Йуккъера Ази

Гегелас лелийна термин Mittelasien монголаш беха область билгалайоккхуш^[1].

Революцел хьалхара муьрехь оцу регионан къилба декъах Малхбузе Туркестан, цунна чохь лаьттара Туркестанан инарла-губернаторалла. Амма Йуккъера Ази термин хьехийна меттигаш а йу. 1826 шарахь, дуьххьала и термин (инг. Central Asia), лелийна немцойн малхбалейовзархочо Клапрота Юлиуса, иштта цуо билгалйаккхара Ӏаьржа а, Охотскан хӀордашна йукъара^[2]. 1831 шарахь К. И. Арсеньевс Азин сурт хӀоттийна^[3], цуо Йуккъера Азин йукъатохара «Кавкази», Туркестан (царна йукъахь гӀигӀаз-кайсайкийн латтанаш, Джунгари а, Кашгари а), Монголи (цунна йукъахь Халху, Хуху-Нор, Чжунгари, Къилба Монголи), Маньчжури, Корей^[4] (XXI бӀешо долалуш оцу мехкаш тӀаьхь йу Кавказан пачхьалкхаш, Кхазакхстан, Туркмени, Узбекистан, ГӀиргӀазойчоь, Таджикистан, Монголи, шиъ корейн пачхьалкх, Цийчоьнан дакъа, Российн дакъа).

1851 шарахь «Йуккъера Ази» термин дӀайазйина историкан С. М. Соловьёвн «Российн истори ширачу заманара дуьйна» жайнахь, цу чохь йуьцург бай-аренан географин регион йу Малхбален-Европин аренан къилба-малхбалехьа а, Каспий-хӀордан малхбалехьа а^[5].

1925—1936 шерашкахь советийн заманахь къоман-мехкаш дийкъира оцу историн регионан, ССРС йукъахь кхоьллира союзан республикаш (ГӀиргӀазойн ССР, Узбекийн ССР, Таджикийн ССР, Туркменийн ССР), уьш билгалйевлира цхьаъ йолу Йуккъераазин экономикин кӀошт санна, оцу хенахь дуьйна ала долийра «Йуккъера Азин республикаш» термин, амма советийн заманахь Кхазакхийн ССР йукъа ца йоьдура оцу экономикин регионан: цуьнан меттана лелайора «Кхазакхстан а, Йуккъера Ази а» термин. Оцу регионан советийн билгалонан амало ларара Каспий-хӀордан а, Памиран а йукъара, Копетдаг а, Гиндукуш а латнашна йукъара къилбехахь а, Амударьян а, Сырдарьян а лахенаш тӀекхаччалц къилбаседехь. Физика-географин а, климатологин а агӀор цунна йукъа тухура Устюрт акъари, Туранан чутаӀе а, кӀеззига лаьмнаш: Копетдаг, Памиро-Алай, Тянь-Шань, Джунгаран Алатау, Саур, Тарбагатай.

Советийл тӀаьхьарчу муьрехь кхин тӀе терминологи йалайо — Центран Ази, иза алсама чуйуьллу Ӏилманийн литературе, хӀора дийнан практикин а. Дукха хьолехь и цӀераш XXI бӀешеран йуьххехь, лелайо параллелан, оцо галдоху адамаш муьлха мохк бу буьйцург ца кхета, хӀунда аьлча Центран Ази цӀарца даймехкан Ӏилманехь даимна кхетадора Кхазакхстанан, Алтайн, Монголин, Малхбален Туркестан, Малхбузен Цийчоь, Тибет, аьлчи а Европин Ӏилманехь «Чоьхьара Ази» олу меттиг. 1992 шарахь Кхазакхстанан президента Назарбаев Нурсултана кховдийра «Йуккъера Ази а, Кхазакхстан а» метта лелор «Центран Ази» кхетам, йерриг регионан пхеа пачхьалкхана, амма географин Ӏилманан гарехь Центран Ази — дуккху а шуьйра регион йу, цуо шена чухуда, Йуккъера Ази а, Кхазакхстан а йоцург, кхин а Монголи, Цийчоьнан малхбузе дакъа, Къилба Сибрех; иштта ойла йу ЮНЕСКО-н.

