Росси

«Росия» цӀенан хьалхара йозанца хьехор желтойн маттахь (греч. Ρωσία) X бӀешеран йуккъера ду долалуш, иза Русь билгалйеш Византийн императоран Константин Багрянородничун «Церемонешна» а, «Импери урхалла даран» а йозанашкахь карадо. Кириллицан йозанца «Росия» (Рωсїѧ) дош дуьххьара лелийна 1387-чу шарахь оханан (апрель) беттан 24-чу дийнахь, митрополит Киприана шен куьйгаца дӀайаздинчу Иоанн Синайскичун «Лествице» цӀе йолчу жайни тӀехь, цигахь цо шен цӀе «Кыевскым а, дерриг Росин а митрополит» йу бохуш хьехадо^[18]. XV—XVI бӀешерашкахь эллинизаци йина «Росия» цӀе Москохан йоккхачу олаллин куьйгаллехь цхьаьнатоьхначу оьрсийн мехкан цхьана декъана тӀечӀагӀдира: масала, Иоанн де Галонифонтибуса и цӀе оцу маьӀнехь лелайо 1404-чу шарахь, ткъа Иван III-чунна Къиеман ханан тептар тӀехь 1474-чу шарахь «российски эла» цӀе тоьхна йу^[19].

1547-чу шарахь, Иван IV Васильевич паччахьалле венчал ваххал тӀаьхьа, Москохан пачхьалкх Российн паччахьалла а олуш хилира. Дош таханлерачу кепехь — шина «с» элпаца — XVII бӀешеран йуккъехь гучуделира а, Петр I-чун заманахь чекхдаьккира а.

Къилбаседан тӀом чекхдаьлча, 1721-чу шарахь эсаран (октябрь) беттан 22-чу (лахьанан (ноябрь) беттан 2-чу) дийнахь Петр I Дерригроссийн император кхайкхийра. Цул тӀаьхьа пачхьалкх официалехь Российн импери олуш хилира.

1917-чу шарахь хӀутосург (сентябрь) беттан 1-чу (14-чу) дийнахь, чиллин (февраль) а, эсаран (октябрь) а революцийн йукъарчу муьрехь, Росси республика кхайкхийра, ткъа 1918-чу шарахь мангал (июль) беттан 19-чу дийнахь дуьйна официалехь Российн Социалистически Федеративни Советийн Республика (РСФСР) олуш хилира (1936-чу шарахь «Социалистически» а, «Советийн» а дешнаш цӀерахь хилча-метта нисдира). 1922-чу шарахь дуьйна 1991-чу шар кхаччалц РСФСР СССР-н юкъахь дара, иза неофициалехь (коьртаниг дозанал арахьа) дукха хьолахь Росси олуш дара. Советийн Бертах дохар долчу муьрехь 1991-чу шарахь декхан (декабрь) беттан 25-чу дийнахь РСФСР-на керла цӀе йелира — Российн Федераци^[20].

Россин мехкан шен кхайкхиначу дозанашкахь барам 17 233 900 км² бу (дуьненан пачхьалкхашна йукъахь барамца хьалхара меттиг), иза Къилба Америка континентал кӀеззиг бен кӀезиг бац. Дерриге а Къилбаседан эхигехь йу, Россин мехкан доккхаха долу дакъа Малхбален эхигехь ду, Чукотскин автономин гонан малхбален дакъа бен Малхбузан эхигехь дац.

Иза Тийна а, Къилбаседан Шенан а океанийн хишца юьлуш йу; иштта Атлантикин океанан Балтийн, Ӏаьржачу, Азовн а хӀордашца а, дуьненахь уггар ехха йолу бердан сиз (37 653 км) цуьнан йу. Росси Еврази континентан къилбаседехь йу, дерриг Малхбален Европа, Азин дерриг къилбаседе а, Арктикан доккха дакъа а дӀалоцуш, Калининградан область цхьацца критерешца Йуккъерчу Европех тоха мегаш ду. Уралан а, Кавказан а лаьмнаш (йа Кум-Манычан кӀаг) Росси европанан (23 %) а, азин (77 %) а декъашка къастош ду; иштта Россин Европин а, Азин а дакъош шаьш дӀалоцучу мехкан барамца Европин а, Азин а кхечу пачхьалкхашна йукъахь уггар доккха ду.

