Пачхьалкх

Пачхьалкх, суверенитет(оьр.)нохч., низаман бакъо, йукъараллин ламасташ йоха ца йайтархьама, Ӏалашйархьама, пачхьалкхо леладо билгала некъаш, пачхьалкхера гражданашна йукъахь билгал низам хӀоттадо, шен белхан йукъаозабо шайн а, кхечу латтанаш тӀиера а шаболу бахархой, дуьненанйукъара пачхьалкхийн барташца. Йукъараллин декъашхойн йукъаметтиган низам а, Ӏедалан та1зар а билгалдоккху конституцица, законашца, кхин бакъонан пачхьалкхан кехаташца; иштта исторехь пачхьалкхан чохь кхоллайеллачу ламасташца.

Таханлерчу капиталистийн пачхьалкхашкахь, цуьнан коьрта Ӏалашо йу:

• гражданийн бакъонаш ларйар, йукъараллин декъашхойн йукъаметтигаш дика латтайар, нехан долахь долу рицкъ а, церан дахаран кхерамазаллин тӀегӀа аӀалашйар (хӀоранна а, Ӏилманан а, кхоллараллин а, коммерцин а);
• кхочушйар а, Ӏалашйар а йукъараллин декъашхойн бахаман а, син а Ӏалашонаш, мехаллаш, хӀорш: паргӀато, гӀиллакх-оьздангалла, нийсо, медицина, дешар, некъаш, экологи.

Термин дукха хьолахь лелайо бакъонан, политикин, ткъа иштта социалан контексташкахь. Таханлерчу заманахь Дуьне планети тӀиера шадолу латт, Антарктида а, цуьнан уллора гӀайренаш а дӀайаьхачхьана, декъна ду ши бӀе сов пачхьалкхана йукъахь.

Йукъараллица йуьстича, пачхьалкхан чуйогӀу шайн говзаллица йукъарчу гӀуллакхийн (йукъараллин хӀоттамехь, хӀора а декъашхо декъахь ву урхаллан) урхалла долу социалан класс (йа классаш)^[1].

Ала деза, Ӏилманехь а, дуьненайукъара бакъонехь а цхьаъ, массара а тӀеэцна «пачхьалкхан» кхетам ца хилар.

Пачхьалкх дош схьадаьлла pādšāh дашах. Куьйгаллехь паччахь волчу махкахь пачхьалкх олуш хилла. Падишах (гӀаж. «پادشاه» [pādšāh] тӀиера пехл. «pādšāh» тӀиера шир.-гӀажар. «pati-xšāyaθiya-» — «куьйгалхо») — иранийн монархийн дарж, иштта лелайора Азин цхьаболчу махкашкахь.

«Падишах» («Падшах» йа «Бадшах») дарж лелийна масех Евразин мехкан куьйгалхоша, масала, Хункар-мехкан (XV—1922), ОвхӀанехь йукъ йолчу Дурранийн империн (1747—1823), Сийлахь Монголийн империн (1526—1858), ОвхӀаннан (1926 — июль 1973). ТӀаьххьара и дарж лелийнарг хилла Захир-Шах (1914—2007).

• Пачхьалкх — юкъараллин институт ю, шен декъашхойн юкъаметтигашкахь къепе латтор лардеш йолу, законашна а, ламасташна а тӀе а тевжаш. Цуьнан цхьа могӀа билгалонаш ю, иза кхечу юкъараллин институтех къастош.
• Бахархойн декъадалар а, вовшахтохар а территориальни принципашца.
• Суверенитет, вуьшта аьлча, пачхьалкхан территори чохь цхьа Ӏедал хилар, кхечу пачхьалкхех йозуш йоцуш. Суверенитето къастадо Ӏедалан юкъараллин Ӏалашо. (Монтевидеон конвенцехь билгалдаьккхина дац).
• Пачхьалкхан урхалла дан леррина адамийн тоба хилар, ткъа иштта цуьнан сацамаш кхочушбар лардеш йолу пачхьалкхан Ӏедалан органаш а, институташ а хилар (шайна юкъахь эскар а, полици а, набахтеш а).
• Налогех а, пошлинех а, кхечу махех а схьаоьцу ахча леладо пачхьалкхан декхарш кхочушдарехь, цу юкъахь пачхьалкхан аппарат болх бар лардар а долуш.
• Йерриг территори тӀехь дерриг бахархойн декхаре долу низамаш а, кхин а низамийн низаман акташ а тӀеэцаран башха бакъо.

Мохк а, пачхьалкх а кхетам синонимаш санна лелабахь а, царна йукъахь йоккха башхалла йу.