Карарчу хенахь Йуккъера Ази бохучу кхетамо гойту йиъ республика: Узбекистан, ГӀиргӀазойчоь, Туркменистан, Таджикистан.

Йуккъера Азин Ӏалам къастадо уггар хьалха климатан йокъаллица. Мехкан доккхаха долу дакъа дӀалаьцна гӀум-аренаша а, ахгӀум-аренаша а.

Климатологин агӀора Йуккъера Азехь билгалайаккха мега ши аса:

• Аренан: Туркменистанан а, Узбекистанан а аренаш а, Таджикистанан а, ГӀиргӀазойчоьнан а тогӀеш а йолуш, йовха, кӀеда субтропикан Ӏаьнаш (ло наггахь бен ца хуьлу, дукхахьолахь масех дийнахь бен ца лаьтта), догӀанан бӀаьстенаш, чӀогӀа йовха, йекъа аьхке (июнь баттахь дуьйна сентябрь кхаччалц догӀанаш ца догӀу ала мегар ду). Максималан йочанаш хуьлу апрель-май баттахь. Ораматаш: къилбаседан эфемероидан йаьсса аренаш, меттигашкахь гӀум-аренгахь кӀайн саксаулан хьаннаш йолуш.
• Ламанан: лекха лаьмнийн Тянь-Шанан, Памиро-Алайн Таджикистанехь, ГӀиргӀазойчохь, Узбекистанехь.

Йуккъера Азехь охьадоьду 12 эзар гергга эркаш. 10 эзар сов охьадоьду лаьмнийн кӀошташкара. Даккхий эркаш бен чекх ца довлу гӀум-аренан мехкашкахула. Йуккъера Азин коьрта эркаш — Амударья а, Сырдарья а чукхета Аралан-хӀордана. Хиш цхьабосса ца декъаделла Йуккъера Азин мехкашкахь. Аренашкахь, дӀалоцу 70 % гергга цуьнан мохк, кӀезга ду хиш. Лаьмнашкахь а, церан кӀажошкахь а эркан машанийн луьсталла дикка йоккха йу. Иштта цхьабосса ца декъадалар охьадогӀу хиш доьзна климатан башхаллица а, рельефан хӀоттамца а. Йуккъера Азин дукхах долу даккхий а, кегий а эркийн хьосташ ду лакхахь лаьмнашкахь, цара коьртаниг дузу эркаш а, Ӏаьмнаш а, хилоттийлаш а, татолаш а. Иштта, лаьмнашкахь гулло хи, ткъа аренашкахь иза дойу, Ӏаьнаре долу. И йу Йуккъера Азин ладамечех гидрологин башхалла.

Йуккъера Азехь Ӏаьмнаш кӀезиг ду. Царах уггар баккхийнаш бу Арал Ӏам (хӀорд), Иссык-Кул, Балхаш, Каракуль. ЧутаӀе кхоллаяларца, уьш тектоникин Ӏаьмнаш ду. Даккхий а, кегий а Ӏаьмнаш ду тогӀешкахь, дельташкахь, хидестаран аренашкахь. Иштта хи охьадоьдуш кхолладелла Ӏаьмнаш ду, масала, Арнасай Ӏам а, Айдаркул Ӏам а.

Къилба-малхбузехь климат тов йолуш, йекъа, йуккъера температура (ӀаьржагӀамарш гӀум-аре) +36,8 °C, йуккъера максималан +40…+44 °C, уггаре лакхара +53,2 °C, йуккъера температура (ЦӀегӀум гӀум-аре) +37 °C, йуккъера максималан температура +40…+43 °C, уггаре йоккха температура +54 °C (Навои гӀалахь).

Йуккъера Азин а, Центран Азин а гӀаланашкахь дукхах йолчу меттигашкахь температура кхочу 46 °C. Йуккъера температура 28°-34 °C

Йуккъера Азин мехкийн бахархойн йукъара барам — 76,2 гергга млн стаг (2022). Царех 36 миллион стаг веха Узбекистанехь, 19,3 млн — Кхазакхстанехь, 10 млн — Таджикистанехь, 6,5 млн — ГӀиргӀазойчохь, 6,2 млн гергга — Туркменистанехь. Дуьстича Къилба Азехь веха 1,78 млрд стаг, Малхбален Азехь — 1,64 млрд стаг, Къилба-Малхбален Азехь веха 0,64 млрд стаг, Хьалхара Азехь веха 0,31 млрд стаг.