Россин уггар къилбаседенан чаккхенгара меттиг — Архангельскин областех догӀуш долу Франц-Иосифан Латтан архипелаган Рудольфан гӀайренан Флигели маргӀа (81°51’ къ. ш.) йу; уггар къилбаседенан континентан меттиг — Красноярскин краехь Таймыран ахгӀайренан Челюскин маргӀа (77°43’ къ. ш.) йу. Уггар малхбален чаккхенгара меттиг — Беринган хидоькъан Ратмановн гӀайре (169°0’ м. д.), иза Чукотскин автономин гонан мохк бу; уггар малхбален континентан меттиг — Чукоткера Дежнёвн маргӀа (169°39’ м. д.) йу. Россин уггар къилбенан чаккхенгара меттиг ДегӀастанан а, Азербайджанан а дозанехь, Базардюзю ламан къилба-малхбузехь (41°11’ къ. ш.) йу. Уггар малхбузан чаккхенгара меттиг Балтийн хӀордан Гданьскин айман Балтийн косан тӀехь, Калининградан областехь йу (19°38’ м. д.). Россин мехкан малхбузера малхбале кхаччалц йолу йохалла 10 эзар километрал сов йу, къилбаседера къилбе кхаччалц — 4 эзар километрал сов йу.

Андома-гу, Онежскин Ӏам йисттера геологин хӀóллам, Вытегра гӀалара 30 км генахь. Россин Европин дакъа Малхбален-Европин платформан тӀехь лаьтташ ду. Цуьнан бух тӀехь лаьтташ ду докембрийн магматически а, метаморфически а породаш. Уралан лаьмнийн а, Енисей хин а йукъара мохк Кегийчу Малхбузан-Сибрехан платформо дӀалаьцна. Енисейл малхбалехьа лаьтташ йу Шира Сибрехан платформа, иза Лена хи кхаччалц йахйелла йу, коьртачу декъана, Йуккъера-Сибрехан аренан лакхенан маьӀна а долуш. Платформийн бердашкарчу дакъошкахь даххаш ду мехкадаьттанан, Ӏаламан газан, кӀоран. Россин чуччадаьхначу меттигашка (складчаты области) Балтийн гӀап, Урал, Алтай, Уралан-Монголан эпипалеозойн чуччадаьхна доьхка, Тийнаокеанан чуччадаьхначу доьхкан къилбаседе-малхбузан дакъа а, Лаьттайуккъерчу хӀордан чуччадаьхначу доьхкан арахьара зонин жима дакъа а догӀуш ду. Уггар лекха лаьмнаш Кавказ къоначу чуччадаьхначу меттигашна (область) тӀехь лаьтташ ду. Чуччадаьхначу меттигашкахь ду эчиган рудийн коьрта резерваш.

Сибрехан платформан эпиархейн хан йу. Сибрехан платформан «чехлца» (тӀоьххьеца) уьйр йу Россин уггар йаккхийчу даххашца: тӀулган кӀоран, тӀулган а, калийн а дузнийн, мехкадаьттанан а, газан а; ткъа траппови интрузешца — Норильскера дашо-никелан меттигаш, ткъа кимберлитови пӀелгца (трубка) — алмазаш.

Ши шира платформа къасточу Уралан-Монголан эпипалеозойн чуччадаьхначу доьхкан хӀоттамехь билгалйохуш йу рифейн, байкалан, салаиран, каледонан а, герцинан а чуччадаьхна йолу меттигаш. Енисей-Саяно-Байкалан рифейн а, байкалан а чуччадаьхна йолу меттиг Сибрехан платформан гонаха лаьтташ йу. Малхбален-Европин платформан дозанца лаьтташ бу Уралал хьалхара бердан гуо (краевой прогиб), иза буьзина бу къилбаседехь тӀулган кӀоран меттигашца а, гуонаха юккъерчу декъехь калийн дузнийн меттигашца а йолу перман стоммалло (хьажа Урал).

