО РАН, 2013. — № 1 (53). — С. 66—77.
- ↑ Васкул И. О., Волокитин А. В., Жеребцов И. Л., Карманов В. Н., Кленов М. В., Мурыгин А. М., Павлов П. Ю. Освоение арктической и субарктической зоны Припечорья в древности и средневековье по данным археологии (часть I) // Известия Коми научного центра УРО РАН. — Сыктывкар, 2015. — Вып. 1 (21). — С. 88—94.
- ↑ Археология СССР. Палеолит СССР / отв. ред. П. И. Борисковский. — М.: Наука, 1984.
- ↑ История Крыма: в 2 т. / отв. ред. А. В. Юрасов. — М.: Кучково поле, 2019. — Т. 1. — С. 35—37. — ISBN 978-5-9950-0871-2.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 18.
- ↑ Кузьмин Я. В. Радиоуглеродная хронология людей современного анатомического типа эпохи палеолита Восточной Европы, Сибири и Восточной Азии // Camera praehistorica. — 2020. — № 2 (5). — С. 122—146.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 14—15.
- ↑ История Крыма. Т. 1, 2019, с. 39—42.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 15.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 19—20.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 21—22.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 23—24.
- ↑ Крайнов Д. А. Верхневолжская культура // Неолит Северной Евразии. — М.: Наука, 1996. — С. 166—173.
- ↑ Телегин Д. Я. Неолит Крыма // Неолит Северной Евразии. — М.: Наука, 1996. — С. 45—48.
- ↑ Телегин Д. Я. Днепро-донецкая культурная общность // Неолит Северной Евразии. — М.: Наука, 1996. — С. 48—58.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 24—26.
- ↑ Хлобыстин Д. П. Неолит крайнего северо-востока Азии. Неолит Камчатки // Неолит Северной Евразии. — М.: Наука, 1996. — С. 304—306.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 17.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 18.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 36—37.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 19.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 20—21.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 38—39.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2006, с. 37.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 37—38.
- ↑ Крис Х. И. Кизил-кобинская культура и тавры. — М.: Наука, 1981. — 128 с.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 26.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 42—45.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 23.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 28.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 28—29.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 29—30.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 35.
- ↑ Сапрыкин С. Ю. Дорийская колонизация Причерноморья, 2011.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 22—23.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 50—51.
- ↑ История Крыма. Т. 1, 2019, с. 154—158.
- ↑ История Крыма. Т. 1, 2019, с. 186—187.
- ↑ История Крыма. Т. 1, 2019, с. 190.
- ↑ История Крыма. Т. 1, 2019, с. 107—110.
- ↑ История Крыма. Т. 1, 2019, с. 111—114.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 46.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 28—29.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 33—34.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 44.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 75—76.
- ↑ Седов В. В. Древнерусская народность, 1999, с. 69.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 67—68.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 36—38.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 39—40.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 40—42.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 25—27.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 46—47.
- ↑ Шорковитц Д. Происхождение восточных славян и образование Киевской Руси в переоценке постсоветской историографии // Rossica Antiqua / пер. с нем. В. Е. Попова. — 2010. — № 1. — С. 43.
- ↑ Седов В. В. Древнерусская народность : Историко-археологическое исследование. — М.: Языки русской культуры, 1999. — С. 28—38. — ISBN 5-7859-0086-6.
- ↑ Седов В. В. Древнерусская народность, 1999, с. 42.
- ↑ Седов В. В. Древнерусская народность, 1999, с. 117—128.
- ↑ Седов В. В. Древнерусская народность, 1999, с. 128—140.
- ↑ Седов В. В. Древнерусская народность, 1999, с. 158—165.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 83—85.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 48.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 58.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 69—73.
- ↑ Петрухин В. Я. Русь в IX—X веках, 2014, с. 143—144.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 68.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 62—63.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 91—94.
- ↑ Седов В. В. Конфедерация северно-русских племён в середине IX в. // Древнейшие государства Восточной Европы. 1998 г. Памяти члена-корреспондента РАН Анатолия Петровича Новосельцева / отв. ред. Т. М. Калинина. — М.: "Восточная литература" РАН, 2000. — С. 240—247.
- ↑ Мельникова Е. А. Древняя Русь, 2011, с. 172—173.
- ↑ Петрухин В. Я. Русь в IX—X веках, 2014, с. 415.
- ↑ Российская государственность, 2013, с. 6.
- ↑ Горский А. А. Приглашение Рюрика на княжение и его место в процессе складывания русской государственности // Исторический вестник. — М.: Издательство ИКАР, 2012. — Т. I. — С. 9—11.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 60.
- ↑ Петрухин В. Я. Русь в IX—X веках, 2014, с. 60, 213, 414—415.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 82—84.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2006, с. 100—101, 111.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 83.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 103.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 85—86.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 90.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 73.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 74.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 90—92.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 92—93.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 94—95.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 77—78.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 121—122.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 98.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 166.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 83.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 95—98.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 80.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 103—104.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 81.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 164—165.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 126.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 91—92.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 98—99.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 104—105.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 82.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 102.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 103.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 99.
- ↑ Назаренко А. В. Борис и Глеб // Православная энциклопедия. — М.: Церковно-научный центр "Православная энциклопедия", 2003. — Т. VI. Бондаренко — Варфоломей Эдесский. — С. 44—49.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 184—185.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 106—114.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 106—107.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 132.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 124—128.
- ↑ Турилов А. А. Иларион, святитель, митрополит Киевский // Православная энциклопедия. — М.: Церковно-научный центр "Православная энциклопедия", 2009. — Т. XXII. Икона — Иннокентий. — С. 122.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 178—179.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 119—122.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 117.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 109.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 142—144.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 111—112.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 161—168.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 112.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 170.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 176—179.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 114.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 182—184.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2001, с. 147—148.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 147.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 135—141.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 117—118.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 118—119.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 191.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 152—153.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 122—124.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 123.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 193.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 125.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 126—127.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 194.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 130.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 131—135.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 203.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 171—172.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 204.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 189—193.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 204.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 85—86.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 86—87.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 87—89, 156—157.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 199—201.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 89—90.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 90—91.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 196—197.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 91.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 91—92.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 92—93.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 93—94.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 202.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 94—96.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 212—213.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 213.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 239.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 231—232.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 233—234.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 214.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 240.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 239.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 242.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 215.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 244.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 215—217.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 217—218.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 251.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 247.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 219, 315.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 256.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 220—221.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 259.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 221—222.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 297.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 257.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 230—231.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 231.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 234—236.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 238—239, 243.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 299.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 244.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 245—246.