Йуккъера Азин бахархойн коьрта дакъа — туьркийн къаьмнийн векалш, цара туьркийн меттанаш дуьйцу (гӀиргӀазой, узбекаш, туркменаш, каракалпакаш, кхазакхаш). Таджикаш а, памиран къаьмнаш а иранан къаьмнийн векалш ду. Таджикийн мотт чӀогӀа гергара бу гӀажарийн меттан, наггахь цуьнан меттан дакъа лору. Ду кхин а мухажаралла дина, революцел хьалха а, советийн муьрехь а арадаьхна а къаьмнаш. Уггаре дукха карарчу хенахь: оьрсий, уйгураш, дунганаш, украинаш, гӀезалой, корейш, туркой, немцой, эрмалой, азербайджанаш, кхин къаьмнаш.

Йуккъера Азин автохтонан къаьмнаш ду кхазакхаш, гӀиргӀазой, узбекаш, таджикаш, туркменаш, каракалпакаш , Йуккъера Азин Ӏаьрбий , Йуккъера Азин гӀажарий, памиран къаьмнаш, бухарера жуьгтий. Дукхаха болу узбекаш а, таджикаш а, бухарера жуьгтий а охьаховшуш бара гӀаланашкахь, цигахь кхуьура пхьоланаш а, йохк-эцар а; йуьртан бахархой хи дуьллу латта а, бошмаш а лелош бара, шайна йукъахь оазисан кепара бошмаш лелор а долуш. Ламастан агӀор, дукхахболу гӀазакхий, каракалпак’хой, туркменаш, гӀиргӀазой дӀалохку даьхнийлелорца боьзна бара, цундела кхерстахойн йа ахкхерстахойн дахаран кеп лелош хилла; амма XX бӀешарахь и дерриге а къаьмнаш охьахевшина.

Йуккъера Азин бахархойн коьрта декъо ислам дин леладо. Коьртаниг даьржина суннийн агӀо хьанафийн мазхӀабан ислам. Оцу мазхӀабан тӀаьхьа бозуш бу кхазакхаш, узбекаш, туркменаш, гӀиргӀазой, каракалпакаш, таджикийн коьрта дакъа. КӀезга даьржина ШиӀизм. ШиӀиш иснаашарийш коьртаниг Йуккъера Азин иранхой, таджикийн дакъа, меттигера азербайджанаш бу, шиӀийш исмаӀилийш — памиран къаьмнийн векалш. Дин лелорца шолгӀа меттигехь бу керста нах. Керсталлин агӀонехь коьртаниг даьржина православи, иза коьрта дин ду кхузахь бехачу оьрсийн, украинийн белорусийн, гуьржийн, хӀирийн, желтойн. КӀезга даьржина католикалла, протестанталла, кхин болу инжилан боламаш, кегийра килсаш. КӀеззиг бу буддизман, хӀиндуизман, зороастризман, бахьаизман тӀаьхьа бозурш. ЙахӀудалла даьржина бухарин жуьгташна а, жуьгташна а йукъахь. Зороастризм коьртаниг йаьржина памиран къаьмнашна йукъахь, кӀеззиг таджикийн декъана йукъахь.

Монголел хьалхара муьрехь Йуккъера Азехь дехаш хилла дуьненан бахархойн иттолгӀа дакъа; тахана, иза мелла а кӀезиг ду 1 % дуьненан бахархойл. Йуккъера Азин географин меттиг бахьана долуш, иза лаьтта доккхачу декъанна гӀум-аренан а, ахгӀум-аренан а зонашкахь (лаьмнаш дӀалоцу Йуккъера Азин къилба-малхбален дакъа), бахархой дукха хенахь дуьйна нисбелла тогӀешкахь, хин хьосташна гергахь — хин бердашца а, оазисашкахь а баха. Аренашкахь дехаш хилла кхерста а, ахкхерста а къаьмнаш.