«Пачхьалкх» кхетамо билгалйоккху цхьаьна латта тӀехь хӀоттийна йолу Ӏедалан политикин система, иза башха тайпана кхоллам бу, ткъа «мохк» кхетам оьздангаллин, географин (йукъара латта), кхечу факторийн бу. «Мохк» термин официалан бос болуш йац. Иштта башхаллаш йу ингалсан маттахь — country (гергара ду мохк кхетамна) а, state (пачхьалкх), оьрсийн маттахь — страна (гергара ду мохк кхетамна) а, государство (пачхьалкх), делахь а цхьацца контекстехь цара вовшен хуьйцу.

Пачхьалкхан коьрта функци — шайн бахархойн дахар хаздар.

Иза дархьама пачхьалкхо цхьа могӀа Ӏалашо кхочушйо:

• экономикин а, социалан а баланаш дӀабахар;
• пачхьалкхан цхьаалла латтайар;
• бахамна а, йукъараллана а урхалла дар;
• шайн мохк ларбар.

Йукъараллийн йукъаметтигаш кхиаре терра аьтту хилира пачхьалкхан цивилизацин дахар тодар.

Пачхьалкхо а, цуьнан политикин системехь латтаро а гойту цхьа могӀа спецификан функцеш, кхечу политикин институтех къаьстина йолу. Пачхьалкхан функцеш олу пачхьалкхан Ӏедалан суверенитетаца доьзна долу цуьнан белхан коьрта некъех. Функцех къаьсташ йу пачхьалкхан Ӏалашонаш, оцу йа вукха правительствано йа политикин режимо хаьржина йолу коьрта некъаш гойту стратеги.

Дуьнено къобалйина пачхьалкхаш лору Вовшехтоьхна Къаьмнийн Кхолламан декъашхой йа иштта хилла тороерш, амма йукъа ца боьдарш. 2015 шеран декабрехь иштта пачхьалкхаш йара 194. Массо уьш, Ватикан йоцург, ВКЪКХ декъашхой йу.

Ватикан Сийлахь Ӏаьршан йозушйоцу пачхьалкх йу шен пачхьалкхачух тера политикин система а йолуш, амма терминан дуьззина маьӀница иза пачхьалкх йац. Иза къобал йина йу алсама йолчу пачхьалкхаш йозушйоцу пачхьалкх санна, амма ВКЪКХ декъашхо йац. ВКЪКХ даиман тергойийриг Сийлахь Ӏарш — дуьненайукъара бакъонехь башха суверенан персона (persona sui generis). Пачхьалкхийн дипломатин уьйранаш Ватиканца ца тосу, ткъа Сийлахь Ӏаьршаца тосу, массо а кхечу пачхьалкхийн дипломатин мисси аккредитаци йина йу Сийлахь Ӏаьршан Пачхьалкхан секретариатехь.

Къобал йина пачхьалкхаш йоцуш меттигаш йу ВКЪКХ резолюцица шайн некъ харжа бакъо йолуш, амма таро йац иза дан уьш кхечу пачхьалкхаша дӀалаьцнайолудера. Иштта меттигаш йу Палестина (нийса аьлча, цуьнан Ӏаьрбойн дакъа — Урдан хин малхбузан берд а, Газан Сектор а) а, Малхбузан Сахара.

Палестина пачхьалкх — хиллайолу британийн колонийн дакъа ду, № 181 ВКЪКХ Инарлан ассамблейн резолюцица 1947 шарахь йозашйоцуш хила йезаш йара, амма хьалхара Ӏарбойн-израилан тӀом чекхбаьлчи дӀалецира Трансурдано а, Мисаро а, ткъа 1967 шарахь дуьйна дӀалаьцна Израила. 2012 ш. 29 ноябрехь ВКЪКХ тергонан пачхьалкх лерина. Амма цхьа могӀа ВКЪКХ декъашхоша, царна йукъахь цхьайолу ВКЪКХ Кхерамазаллин Советан даиман декъашхоша а, къобал ца йо Палестинан суверенитет, лору иза Израилан дакъа. Дукхаха йолу Ӏарбойн пачхьалкхаша къобал ца йо Палестина йекъаран ВКЪКХ резолюци, цунах, Израил хила бакъо ца хилар, Палестина пачхьалкхан йукъахь хила йезар шайолу британийн хиллайолу колони 1948 шеран дозанашца.