- ↑ Романова А. А. и др. Пётр, чудотворец Московский, Киевский // Православная энциклопедия. — М.: Церковно-научный центр "Православная энциклопедия", 2019. — Т. LV. Пасхальные споры — Пётр Дамаскин. — С. 553—570.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 238.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 249.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 237.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 248.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 283.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 256.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 283—284.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 260—261.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 247—249.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 303.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 248—250.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 250.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 304.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2006, с. 286.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 270.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 274.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 252.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 277.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 305—306.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 253—254.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 284.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 308—309.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 254—255.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 309.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 314.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 272—273.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 287.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 290—291.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 315—316.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 267—268.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 448—449.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 317—321.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 275—280.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 360.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 7.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 10.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 373.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 288—289.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 281—286.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 291.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 306—308.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 318.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 329.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 352—354.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 317.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 320.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 320—323.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 330.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 327—330.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 334—335.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 441—442.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 336.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 337.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 337—338.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 339—340.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 343.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 345—346.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 346—347.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 347.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 348—349.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 349—350.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 350—351.
- ↑ История Крыма. Т. 1, 2019, с. 315, 316, 318.
- ↑ История Крыма. Т. 1, 2019, с. 318—319.
- ↑ История Крыма. Т. 1, 2019, с. 323—330.
- ↑ Зайцев И. В. Крымское ханство: вассалитет или независимость? // Османский мир и османистика. Сборник статей к 100-летию со дня рождения А. С. Тверитиновой (1910—1973). — М.: Институт востоковедения РАН, 2010. — С. 288—296.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 353—354, 361.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 352—353.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 341—342.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 354—355.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 363—364, 371—372.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 331.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 303, 360.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 368.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 333—334.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 339—342.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 451.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 343.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 443.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 344.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 336—337.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 337—338.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 335.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 355.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 347.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 403.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 406.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 453.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 358.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 407.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 408.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 409.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 361.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 410.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 363.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 412—413.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 7—8, 374—375.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 10, 406—407.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 357.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 414.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 376—377.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 415.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 376—377.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 377—378.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 419.
- ↑ 1 2 Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 416.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 379.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 379—380.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 422—423.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 380—381.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 419, 421.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 381.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 420.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 381—382.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 378, 402.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 367—368.
- ↑ Вознесенский А. В. Печатный двор // Православная энциклопедия. — М.: Церковно-научный центр "Православная энциклопедия", 2019. — Т. LVI. — С. 322—331.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 375.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 468.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 424—425.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 374.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 462, 467, 472, 473.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 389.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 390.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 433.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 432—433.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 435.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 437.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 404.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 413—414.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 381.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 445.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 383.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 429—430.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 454, 457, 458.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 435—436.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 454—455.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 401—402.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 449—450.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 396.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 415.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 463.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 413.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 414—415.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 461.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 415.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 456.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 415—416.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 447, 450.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 448.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 418.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 396—397.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 397—401.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 408—410.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 413.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 413—415.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 465.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 425.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 417—419.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 468—469.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 470—471.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 430.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 436.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 421—424.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 473—475.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 424—425.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 477—478.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 425.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 428.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 430.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 432—433.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 445—446.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 482—483.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 450.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 435.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 456.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 456—458.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 487—491.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 521.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 491—492.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 686.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 686—687.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 512—514.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 465.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 497.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 574—575.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 475.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 594.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 517.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 519.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 524—526.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 530.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 535.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 558—560.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 465—466.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 688—690.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 544—545.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 476—478.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 510.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 545—546.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 478.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 555—556.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 591—592.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 483.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 654—661.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 659—660.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 533—534.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 484.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 506—507.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 608—609.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 536—538.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 521, 523.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 614.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 488.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 604.
- ↑ Каптерев Н. Ф. Патриарх Никон и царь Алексей Михайлович. — Сергиев Посад: Типография Свято-Троице-Сергиевой Лавры, 1912. — Т. 2. — С. 9.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 633.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 636.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 496—497.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 641—643.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 534—535.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 502—504.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 669—675.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 527.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 566—567.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 527—528.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 486—487.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 695.
- ↑ История Украины. VI-XXI вв. / под общей ред. П. П. Толочко. — К.—М.: «Киевская Русь»; Кучково поле, 2018. — С. 185—186. — ISBN 978-5-9950-0873-6.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 697—698.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 515.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 551.
- ↑ 1 2 Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 511—512, 530.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 520.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 706—707.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 16—17.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 541—542.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 20—21.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 18—19.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 517—518, 542.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 676.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 26—27.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 27—28.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 541.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 29—30.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 542, 571.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 76—80.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 72—73.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 569.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 562—563.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 29, 68.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 512.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 564—565.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 38.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 543.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 59.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 52—53.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 572—573.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 47.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 573.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 585.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 579.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 45.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 45—46.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 574.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 21.
- ↑ Новосельцев А. П. и др. История России до конца XVII века, 2001, с. 556—557.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 530.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 112—113.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 34—36.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 538.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 36—37.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 38—45.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 555—557.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 99—101.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 557.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 105—106.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 559.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 596.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 130.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 596—597.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 189.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 132—134.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 597.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 178—180.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 358.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 598—600.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 602—603.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 134—140.
- ↑ 1 2 Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 606.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 174—175.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 143—146.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 168.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 181—182.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 183.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 191.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 190—192.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 608.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 197.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 202—204.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 617.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 205—206.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 206—210.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 617—620.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 146—149.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 610.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 611.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 149—153.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 156.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 158.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 165—171.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 154.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 192—194.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 156—157.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 222—223.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 197—198.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 182.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 184—185.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 157.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 185—186.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 623.