Ширачу заманахь Йуккъерчу Азехь хилла дикка йаккхий пачхьалкхаш. Вайн эрал хьалхара VII—V бӀешерашкара Зарафшан тогӀи чохь хилла Согдиана пачхьалкх, Амударьян йуккъерачу декъехь Бактри, цуьнан лахарчу декъехь Хорезм, МургӀабан тогӀи чохь Маргиана. Йуккъерачу Азин къилбаседа дакъа Скифин дакъа хилла, ткъа къилба дакъа Иранан Ӏаткъамна кӀел хилла.

Йуккъера Азех лаьцна хаамаш нисло Геродотан, Страбонан, Аррианан, Птолемейн, кхечеран къинхьегамашкахь.

Йуккъера бӀешерашкахь Йуккъерачу Азехь охьаховшу тюркийн ваьрраш, ислам даьржина. Ӏаьрбийн халифатӀ йоьхначул тӀаьхьа, цу кӀоштан урхалла дӀадахара саманигӀеран кара. XI бӀешарахь кхоллайелира нуьцкъала Хорезм пачхьалкх. XIII бӀешарахь монголоша Йуккъера Ази схьайаьккхича, иза монголийн империн (Чагатай улус) йукъа йогӀура.

Ӏамеркан историко Стивен Старра билгал ма-даккхара, кхузаманан Туркменистанан, Таджикистанан, Узбекистанан, ГӀиргӀазойчоьнан, Казахстанан, иштта ОвхӀанан а, Пакистанан а, Цийчоьнан а дакъошкахь, хӀинца Йуккъера Ази олу, йуккъера бӀешерашкахь, масийтта бӀешо долуш европин Серлонан муьран, йара дешаран йукъ^[6]. XIV бӀешарахь Йуккъера Азехь хӀоттайелира онда ТимарлангӀера пачхьалкх (коьрта шахьар Самаркандехь йара), амма XVI бӀешарахь иза хийцира Бухарин ханалло.

XIX бӀешарахь Юккъера Ази Оьрсийн империн декъа йахара (Туркистанан область санна, Каспийлдехьара область а, цхьана декъехь Семереченски область) дӀайаьккхира, цуьнца цхьаьна цул хьалха хилла Кокандан ханалла дӀайаьккхира, иза Российн йукъа йагӀара, ткъа Бухарин эмират а, Хивин ханалла а цуьнан вассалаш хилира.

1924 шарахь дӀайехира Хорезман а, Бухарин а халкъан советийн республикаш, Йуккъера Азин махкахь кхоьллира союзан республикаш — Узбекийн ССР (цунна йукъахь Таджикийн АССР) а, Туркменийн ССР а. 1925 шарахь Российн СФСР йукъахь кхоьллира Кхара-ГӀиргӀазойн автономин область а, Кхара-Калпакийн автономин область а. 1926 шарахь ГӀиргӀазойчоьнах йира ГӀиргӀазойн АССР. 1929 шарахь Таджикистан арайаьккхира Узбекийн ССР йукъара, кхоьллира Таджикийн ССР. 1932 шарахь Каракалпакийчоьнах йира Каракалпакийн АССР. 1936 шарахь Каракалпакстан Российн СФСР йукъара Узбекийн ССР йукъатуьйхира, ГӀиргӀазойчоь а Кхазакхстан а РСФСР йукъара схьа а йаьккхина ГӀиргӀазойн ССР а, Кхазакхийн ССР а йира.

1991 шарахь дуьйна, Йуккъера Азин пачхьалкхаш йозуш йоцуш хиллачул тӀаьхьа, советийн элитин векалша Ӏедал латтийра инерцица, индигенизацин политика дӀайаьхьира. Кхо революци хилира ГӀиргӀазойчохь (2005 а, 2010 а, 2020 а шерашкара). Гражданийн тӀом иккхира Таджикистанехь, амма Ӏедалан хиира оппозицица барт бан, ткъа Каракалпакстанехь (Узбекистан) митинг йира Республика Узбекистанан Конституцин хийцамашна реза ца хилла. Регионехь коьрта ши проблема хилла наркотикаш йохкар а, исламан радикализм (Узбекистанан исламан болам) хьалайалар а. Йозуш йоцу пачхьалкх хилчахьана, хӀинцалера массо а географин талламаш лерина бу Ӏаламан ресурсех рационалан пайдаэцарна а, Ӏаламан Ӏалашдарна а.