Саьхьаран Ӏарбойн Демократин Республика — хиллайолчу испанийн Малхбуза Саьхьара колонин декъа тӀийра шешкхайкхийна пачхьалкх. Деколонизацийаран ВКЪКХ Декларацица тӀеххьарчунна паргӀато йала йезаш йара, амма 1976 шарахь иза дӀалецира Мароккос а, Мавританис а (1979 шарахь — шайериг дӀалаьцна, ткъа тӀехьа аннекси йина Мароккос). ВКЪКХ кехаташ тӀехь Малхбуза Саьхьара хӀинца «деколонизаци йанза латта» лору. Цу тӀе дукхах йолчу пачхьалкхаш С1ДР йозаш ца хилар йа иза Мароккон хилар къобал а ца до.

Цул сов, алсама пачхьалкхаша ВКЪКХ декъашхоша къобал йина Республика Косово йу, амма ца йина Российс а, Цийс а — ВКЪКХ Кхерамазаллин Советан даиман декъашхоша, тӀаккха таро йац Косово оцу кхолламна йукъайагӀийта, хӀетте а аьтту бу тергонан пачхьалкхан статус хила (2015 шарахь ЮНЕСКОн йукъайагӀарна кхаж тасар аьттонза чекхделира республикин^[2]).

Кхин а пачхьалкхаш йу алсамо къобалйаран доза хӀоттийна кхечу пачхьалкхийн агӀора, амма уьш хиларан факт дӀа ца йолу (Тайвань, Абхази, Къилба ХӀирийчоь, Приднестровье, Къилбаседа Кипр, Ломан Карабах, Сомалиленд, Донецкан Халкъан Республика, Луганскан Халкъан Республика), хӀунда аьлчи дукхах йолчу пачхьалкх билгалйаккхарехь дуьненайукъара къобалйар дан а дац.

Статус а, категори а цхьайолчу меттигийн а, кхолламийн а цхьана кепара билгал ца йаккхало. Иштта Евробарт, Российн а, Белоруссин а Союзан пачхьалкх пачхьалкхан а, конфедерацин а билгалонаш йолуш йу, амма дуьненайукъара бакъонехь пачхьалкх йа дуьненайукъара бакъонан субъект лоруш йац.

ЧӀогӀа кӀезиг латта йа бахархойн барам болу пачхьалкхех кегийра пачхьалкхаш (мехкаш) олу.

Пачхьалкхан коьрта кепаш дуьххьара йийцина шира ойланчаш Аристотель а, Платон а лаьттара дика ойла йина пачхьалкхан кепийн классификацин юьххьехь. Дукха хенахь дуьйна Европехь политикан а, юридикан а ойла церан пачхьалкхан кхетамашна тӀехь лаьтташ яра. Цара кхоьллинчу категорех а, кхетамех а болу кхетам хийцабелла белахь а, церан кхиамаш хӀинца а шайн маьӀнех дӀа ца бовлу.

XVII—XVIII бӀешерашкахь Европехь хиллачу буржуазни революцешкахь, абсолютан монархи а, классийн къастамаш а хӀаллакбеш, кхоллабелира гражданийн бакъонаш боху кхетам. Серлонан оьмарехь (къаьсттина Джон Локкан а, Шарль Луи Монтескьен а белхаш) кхоллабелира Ӏаламан бакъонан а, Ӏедалш дӀасакъастаран а кхетамаш, цуо теоретически а, политикан а бух лора низаман Ӏедалх лаьцна ойланаш кхиорна.

Индустриальни юкъаралле дӀадерзар бахьана долуш адамашна юкъахь дуккха а бӀешерашкахь хилла ламастан юкъаметтигаш йохийра, юкъараллин дуьхь-дуьхьал дерг ира хилира, цундела пачхьалкхан жигара дакъалацар оьшура юкъараллин юкъаметтигаш нисъярехь. XX бӀешеран шолгӀачу декъехь дуьйна шуьйра лелайо дикачу пачхьалкхан кхетам — вуьшта аьлча, социалан нийсонан принципца нийса а догӀуш, материалан а, кхин а пайданаш жигара юхабоькъуш йолу пачхьалкх. Иза лелайо дуьненаюкъара документашкахь, масала, Адамийн бакъонийн дуьненаюкъара деклараци, Дуьненаюкъара экономикан, социалан, культурин бакъонийн пакт, Европан социалан харти, кхин а, цхьайолчу пачхьалкхийн конституцешкахь а ю.

ХӀинцалерачу дуьненахь глобализацин процессашца хийцалуш бу пачхьалкхан шатайпаналлин кхетам. Дуьненан керла геополитикан сурт кхаа бух болчу бакъдолчунна тӀехь лаьтташ ду:

• «къам-пачхьалкх» — исторехь кхоьллина ламастан пачхьалкх;
• регион — административан, къаьмнийн я культурин меттиг, шена чохь масех мелла а йозуш йоцу къаьмнийн пачхьалкхаш йолуш;
• хьалакхуьуш йолу дуьненаюкъара юкъаралла.