- ↑ Рахимов Р. Н. Оренбургская и сибирские пограничные линии в XVIII – первой половине XIX в. как юго-восточный и восточный фронтиры России // Вестник Тамбовского университета. Серия: Гуманитарные науки. — 2013. — Вып. 10 (126). — С. 103—109. — 1810-0201.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 613.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 650.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 354—355.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 210—212.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 620.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 162—164.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 627—628.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 220.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 188, 223.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 229—231.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 254—256, 258—261.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 261—263.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 631—633.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 256—258.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 263—265.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 630—631.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 265—267.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 359.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 307—308, 333.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 652.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 285.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 268—270.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 640.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 272.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 272—275.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 641—643.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 275—277.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 643.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 277—279.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 643—644.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 310.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 658.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 312—313.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 317—320.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 321—322.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 323—324.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 659.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 325—326.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 660.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 660—661, 663.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 664—665.
- ↑ Черникова Т. В. История России. Т. 1, 2022, с. 665—666.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 11.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 337.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 12—13.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 188.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 337, 339.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 13.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 42—43.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 337—339.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 339.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 340—341.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 44.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 42.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 46.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 47.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 5—7.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 20.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 396—397.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 300.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 233.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 396.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 412.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 57.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 412—413.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 58.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 414—415.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 20.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 415—416.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 22—23.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 24.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 304.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 69.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 417—418.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 305—306.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 27—28.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 88—90.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 28.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 419—421, 424—426.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 382—383.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 25.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 365—366.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 306—307.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 496—497.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 40—41.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 473.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 307.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 78.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 36—37.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 79—82.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 37.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 308—309.
- ↑ 1 2 Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 93.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 42—43.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 46.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 476—477.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 309—311.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 94—95.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 53—59.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 316.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 69—72.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 75.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 101—102.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 428.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 124.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 436.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 111—112.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 89—90.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 99—100.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 366.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 735.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 434—435.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 128.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 490—492.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 86.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 98—101.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 500—502.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 324—327.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 451—456.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 125.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 125—126.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 144.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 102—108.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 151.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 504—505.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 156—157.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 111, 113.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 191.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 121.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 518.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 118.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 338—339.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 179—180.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 125—126.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 539—549.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 131—134.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 510—511.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 340—341.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 112.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2022, с. 521—524.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 341—342.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 165.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 343.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 172—174.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 117.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2022, с. 524—525.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 114.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2022, с. 525.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 162.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 403—405.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 168—169.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 301.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2022, с. 527.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 571—572.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 141.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2022, с. 563—564.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 158.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 143—144.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 576—577.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 159.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 144—145.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 566—567.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 577—578.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 145.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 146.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 579—582.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 356—357.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 146—147.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 147.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 582.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 147—148.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 583.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 358.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 585.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 150.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 148.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 584—585.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 358—362.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 586—587.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 194.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 587.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 589—590, 593.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 159—160.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2022, с. 593—597.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 389—391.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 160—161.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 394—395.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 238.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 250—251.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 173.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 248—249.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 180—181.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 709.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 356—357.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 257—258.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 165—166.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 295—296.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 167.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 398—399.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 167—169.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 171—172.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 172.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 399.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 169—171.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 618—621.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 625, 632.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 405.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 713—714.
- ↑ Вдовина Л. Н. и др. История России до конца XVII века, 2006, с. 8.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 179.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 659—661.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 410—411, 413.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 666—667.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 411—412.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 262—263.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 668—673.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 415—416.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 674—675.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 184.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 674—676.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 429—433.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 188—189.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 682—683.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 232.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 587—588.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 155.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 200.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 201—202.
- ↑ Корнилов А. А. Курс истории России XIX века, 1993, с. 358—359.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 198.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 200—201.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 203.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 692—693.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 201.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 422—425.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 204—210.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 440.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 435—437.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 720.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 229.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 642.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 442.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 16.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 226.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 636—637, 703.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 218.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 685—688.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 531—532.
- ↑ 1 2 Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 702.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 530—531.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 198—199.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 497.
- ↑ Сифман Р. И. Динамика численности населения России за 1897—1914 гг. // Брачность, рождаемость, смертность в России и СССР. Сборник статей. — М.: Статистика, 1977. — С. 80.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 253—255.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 641, 643—644, 651.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 722.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 35.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 36.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 649.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 649—650.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 505.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 248—249.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 83.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 250.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 84.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 85, 94.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 253.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 36—37.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 24—25.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 720—721.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 85—87.
- ↑ 1 2 Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 256.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 88—92.
- ↑ Сахаров А. Н. и др. История России с начала XVIII века, 2001, с. 446—447.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 219.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 93.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 1906, с. 98—101.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 29.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 19.
- ↑ Милов Л. В. и др. История России XVIII—XIX веков, 2006, с. 704.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 291.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 21.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 295—296.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 104—111.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 266.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 112—114.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 114.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 32.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 116—117.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 34.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 118—119.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 118.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 39.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 267, 279.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 119—120.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 120—121.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 70.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 128—131.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 131—133.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 270.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 264.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 46—49.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 133—137.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 134—135.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 88—89.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 49—50, 71.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 272.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 50.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 276.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 140—141.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 96—97, 99.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 97—99.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 150—154.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 156—157.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 158.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 38—39.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 160—163.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 53.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 60.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 163—165.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 284—285.
- ↑ Вишняков Я. В. История России. Т. 2, 2022, с. 277.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 114.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 165—167.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 121—122.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 167—168.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 17.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 21—22.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 128—129.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 23.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 175—177.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 208.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 20.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 207—210.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 81—82.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 129—130.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 177—178.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 24.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 184—185.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 34—35.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 186—188.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 201—202, 204.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 35—36.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 213.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 213—214.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 179—182.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 223—224.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 189—194.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 198.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 198—199.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 111—112, 132—133.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 33—34.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 218.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 213—215.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 42.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2022, с. 216—218.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 46.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 262.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 266.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 66.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 195.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 224, 247—250.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 45.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 156.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 252—253.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 259.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 51.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 258.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 253.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 254—257.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 260—261.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 55—56.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 57—58.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 60—61.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 165.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 67—68.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 267—268.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 64—65.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 267—269.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 71—73.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 88.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 273—274.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 89.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 277.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 274.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 275.
- ↑ Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 5.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 275—276.