Кушанашна а, Ӏарбашна а йукъахь

Йуккъера Азехь феодалийн могӀане дехьавалар ладаме политикин хийцамашца хилира. 563—567 шерашкахь туьркийн тайпанийн а, сасангӀеран Иранан а Ӏаткъамца йуху эфталитийн пачхьалкх. Иза хийцина Туьркийн каганалла — «уггаре шуьйра кхерстачеран имперех хилла йолу». И импери йаьржира Ӏаьржа хӀорд тӀера Тийна Ӏапказан тӀекхаччалц. Амма, Каганатан ясакх токхуш, Йуккъера Азин доккхаха долу дакъа — Согдо а, Уструшанас а, Чачо а, Ферганас а, Чаганиано а, Хорезмо а — Ӏалашйира шайн автономи. Къилба Туркменистанан областаш Сасанийн пачхьалкхан йукъа йодара.

ХӀоьттинчу политикин балансо аьтто бира экономика кхиоран. VI бӀешарахь говзаллаш а, йохк-эцар а кхиира, Малхбузера Малхбалехьа гӀепалш лелара. Согд доккха дакъа лоцуш хилла хӀетахьлерчу оьздангаллин дахарехь. Согдин колонисташ, цаьрца цхьаьна согдан йоза а, оьздангалла а, чукхечира ВорхӀэркехула Малхбален Туркестане Лобнор Ӏам тӀекхаччалц.

Йуккъера Азин экономикин цхьадолу коьрта дакъош ду йуьртабахам а, маьӀданаш дахар а. Гидроэнергетика кхиош йу Нарын хи тӀехь а, Вахш хи тӀехь а.

Йеха а, йовха а аьхке бахьна долуш даьржинера кхашлелор, бошмашлелор, бамбалелор, салларашлелор. Байданаш тӀехь кхиадо уьстaгӀий, бежний, говраш, эмкалш. Лаьмнашкахь кхиайо якаш. Кхазакхстанан къилбаседехь кхиадо йалта.

Пайден маьӀданех уггаре а мехала ду мехкадаьтта а, Ӏаламан газ а. Иштта Ӏаьржа а, беса а, деза а металлийн, уранан, гунсун, сурьман резерваш йу.

ЦӀерпоштнекъан асанаш(оьр.)нохч. уьйр латтайо Йуккъера Азин пачхьалкхийн вовшашца а, Россица а. Дикка маьӀна ду кеманашлеларан Каспий-хӀорд тӀаьхь, кхин а Амударья, Сырдарья эркаш чухула а.

Йуккъера Азин Къилбехьа а, малхбалехьа а лаьмнаш ду, цундела Иранца, ОвхӀанца, Цийчоьнца хала ду уьранаш латто. Аьтту болуш зӀенаш йац Пакистанца а, ХӀиндица а, ХӀиндин Ӏапказ тӀевоьдийла йац.

1991 шарахь ОвхӀанна а, Узбекистанна а йукъахь аьчканекъан зӀе кхоллайелира (2011) Термез-Хайратон-Мазори-Шариф. ТӀейогӀучу хенахь иштта лерина ду Цийчоьнца а, ГӀиргӀазойчоьнна а (Кашгарехула), Узбекистанна а йукъахь зӀе кхолла. 1996 шарахь Туркменистанна а, ГӀажарийчоьнна а йукъахь аьчканекъан зӀе кхоьллира (Теджен(оьр.)нохч. — Серахс—Мешхед аса). Ма-дарра цӀерпоштан зӀенан онда проблема йу некъан габаритан башхалла (хьалха хиллачу ССРС махка тӀехь 1524 мм, Цийчоьнан а, ГӀажарийчоьнан а 1435 мм, ХӀиндин а, Пакистанан а 1676 мм, хьажа Некъан шоралла).

Иштта шуьйра планаш йу луларчу пачхьалкхашца зӀе тойархьама автомагистралаш йан.