Тийнаокеанан чуччадаьхна доьхка Россин мехкан тӀехь гайтина ду уггар къилбаседе-малхбузан дакъанехь, цуьнан дозанашкахь ду шира дорифейн массаш, мезозойн а, кайнозойн а чуччадаьхна меттигаш а, таханлера тектонически жигара зонаш а. Верхоянан-Чукотскин меттигехь девзаш ду деший, иза уьйр йолуш ду юран а, лахарчу кредан а гранитни интрузешца, иштта цигахь ду эчиган, вольфраман а, дато-цӀен а меттигаш. ТӀулган кӀоран йаккхий даххаш Предверхоянан гуонан а, Зырянскин чутаӀаран а молассашкахь ду.

Малхбузан-Камчатскин чуччадаьхна система лакхарчу кредан терригенни геосинклинальни комплекс бу, иза тӀехӀоьттина гранит-гнейсови а, сланец-базитови а бухна тӀе, ткъа чуччадаьлча палеоген-неогенови породашца къевлина хилира.

Росси дуьненахь уггар шийла пачхьалкх йу: цуьнан мехкан 65 % гуттаренна гӀоролан лаьтто къовлаш йу; Россин дерриг дуьненан пачхьалкхашна йукъахь уггар лахара шеран юккъера хӀаваан температура йу, иза −5,5 °С йу; Россин махкахь лаьтташ ду: Шийланан Къилбаседан полюс; Петарбух — дуьненахь уггар къилбаседехьа йолу, бахархой цхьа миллион сов болу гӀала йу; Мурманск — Дуьненан къилбаседан гонан дехьа лаьтташ болу дуьненан уггар боккха гӀала йу; Норильск — Азин уггар боккха къилбаседан гонан дехьа йолу гӀала йу; Сабетта — 70° къ. ш. къилбаседехьа йолу уггар йоккха йурт йу.

Россин Евразин къилбаседан декъехь хиларо (пачхьалкхан мохк коьртачу декъана 50° къ. ш. къилбаседехьа лаьтташ бу) цуьнан арктикин, субарктикин, барамера а, цхьацца декъашкахь субтропически а климатически доьхкашкахь хилар билгалдаьккхира. Мехкан алсам долу дакъа барамерачу доьхкехь лаьтташ ду. Климатан тайп-тайпаналла рельефан башхаллех а, океанан гергарчу а, геналчу а хьолах а йозуш йу.

Широтан зоналла уггар къегина аренашкахь гучудолу. Ӏаламан зонийн уггар йуьззина спектр пачхьалкхан Европин декъан амал йу, цигахь къилбаседера къилбехьа тӀаьхь-тӀаьхьа хийцало арктикин гӀум-аренийн зона, тундра, хьун-тундра, тайганийн хьаннаш, ийна хьаннаш, хьун-аренаш, аренаш, ах-гӀум-аренаш. Малхбалехьа дӀадахча климат дукхах-дукха континентан хуьлу, цхьана широтан йукъарчу хенахь Ӏаламан зонийн барам ладамехь кӀезиг хуьлу.

Кхолламан (январь) беттан юккъера температураш, тайп-тайпанчу меттигашкахь, +6-чуьра −50 °C кхаччалц хийцало, мангал (июль) беттан — 1-чуьра 25 °C кхаччалц; шарахь йочанаш 150-чуьра 2000 мм кхаччалц. Гуттаренна гӀoролан латто (вечно мерзлота) (Европин декъан къилбаседан, Сибрехан а, Генара Малхбален а кӀошташ) Россин мехкан 65 % дӀалоцу.

Таханлерачу Россин мехкан тӀехь гучудаьккхина уггар лекха температура Утта метеостанцехь (+45,4 °C Калмыкехь) хилира, иза лара дина 2010-чу шарахь мангал (июль) беттан 12-чу дийнахь. Уггар лахара температура неофициалехь дӀаязйина йара Оймяконехь академик Обручев С. В. волуш 1924-чу шеран Ӏай, иза −71,2 °C хилира, царна кхин лахара температураш а хьехийра хьаьсна хилахь а. Пачхьалкхехь ерриге а температурн уггар йоккха башхалла 116,6 °C тӀехь дӀаязйина йу, оцу гайтамца Россин дуьненахь хьалхара меттиг йу.