Халкъан Социалистийн Республика Албани

Албанин коммунистийн парти (КПА; 1948 шарахь дуьйна — Албанин къинхьегаман парти, АПТ) сацам беш роль ловзийра ШолгӀа дуьненан тӀом Албанин латтанаш тӀехь дӀабахьаран жамӀехь. Коммунистийн куьйга кӀел Къоман маршонан фронт кхоьллина 1942 шарахь, ткъа 1943 шарахь Къоман маршонан эскар (НОАА). КПА ЦК хьалхара секретарь Анвар Хьаьжа вара фронтан председатель а, эскаран коьрта буьйранча а.

Югославин коммунистийн эскарца цхьаьнаболхбарца, албанийн коммунистийн дакъош тӀом бира италин а, немцойн а оккупанташца, монархисташца Легалитети а, националисташца Балли Комбетар а. Югославин вовшахтохарехь а, гӀирсехь а гӀо дар дара коммунистийн НОАА уггаре а тӀамна кийча гӀаттамхойн ницкъ бинарг, националисташна а, монархисташна а хаъал лакхара. Цуьнан жамӀ дара Британин тӀеман миссин ориентаци хийцар, албанхойн коммунисташна гӀо дан^[1]. 1944 шеран ноябрехь НОАА схьайаьккхира коьрта шахьар Тирана а, йерриг йаккхий гӀанаш а, берриг аьлча санна Албанин мохк.

Кхечу Малхбален Европин пачхьалкхашкахь санна доцуш, албанхойн коммунисташ Ӏедале шаьш баьхкира, советийн эскарш ма-дарра дакъа а ца лоцуш. Оцу факторо доккхачу декъанна билгалйаьккхира Албанин истори XX бӀешеран шолгӀачу декъехь. Лаккхара ницкъалан а, административан потенциал а аьтто бира КПА Ӏедалан монополи кхолла, йуккъера коалицин муьраш доцуш. Цул сов, Албанин коммунистийн парти къаьсташ йара сацамаш тӀеэцарехь кхечаьрга хьаьжча алсам йозуш ца хиларца.

Ханна правительствон коьрте хӀоьттира Анвар Хьаьжа. Министрийн даржаш дӀалецира коммунисташ. Лакхара Ӏедал карахь дара партин куьйгаллин. Дукха йоцу компарти — 1945 шарахь КПА вара кӀеззиг 2 эзар сов декъахо — махкахь урхалла деш хилира.

Формалан Албани пачхьалкхалла йисира цхьана шарахь гергга, амма Зогу паччахьна махка чувахар дихкира, паччахьан вовшахтохараллаш лело бакъо ца йелира. Балли Комбетаран дуьхьало герзаца дӀайаьккхира. ТӀаьххьара антикоммунистийн контратака йира Шкодер гергахь Балли Комбетаран комендантан Эрменьи Ӏабасан тӀеман кхолламаша 1945 шеран январехь, амма коммунистийн эскаро совцийра уьш^[2].

Хаьжийн Ӏедал тӀаьххьара дохорехь сацам беш роль ловзийра албанийн йозуш йоцу говберташа. 9 апрелехь BSPSH ультиматум лехамаш бира Фатос Нано Ӏедале: 50% алапа хьаладаккхар, белхан хьелашна говзбертан Ӏуналла дар, Шкодрехь 2 апрелехь нах байарна бехке берш жоьпе озор. Ультиматуман хан 15 май хӀоттийра. Правительствон компромиссаш говзберто дӀатеттира.

1991 шеран 16 майхь BSPSH а, Демократин партино а кхайкхира йерригйукъара забастовке. Кхайкхаман жоп делира 220 эзар белхалочо^[3]. Кхин а кӀира даьлча уьш тӀекхийтира 300 эзар кхаччалц^[4]. Башха маьӀна долуш йара транспортникийн забастовка, хӀунда аьлча долара автомобилаш (Хьаьжин заманахь магош йацара уьш) хӀинци а наггахь бен йацара. Болх беш йара йеккъа медицинин учрежденеш, электро- а, хилатторан а, йуурган промышленность.

Забастовко мохк сацийра ала мегар ду. ХӀинца тӀедуьллура правительство мукъайаккха, Халкъан гуламан йуха харжамаш бе бохуш. Дехарш премьеран Нанон а, президентан Ӏалин а болх дӀаболабе бохуш долу, тергал ца дора. Полицино забастовка йечучарна ницкъ ца бора.

1991 шеран 29 майхь парламент гулйелира гуламе. Оцу дийнахь BSPSH йира Тиранехь дуккху эзарнаш болуш митинг. ХӀинца полица Ӏоттабелира, хьокхарчий а, тӀулгаш а, бӀаьргех хиш оьхийта газ лелийра, кхоъ полицин машен йагийра.

Июнь беттан 1-чу дийнахь Халкъан гуламо дӀабелира забастовщикийн тӀедахкаршна. Сацам бира керла Ӏедал кхолла а, хенал хьалха парламентан харжамаш дӀабахьа а. Июнь беттан 5-чу дийнахь керлачу министрийн кабинетан коьртехь вара Буфи Юли, хьалха кхачанан сурсаташца кхачойаран министр хилла, кризисана дуьхьало йеш волу менеджер лоруш волу. Демократин партин векал Пашко Грамоз хӀоьттина вице-премьер а, экономикин министр а^[5]. Керла харжамаш хӀиттийра йуха шеран мартехь. 10 декабрехь Буфи хийцира правительствон коьртехь Ахьмади Вильсон, иза лорура «техникин премьер» хенал хьалха харжамаш хилале.