- ↑ 1 2 Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 6.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 276.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 119—121.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 283—284, 303.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 94.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 90.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 297—298.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 102.
- ↑ Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 8, 10.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 121.
- ↑ 1 2 Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 10.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 302, 306—307.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 337.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 109.
- ↑ 1 2 Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 11.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 303—305.
- ↑ 1 2 Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 9.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 295.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 101.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 299—300.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 109—111.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 300—301.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 96.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 305.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 182.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 132.
- ↑ Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 12.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 311.
- ↑ Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 13.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 124—125, 136.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 307—308.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 136.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 132—133.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 311—312.
- ↑ Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 14.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 133.
- ↑ Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 15.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 200.
- ↑ Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 16—17.
- ↑ Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 17.
- ↑ Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 20.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 148.
- ↑ Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 19.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 308.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 308—309.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 185—186.
- ↑ Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 23.
- ↑ Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 24—25.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 309—310.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 197—198.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 148—151.
- ↑ Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 21.
- ↑ Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 22.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 310.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 198—199.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 151—152.
- ↑ Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 26.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 152.
- ↑ Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 25—26.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 147.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 159—160.
- ↑ Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 25.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 319.
- ↑ 1 2 Данилин А. Б. и др. Гражданская война, 2000, с. 27.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 153—154.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 158.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 339.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 219.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 162.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 203—205.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 346—347.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 232, 234.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 174.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 349—351.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 236—237.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 175—176.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 387—389.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 238—239.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 388—389.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 240.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 352, 359.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 362.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 164.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 200.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 367—369.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 249—250.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 369—371.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 255—258.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 371—374, 421.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 269—272, 276, 278, 279.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 342—343.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 216—217.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 165—166.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 217.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 166.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 343—344.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 344.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 218.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 344—345.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 218—219.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 168.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 374—376.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 169.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 382.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 383—387.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 201.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 260—261, 319—320.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 345, 371, 372.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 389—392.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 239—240.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 229.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 393—398.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 230.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 224.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 227.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 401.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 410—411.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 413—414.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 189.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 415—418.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 194.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 433—434.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 208.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 355—358, 363—367.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 435—436.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 422.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 211—212.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 440—442.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 321—323.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 323.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 216.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 441—442.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 325—326.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 324.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 443.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 444—445, 447.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 209.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 491—493, 495, 496.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 367.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 425—427.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 373—375.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 206.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 428—429.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 375—377.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 438.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 203.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 441, 445, 446.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 431.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 378—380.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 462—463.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 380.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 247—249.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 457—460.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 460—461.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 380—383.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 412—413.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 438, 464—467.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 501—502.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 496—497.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 469—477.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 394.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 510—511.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 289.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 195—196.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 477—478.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 287—288.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 291.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 480.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 414.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 481.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 484.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 288—289.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 263—264.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 264.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 265.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 297.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 297—298, 414.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 270.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 277—280.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 517.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 289—290.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 291.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2006, с. 423.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 517—518.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 518.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 520—521, 523.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 424—425.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 521—522.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 342—343.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 432—433.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 358.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 435.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 525.
- ↑ 1 2 Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 436.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 524—526.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 546—547.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 345—347.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 524.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 452—455.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 293, 347—350.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 352—355.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 334.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 440.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 339—340.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 336—337.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 526—528.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 446—447.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 294—296.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 526.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 552.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 297—298.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 312.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 299—300.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 449—450.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 300—301.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 301—302.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 540—541.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 550.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 461.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 299, 359—361.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 536—537.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 312—313.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 538—540.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 457—459.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 354.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 553—554.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 343.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 361.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 313.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 461—462.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 301.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 551, 572.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 558.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 463.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 316—324.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 563.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 366—369.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 561—563.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 567—569.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 373.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 570.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 574.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 600—601.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 601—602.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 14.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 603—604.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 470—471.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 583.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 431.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 584.
- ↑ 1 2 Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 15.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 596—597, 600.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 481—482.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 604—605.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 504—505.
- ↑ Лазарева Л. Н. "С каждым годом жить все лучше..." (феномен снижения послевоенных цен) // Вестник Государственного университета просвещения. Серия: История и политические науки. — 2018. — № 3. — С. 138—145.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 606—607.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 16.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 607.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 612—619.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 17—19.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 600.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 11, 15.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 586—587.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 589—590.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 19.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 593—594.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 592—594.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 564.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 369—371.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 565—566.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 330—331.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 22.
- ↑ 1 2 3 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 577.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 3, 2022, с. 371—372.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 26.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 30.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 580—581.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 581—582.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 32—34.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 24.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 626.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 515.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 38—39.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 653.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2006, с. 39—40.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 606.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 644.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 648—649.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 522—523.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 54—57.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2001, с. 40—41.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 629—631.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 52—53.
- ↑ Вишняков В. Г. Крым: право и политика. — М.: ЮРКОМПАНИ, 2011. — С. 8—10, 13. — ISBN 978-5-91677-078-0.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 632.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 57—58.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 61—62.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 524—525.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 58—60.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 64.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 64—65.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 66.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 67.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 60.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 549—550.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 641—642.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 531.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 45—49.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 52.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 653, 676—678.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 626, 637—638.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 43.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 638.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 632, 689.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 690.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 81.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 89—90.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 87—88.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 635.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 691—692.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 91.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 91—92.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 698—699.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2006, с. 117—118.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 120—121.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 700.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 123.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 583.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 726—727.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 704—705, 722.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 119.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 732.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 695.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 107.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 695—696, 714.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 108.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 696—697.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 107—108.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 707.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 109—110.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 710—712.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 108—109.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 579—580.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 714.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 739—749.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 151.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 152—154.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 709.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 730.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2006, с. 143.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2006, с. 114.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 718—720, 723.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 726.
- ↑ Боханов А. Н. и др. История России. ХХ век, 2001, с. 581.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 713.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 178.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 763—764.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 179—180.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 762—763.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 162.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 177.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 765—766.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 766.
- ↑ Пихоя Р. Г. Как разваливалась социалистическая экономика в СССР (об одной из причин распада страны) // Социально-политические науки. — 2016. — № 4. — С. 14—22.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 787—788.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 768—769.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 770.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 772.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 168—169.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 171.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 771—778.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 172.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 784.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 165—166.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 788—789.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 778.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 779.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2006, с. 171—172.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 780—781.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 213.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 793—794.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 214—215.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 219—220.