Глобализаци дӀайоьдуш а, постиндустриальни юкъаралла кхоллалуш а йолчу заманахь пачхьалкхан институтехь цхьа могӀа ладаме хийцамаш хуьлу. Пачхьалкх муьлхачу кепехь хир ю, атта хир юй тахана ламастан маьӀнехь бохучух лаьцна Ӏеламнахана юкъахь барт бац. Цул сов, ала мегар ду, пачхьалкхан кхузаманан институт цхьана кепара кризис ловш ю, юкъаралла сихйинчу модернизацин контекстехь.

Пачхьалкхан институт а ю ладамечу модернизацина тӀе ерзош, пачхьалкхах лаьцна адамийн кхетамаш хийцабаларца. Нагахь санна хьалха, ерриге а бохург санна исторехь пачхьалкх адамашна тӀехь олалла деш, царна Ӏедалехь лакхара а, уьш муьтӀахь а йолу хӀума санна тӀеоьцуш хиллехь, тахана и парадигма юьззина юхаерзор дӀахьош ду. ХӀинца ша пачхьалкх тӀеоьцу юкъаралла шен бахархойн диканна гӀуллакх деш, дика болх бан аьтто луш йолу институтийн тоба санна, ткъа политикан Ӏедал а, Ӏедалехь берш а кхин гойтуш бац адамаш лестадо цхьа а хӀума; пачхьалкх а, Ӏедал а десакрализаци йина. Юкъараллехь кхуьуш бу сиха къанлуш йолчу пачхьалкхан институтех болу цатешам. XX бӀешарахь дӀасаяржийначу тоталитаран а, авторитаран а Ӏедалийн тулгӀено адамаш декхаре дина пачхьалкхан субъектийн гӀуллакхашка ларлуш хьажа, и тайпа декъаза зеделларг юха ца хилийтархьама. Дукха пачхьалкхийн кхузаманан тенденцешна жоп луш йолу инерци а, церан сиха терахьашца хийца йиш ца хилар а ламастан пачхьалкхан кризисе кхачадо^[3].

Пачхьалкхан дуьненахь долчу меттигехь качественни хийцамаш баран ойла ян дуьххьара волавеллачех цхьаъ вара футуролог Э. Тоффлер. Шен «КхоалгӀа тулгӀе» цӀе йолчу киншки тӀехь цо дуьйцу кхузаманан дуьненахь дӀахьош йолчу дуьхь-дуьхьал лаьттачу шина трендах лаьцна: цхьана агӀор пачхьалкхийн децентрализаци кхин а кӀорггера дӀайоьдуш ю, вукху агӀор алсам ницкъ дӀабоьдуш бу тӀехкъаьмнашна тӀехула йолчу корпорацин кара, цу хьелашкахь пачхьалкхан кризис хьалха лаьтташ ю. Цул сов, философо иштта дийцира, шена хетарехь, дӀаяханчу заманан реликт хилла дӀахӀоьттина, дуьненаюкъарчу аренехь шен хьалха хилла меттиг кхин йоцуш йолчу къоман пачхьалкхах лаьцна а. Уггар хьалха цо иза дузуш хилла, шен теорин гурашкахь къоман пачхьалкх юкъаралла кхоллаяларан шолгӀачу муьран я «тулгӀенан» юкъа йогӀуш хиларца, ткъа кхузаманан «кхоалгӀачу тулгӀенан» юкъараллин гурашкахь иза кхин хила йиш йоцуш хиларца. Хантингтона иштта дийцира къоман пачхьалкхан кризисах лаьцна, йийцаре йира жигара дӀахьош йолу «цивилизацин тасадаларан» процесс^[4][5].

Кхечу Ӏилманчас М. ван Кревелда дийцира къоман пачхьалкхан хилла ца Ӏаш, йукъараллин пачхьалкхан а, принципехь пачхьалкхан институтийн дӀахӀиттийначу моделийн йерриге а кризисах лаьцна. Иза цо цхьа могӀа бахьанашца дузу:

— уггар хьалха транснационалан корпорацеш а, йаккхий Ӏаткъаме пачхьалкхан цхьаьнакхетараллаш а кхоллайалар;

— пачхьалкхан юкъахь елахь а, цунах йоккха автономи йолуш организациш кхоллаялар, къаьсттина рынкан экономика бахьана долуш^[6].