- ↑ 1 2 Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 798.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 215—216.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 798—799.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 221.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 799—800.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 803.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 192.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 195.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 196.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 809—810.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 808—809.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 186—187.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 760—761, 808.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 185.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 808.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2006, с. 175.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 812.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 196—197.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 815.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 201—205.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 827—829.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 830—833.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 834.
- ↑ История современной России. Ч. 1, 2012, с. 265.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 207—208.
- ↑ История современной России. Ч. 1, 2012, с. 266.
- ↑ История современной России. Ч. 1, 2012, с. 269—270.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 209.
- ↑ История современной России. Ч. 1, 2012, с. 271—272.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 859.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 232.
- ↑ История современной России. Ч. 1, 2012, с. 358.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 228.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 846.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 854.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 850—852.
- ↑ История современной России. Ч. 1, 2012, с. 373.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 853—854.
- ↑ История современной России. Ч. 1, 2012, с. 394—395.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 233.
- ↑ История современной России. Ч. 1, 2012, с. 413.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 889—890.
- ↑ История современной России. Ч. 1, 2012, с. 366.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 867—871.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 230.
- ↑ Согрин В. В. Политическая история, 2001, с. 170.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 378.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 880—881.
- ↑ История современной России. Ч. 1, 2012, с. 517—518.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 230—231.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 231—232.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 860.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 897.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 233—234.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 897—898.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 239—240.
- ↑ Согрин В. В. Политическая история, 2001, с. 193.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 899—900.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 864.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 148.
- ↑ История современной России. Ч. 2, 2012, с. 210.
- ↑ Согрин В. В. Политическая история, 2001, с. 222—223.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 335—336.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 338.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 349—350.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 354—355.
- ↑ 1 2 История России в новейшее время, 2017, с. 365.
- ↑ История современной России. Ч. 2, 2012, с. 388.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 916.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 919—920.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 368, 374.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 351—352, 371.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 858.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 343.
- ↑ История Крыма. Т. 2, 2019, с. 708.
- ↑ Егоров В. Г., Лавренов С. Я., Зозуля О. А., Майборода Д. М. Крым в новейшей истории российско-украинских отношений. — СПб.: Алетейя, 2021. — С. 110—111. — ISBN 978-5-00165-203-8.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 358.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 921.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 921—922.
- ↑ Мягков М. Ю. и др. История России. Т. 4, 2022, с. 249—250.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 342—344, 360—361.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 926.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 147—148.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 146.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 156—157.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 931.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 150.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 932.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 149.
- ↑ Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России, 2015, с. 43.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 200, 203—204.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 204.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 237.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 929.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 206.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 209.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 153—154.
- ↑ Вафин Э. Я., Сабирова Г. А. Материнский капитал // Мировая наука. — 2019. — № 9 (30). — С. 79—84.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 934—935.
- ↑ История России в новейшее время, 2017, с. 240.
- ↑ Мизин В. И. Есть ли будущее у контроля над вооружениями // Вестник МГИМО Университета. — 2010. — № 4 (13). — С. 64—65. — 2071-8160.
- ↑ Барсенков А. С. и др. История России ХХ века, 2006, с. 933.
- ↑ Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России, 2015, с. 41—42.
- ↑ История Украины. VI-XXI вв. / под общей ред. П. П. Толочко. — Киев; М.: Киевская Русь; Кучково поле, 2018. — С. 437. — ISBN 978-5-9950-0873-6.
- ↑ Венедиктов А. Н. Мюнхенская конференция по безопасности и векторы российской внешнеполитической стратегии // Международное сотрудничество евразийских государств: политика, экономика, право. — 2017. — № 1. — С. 11—12.
- ↑ Указ «О приостановлении Российской Федерацией действия Договора об обычных вооруженных силах в Европе и связанных с ним международных договоров». Министерство иностранных дел РФ (14 июля 2007). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России, 2015, с. 35—36.
- ↑ Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России, 2015, с. 44.
- ↑ 1 2 Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России, 2015, с. 30.
- ↑ Теракты на станциях метро "Лубянка" и "Парк культуры" в 2010 году. РИА Новости (2020 шеран 29 март). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 9 декабрь.
- ↑ Трагедия в Домодедове: пять лет после теракта - ТАСС, TACC. Дата обращения: 22 августехь 2024.
- ↑ «Северный поток»: газопровод, напрямую соединивший Россию и Европу. ПАО "Газпром". ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России, 2015, с. 31.
- ↑ Теракты в Волгограде в декабре 2013 г. Досье - ТАСС, TACC. Дата обращения: 22 августехь 2024.
- ↑ Валько Е. В., Листопад М. Е. Взаимосвязь пенсионной системы и социально-экономической безопасности Российской Федерации // Вестник НГИЭИ. — 2016.
- ↑ История и современность. Государственный Совет Республики Крым. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2024 шеран 11 январехь
- ↑ Власов А. А., Моисеев А. А, Хриенко П. А., Молохов А.В., Кононенко В. И., Иоффе М. Л. Аналитический доклад «О легитимности Крымского референдума». Правительство Республики Крым (2 мая 2017). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ Указ Президента Российской Федерации от 17.03.2014 г. № 147 "О признании Республики Крым". Официальный сайт Президента Российской Федерации (17 марта 2014). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ Вельяминов Г. М., Вознесенская Н. Н., Курбанов Р. А. Воссоединение Крыма с Россией // Закон и право. — 2019. — № 1. — С. 15—24.
- ↑ Южный федеральный округ. Общие сведения. Полномочный представитель Президента Российской Федерации в Южном федеральном округе. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ Положение регионов России в условиях кризиса. Бюллетень социально-экономического кризиса в России. Аналитический центр при Правительстве Российской Федерации (2015 шеран июль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь. Архивйина 2016 шеран 15 декабрехь
- ↑ Матвеевский С. С., Надтока А. Э., Коленко А. М. Экономические кризисы в России 2014 и 2022 годов: причины и перспективы восстановления // Финансовые рынки и банки. — 2023. — № 4. — С. 9—14.
- ↑ История введения санкций ЕС в отношении Крыма и Севастополя - ТАСС, TACC. Дата обращения: 8 январехь 2026.
- ↑ Тарасова М. В., Тарасов С. А. Водная блокада Крыма как инструмент геополитического влияния на Россию // Научный вестник Крыма. — 2020. — № 6 (29). — 2499-9911.
- ↑ Как изменился Крым за 10 лет, TACC. Дата обращения: 8 январехь 2026.
- ↑ Военная доктрина Российской Федерации (в редакции от 25 декабря 2014 г.). Министерство иностранных дел Российской Федерации (25 декабря 2014). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России, 2015, с. 46.
- ↑ Шангараев Р. Н., Лобас Е. В., Трифонов И. В. Национальная платежная система в контексте экономической безопасности Российской Федерации // Вестник Московского университета МВД России. — № 6. — С. 147.
- ↑ Космодром Восточный. Госкорпорация "Роскосмос". ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ История войск национальной гвардии Российской Федерации. Федеральная служба войск Национальной гвардии Российской Федерации. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ СК завершил расследование уголовного дела о теракте в метро Санкт-Петербурга - ТАСС, TACC. Дата обращения: 8 январехь 2026.
- ↑ Результаты выборов Президента Российской Федерации. Центральная избирательная комиссия Российской Федерации. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ Итоговый отчет Оргкомитета о ЧМ-2018 в России. Российский футбольный союз (17 октября 2018). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ Во сколько бюджету страны обходится обеспечение Пенсионного фонда России? Государственная Дума Федерального Собрания Российской Федерации (15 августа 2018). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ Князева Д. Д. Демографические аспекты пенсионной реформы в России // Международный научно-исследовательский журнал. — 2921. — № 6 (108). Часть 3. — С. 186—190.
- ↑ С 1 января 2019 года вступил в силу Федеральный закон об изменениях в пенсионной системе. Социальный фонд России (16 января 2019). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ Рубан Л. С. Преодоление пандемии COVID-19 в России в 2020-2021 гг.: проблемы и перспективы // ДЕМИС. Демографические исследования. — 2022. — Т. 2, № 2. — С. 7—20.
- ↑ Новый текст Конституции РФ с поправками 2020. Государственная Дума Федерального Собрания Российской Федерации (3 июля 2020). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ О передаче письменной реакции на ответ американской стороны по гарантиям безопасности. Министерство иностранных дел Российской Федерации (17 февраля 2022). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- ↑ Специальный доклад Комиссии Совета Федерации по защите государственного суверенитета и предотвращению вмешательства во внутренние дела Российской Федерации «Об особенностях защиты государственного суверенитета России в 2022-2023 годах» (pdf) 5—17. Совет Федерации Федерального Собрания РФ (21 июня 2023). — Глава: СВО как объективно необходимая реакция на агрессивные антироссийские действия США и их партнеров. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- ↑ «Северный поток — 2»: Экспортный газопровод из России в Европу через Балтийское море. ПАО "Газпром". ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- ↑ Выступление Президента Байдена с обновленной информацией о России и Украине. Государственный департамент США (15 февраля 2022). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2024 шеран 22 августехь
- ↑ Брифинг официального представителя МИД России М. В. Захаровой, Москва, 19 сентября 2023 года. К "годовщине" теракта на газопроводах "Северный поток". Министерство иностранных дел Российской Федерации (19 сентября 2023). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- ↑ Трубопроводная система «Восточная Сибирь — Тихий океан». ПАО "Транснефть". ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- ↑ «Сила Сибири»: Крупнейшая система транспортировки газа на Востоке России. ПАО "Газпром". ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- ↑ Президент России и Председатель КНР сделали заявления для прессы. Официальный сайт Президента России (21 марта 2023). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- ↑ Соглашение между Российской Федерацией и Сирийской Арабской Республикой о размещении авиационной группы Вооруженных Сил Российской Федерации на территории Сирийской Арабской Республики от 26 августа 2015 года. Официальное опубликование правовых актов (14 января 2016). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- ↑ Основные этапы российской операции в Сирии. Хроника // 12.12.2017. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2019 шеран 2 апрелехь
- ↑ Операция ВС РФ в Сирии. Досье - ТАСС, TACC. Дата обращения: 7 январехь 2026.
- ↑ Теракт с А321: расследование, последствия и $50 млн за информацию о виновниках - ТАСС, TACC. Дата обращения: 7 январехь 2026.
- ↑ Васильева С. А. Причины современного российско-турецкого конфликта // Социум и власть. — 2018. — № 1 (69). — С. 40—46.
- ↑ «Турецкий поток»: Экспорт газа в Турцию, Южную и Юго-Восточную Европу. ПАО "Газпром". ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- ↑ Договор между Российской Федерацией и Республикой Абхазия о союзничестве и стратегическом партнерстве. Официальный сайт Президента России (24 ноября 2014). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- ↑ Договор между Российской Федерацией и Республикой Южная Осетия о союзничестве и интеграции. Официальный сайт Президента России (18 марта 2015 года). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- ↑ Заседание Высшего Госсовета Союзного государства, Президент России. Дата обращения: 22 августехь 2024.
- ↑ Лавров С. В. Соблюдение принципов Устава ООН во всей их совокупности и взаимосвязи – залог международного мира и стабильности // Россия в глобальной политике. — 2023. — Т. 21, № 6. — С. 164. — DOI:10.31278/1810-6439-2023-21-6-158-171.
- ↑ Григорьев М. С., Дейнего В. Н., Дюков А. Р., Засорин С. А., Малькевич А. А., Манько С. А., Шаповалов В. Л. История Украины. — М.: Международные отношения, 2023. — С. 628—629. — ISBN 978-5-7133-1747-8.
- ↑ Подписание документов о признании Донецкой и Луганской народных республик, Президент России. Дата обращения: 22 августехь 2024.
- ↑ Обращение Президента Российской Федерации, Президент России. Дата обращения: 22 августехь 2024.
- ↑ 1 2 Пухов Р. Н. От «специальной» к «военной» // Россия в глобальной политике. — 2024. — Т. 22, № 2. — С. 21—36. — DOI:10.31278/1810-6439-2024-22-2-21-36.
- ↑ Почему Украина не объявляет России войну. Сидоров А. А. Факультет мировой политики МГУ им. М. В. Ломоносова. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ История вхождения новых регионов в состав России, TACC. Дата обращения: 22 августехь 2024.
- ↑ Подписание договоров о принятии ДНР, ЛНР, Запорожской и Херсонской областей в состав России, Президент России. Дата обращения: 22 августехь 2024.
- ↑ Встреча с руководством МИД России, Президент России. Дата обращения: 22 августехь 2024.
- ↑ Малкина М. Ю., Балакин Р. В. Тенденции развития российской экономики в период новых антироссийских санкций // Russian Journal of Economics and Law. — 2024. — Т. 18, № 2. — С. 287—313.
- ↑ О российско-американском Договоре о СНВ и ситуации, приведшей к решению о приостановлении его действия. Министерство иностранных дел РФ (20 апреля 2023).
- ↑ Результаты выборов Президента Российской Федерации. Центральная избирательная комиссия Российской Федерации (21 марта 2024). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
Литература
- Анисимов Е. В. Государственные преобразования и самодержавие Петра Великого в первой четверти XVIII века. — СПб.: Дмитрий Буланин, 1997. — 331 с. — ISBN 5-86007-063-2.
- Анисимов Е. В. История России от Рюрика до Путина : люди, события, даты. — СПб.: Питер, 2013. — 592 с. — ISBN 978-5-496-00068-0.
- Барсенков А. С., Вдовин А. И., Воронкова С. В. История России XX — начала XXI века / под ред. Л. В. Милова. — М.: Эксмо, 2006. — 960 с. — ISBN 5-699-18159-8.
- Боханов А. Н., Горинов М. М., Дмитренко В. П. и др. История России. ХХ век / отв. ред. В. П. Дмитренко. — М.: АСТ, 2001. — 608 с. — ISBN 5-17-010273-9.
- Булдаков В. П., Леонтьева Т. Г. Война, породившая революцию. — М.: Новый хронограф, 2015. — 720 с. — ISBN 978-5-94881-292-2.
- Бычкова М. Е. Русское государство и Великое княжество Литовское с конца XV в. до 1569 г. : Опыт сравнительно-исторического изучения политического строя. — М.: Издательский центр ИРИ, 1996. — 173 с. — ISBN 5-201-00638-8.
- Вдовина Л. Н., Козлова Н. В., Флоря Б. Н. История России с древнейших времён до конца XVII века / под ред. Л. В. Милова. — М.: Эксмо, 2006. — 766 с. — ISBN 5-699-19820-2.
- Великая Отечественная война 1941–1945 годов. В 12 т.. — М.: Кучково поле, 2015.
- Вишняков Я. В. История России. В четырёх томах. — М.: Аспект-пресс, 2022. — Т. 2: XIX — начало XX века. — 304 с. — ISBN 978-5-7567-1053-3.
- Волков В. А. Войны и войска Московского государства. — М.: Эксмо ; Алгоритм, 2004. — 572 с. — ISBN 5-699-05914-8.
- Горский А.А. Москва и Орда. — М.: Наука, 2003. — 213 с. — ISBN 5020098388.
- Данилин А. Б., Евсеева Е. Н., Карпенко С. В. Гражданская война в России (1917-1922) // Новый исторический вестник. — 2000. — № 1. Архивйина 2024 шеран 4 июлехь.
- Зимин А. А. Формирование боярской аристократии в России во второй половине XV - первой трети XVI в. — М.: Наука, 1988. — 348 с. — ISBN 5-02-009407-2.
- Зимин А. А., Хорошкевич А. Л. Россия времени Ивана Грозного Москва. — М.: Наука, 1982. — 184 с.
- История внешней политики России, вторая половина XIX в. (От Парижского мира 1856 г. до русско-французского союза) / отв. ред. В. М. Хевролина. — М.: Международные отношения, 1999. — 384 с. — ISBN 5-7133-1010-8.
- История внешней политики России, первая половина XIX в. (От войн России против Наполеона до Парижского мира 1856 г.) / отв. ред. О. В. Орлик. — М.: Международные отношения, 1995. — 448 с. — ISBN 5-7133-1001-9.
- История современной России: Хроники «эпохи перемен» (1985–1999). В 2 ч. Ч. 1 / Под общ. ред. С. М. Шахрая. — М.: Фонд современной истории; Издательство Московского университета, 2012. — 555 с. — ISBN 978-5-91985-015-1.
- История современной России: Хроники «эпохи перемен» (1985–1999). В 2 ч. Ч. 2 / под общ. ред. С. М. Шахрая. — М.: Фонд современной истории; Издательство Московского университета, 2012. — 509 с. — ISBN 978-5-91985-016-8.
- История России в новейшее время, 1985-2009 гг / отв. ред. А. Б. Безбородов. — М.: Проспект, 2017. — 448 с. — ISBN 978-5-392-23336-6.
- Карташёв А. В. Очерки по истории Русской Церкви. В 2 т. — М. ; Берлин: Директ-Медиа, 2020. — Т. 1. — 571 с. — ISBN 978-5-4475-9744-3.
- Карташёв А. В. Очерки по истории Русской Церкви. В 2-х т. — М. ; Берлин: Директ-Медиа, 2020. — Т. II. — 495 с. — ISBN 978-5-4499-0583-3.
- Клосс Б. М. О происхождении названия "Россия". — М.: Рукописные памятники Древней Руси, 2012. — 152 с. — ISBN 978-5-9551-0527-7.
Ключевский В. О. Сочинения : в 9 т.. — М.: Мысль, 1987—1990. — Т. 1—5. Курс русской истории.- Корнилов А. А. Курс истории России XIX века. — М.: Высшая школа, 1993. — 446 с. — ISBN 5-06-002838-0.
- Мельникова Е. А. Древняя Русь и Скандинавия. — М.: Университет Дмитрия Пожарского, 2011. — 475 с. — ISBN 978-5-91244-073-1.
- Милов Л. В., Цимбаев Н. И. История России XVIII—XIX веков / под ред. Л. В. Милова. — М.: Эксмо, 2006. — 784 с. — ISBN 978-5-699-39090-8.
- Морозова Л. Е. История России. Смутное время : правда и вымысел, свидетельства современников. — М.: АСТ, Астрель, 2011. — 542 с. — ISBN 978-5-17-075574-5.
- Мироненко С. В. Самодержавие и реформы: Политическая борьба в России в начале XIX века / отв. ред. С. С. Дмитриев. — М.: Наука, 1989. — 238 с. — ISBN 5-02-009540-0.
- Мягков М. Ю., Могилевский Н. А., Копылов Н. А., Обичкин О. Г. История России. В четырёх томах. — М.: Аспект Пресс, 2022. — Т. 3: 1914-1945 годы. — 379 с. — ISBN 978-5-7567-1054-0.
- Мягков М. Ю., Могилевский Н. А., Копылов Н. А., Обичкин О. Г. История России: В четырёх томах. — М.: Аспект Пресс, 2022. — Т. 4: 1945-2000 годы. — 252 с. — ISBN 978-5-7567-1055-7.
- Никитин Н. И. Сибирская эпопея XVII века : Начало освоения Сибири русскими людьми. — М.: Наука, 1987. — 175 с.
- Новосельцев А. П., Сахаров А. Н., Буганов В. И., Назаров В. Д. История России с древнейших времён до конца XVII века / отв. ред. А. Н. Сахаров. — М.: АСТ, 2001. — 576 с. — ISBN 5-17-009567-8.
- Отечественная история : история России с древнейших времён до 1917 года : энциклопедия : в 5 т. / гл. ред. В. Л. Янин. — М.: Большая российская энциклопедия, 1994. — Т. 1. А—Д. — 688 с. — ISBN 5-85270-076-2.
- Отечественная история : история России с древнейших времён до 1917 года : энциклопедия : в 5 т. / гл. ред. В. Л. Янин. — М.: Большая российская энциклопедия, 1996. — Т. 2. Д—К. — 655 с. — ISBN 5-85270-127-0.
- Отечественная история : История России с древнейших времён до 1917 г. : Энциклопедия / гл. ред. В. Л. Янин. — М.: Большая российская энциклопедия, 2000. — Т. 3. К—М. — 622 с. — ISBN 5-85270-267-6.
- Павленко Н. И. Страсти у трона : История дворцовых переворотов. — М.: Журнал "Родина", 1996. — 320 с. — ISBN 5-7330-0255-7.
- Петрухин В. Я. Русь в IX—X веках : от призвания варягов до выбора веры. — М.: Форум; Неолит, 2014. — 464 с. — ISBN 978–5-91134–691–1.
- Пихоя Р. Г. Советский Союз: история власти. 1945-1991. — М.; Берлин: Директ-Медиа, 2019. — 654 с. — ISBN 978-5-4475-8164-0.
- Пляскин В. П., Рахманин Н. Т. Современная история России (1991–2014): Политика, Экономика, Оборона. Учебное пособие. — М.: Издательство МНЭПУ, 2015. — 82 с. — ISBN 978-5-7383-0407-1. (Архивйина 2024 шеран 20 августехь).
- Российская государственность: опыт 1150-летней истории: Материалы Международной научной конференции (Москва, 4—5 декабря 2012 г.). / отв. ред. Ю. А. Петров. — М.: Институт российской истории РАН, 2013. — 592 с. — ISBN 978-5-8055-0255-3.
- Сахаров А. Н., Милов Л. В., Зырянов П. Н., Боханов А. Н. История России : с начала XVIII до конца XIX века / отв. ред. А. Н. Сахаров. — М.: АСТ, 2001. — 544 с. — ISBN 5-17-009096-Х.
- Соболева Н. А. Очерки истории российской символики: от тамги до символов государственного суверенитета. — М.: Языки славянских культур, 2006. — 487 с. — ISBN 5-9551-0150-0.
- Согрин В. В. Политическая история современной России : 1985-2001: от Горбачёва до Путина. — М.: Издательство "Весь Мир", 2001. — 262 с. — ISBN 5-7777-0161-2.
- Соловьёв С. М. История России с древнейших времён. — СПб.: Амфора, 2015—2016. — Т. 1—11. — ISBN 978-5-367-03646-6.
- Управленческая элита Российской империи: История министерств, 1802-1917 / авт.-сост. : Е. А. Андреева и др. — СПб.: Лики России, 2008. — 693 с. — ISBN 978-5-87417-261-9.
- Фёдоров В. А. История России 1861—1917 гг.. — М.: Юрайт, 2016. — 376 с. — ISBN 978-5-9916-9815-3.
- Филюшкин А. И. Первое противостояние России и Европы : ливонская война Ивана Грозного. — М.: Новое литературное обозрение, 2018. — 318 с. — ISBN 978-5-4448-0919-8.
- Хорошкевич А. Л. Символы русской государственности. — М.: Издательство МГУ, 1993. — 95 с. — ISBN 5-211-02521-0.
- Черникова Т. В. История России : в 4-х томах. — М.: Аспект-Пресс, 2022. — Т. 1. С древнейших времён до конца XVIII века. — 668 с. — ISBN 978-5-7567-1052-6.
Хьажоргаш
- Исторические ресурсы. Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина. — Список важнейших электронных ресурсов по истории России. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- История.рф. Федеральный портал Истории России. Российское военно-историческое общество. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- Россия в лицах. Подборка коллекций материалов. Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- Российская история (журнал). Журнал "Российская история". ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- Сборники документов. Каталог изданий Государственного архива Российской Федерации. 1920-2022. Государственный архив Российской Федерации. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- Попов А. Ю. Сопротивление на оккупированной советской территории в годы Великой Отечественной войны : [видеолекция]. Видеолекторий "Знание о России". Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- Семёнов С. История современной России. История.рф. Российское военно-историческое общество. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- 100 раритетов российской государственности. Федеральное архивное агентство. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- Цифровая история. Научно-просветительское историческое сообщество "Цифровая история". ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- Электронная библиотека ГПИБ. Коллекции. Государственная публичная историческая библиотека России. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- Электронная библиотека исторических документов. Российское историческое общество. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
- Энциклопедия "Великая Отечественная война 1941-1945 годов". Министерство обороны Российской Федерации. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
Кхин дӀа темана тӀехь
 |
|---|
