Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Бангладеш

Бангладе́ш (бенгал. বাংলাদেশ), официалан цӀе — Халкъан Респу́блика Бангладе́ш[2] (бенгал. গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ) — Къилба Азера пачхьалкх. Бахархой багарбаран 2015 шеран жамIца, 168 млн сов стаг бу, мохк — 144 000 км²[3]. Бахархойн барамца дуьненахь бархӀалгӀа меттигехь йу , ткъа мехкан майданца дезткъе итталгӀа йу.

Коьрта шахьар — Дакка. Пачхьалкхан мотт — бенгалхойн.

Унитаран пачхьалкх, парламентан республика.

Гуо баьккхина ХӀинди йу, къилба-малхбалехь Мьянмица жима дозанийн дакъош доцург, Бенгалийн айма а йоцург.[⇨]

Бангладеш — моноэтносан пачхьалкх йу, 98 % бахархой бенгалхой бу. 89 % бахархой ислам динехь бу.

Аграрно-индустрийн пачхьалкх йу, кхуьуш йолчу экономикица. Эцаран таронан паритетца дерриге чоьхьара сурсатийн барам 2010 шарахь хилира 258,6 млрд АЦШ доллар (1700 АЦШн доллар базархойн цхьаьна синна). Ахча — бангладешан така.

Мехко маршо кхайкхийна 1971 шеран 26 мартехь. Махк бара Йоккха Британин колони, цуо караерзо йолийра иза XVII бӀешеран хьалхарчу декъехь, XX бӀешо долалуш шен Ӏедал кӀела дахийтира доккхаха долу дакъа хӀинцалерачу Бангладешан.

ЦӀе

Бангладеш (бенгал. বাংলাদেশ) «бенгалхойн мохк»[8] бохург ду.

Истори

Коьрта йаззам: Бангладешан истори
undefined
undefined

Бенгалан кӀоштара цивилизаци кхоллаелла диъ эзар шо гергга хьалха, регионехь дравидийн, тибетан-бирман, австроазин бахархой охьахевшинчул тӀаьхьа[9]. Билггала «Бангла» йа «Бенгал» дош схьадаларх хууш дац, амма хетарш ду, иза схьадаьлла «Банг» дашах, вайн эрал 1000 шо хьалха махка кхаьчначу дравидийн тайпанех дисина долу[10]

Гангаридай пачхьалкхалла[en] кхоллаелла, угара а кӀезиг, вайн эрал VII бIешо хьалха, хийцаелла тӀаьхьарчу имперешца Бихар а, Магадха а, Нанда а, МаурьягӀеран а, Шунга а. ТӀаьхьа Бенгал дакъа хилира Гупта империн а, Харшан а III—VII бӀешерийн муьрехь, тӀаккха — буддий Пала империн.

Иза йоьхчи урхалчо Шашанкас кхоьллира ткъе пхиъ шарахь лаьттина паччахьалла. Шашанка лору, Бангладешан исторехь, дуьххьарлера возуш воцу паччахь. Анархин мурал тӀаьхьа регионехь деа бӀе шарахь сов урхалла дира хӀиндуистийн Сена некъаша, тӀаккха буддийн Пала некъаша.

Ислам Бенгал регионе кхечира XII бӀешарахь Ӏаьрбийн йохк-иэцархошца а, дин даржош лелачу супийшца а, ткъа тӀаьхьа хиллачу бусалбачеран тӀемаша шуьйра даржийра ислам[11]. ОвхӀанийн бӀаьччано Бахтияр Хилджис[en] хӀаллакдира Сена некъех волчу урхалчин Лакшманан эскар, 1204 шарахь схьаехира Бенгалан регионан йаккхий областаш. Регион оцу заманара дуьйна урхаллехь йу меттигера султанийн некъийн а, феодалийн а масех бӀешарахь. XVI бӀешарахь Бенгалан регионан терго йеш йара Моголийн импери, ткъа Дакка хилира Империн ладаме административан йукъ.

undefined

Европера йохк-иэцархой регионе кхача буьйлабелира XV бӀешо чекхдолуш. XVIII бӀешо долалуш европахойн Ӏаткъам чӀагӀбелира, Бенгал куьйга кӀела йахара Британин Ост-ХIиндин компанин 1757 шарахь хиллачу Плессира тӀеман жамӀашца[12]. 1857 шеран Сипайн гIаттам цӀарца девза цӀий Ӏаноро, Ӏедал дӀаделира коьртехь вице-паччахь волчу Британин Тажан[13]. Колонин олаллин муьрехь ХӀиндостан ахгӀайрен тӀехь масийттаза мацалла хӀоьттира, оцу йукъахь йу 1943 шеран Бенгалийн Йоккха Мацалла, иза бахьнехь велира кхоъ миллион стаг гергга[14].

1905 шерера 1911 шо кхаччалц гӀиртира шина областана Бенгалин регион екъа, малхбален декъан Дакка коьрта шахьар а йолуш[15]. 1947 шарахь ХӀинди йоькъуш Бенгала регион екъна динан хьесапца. Бенгалан малхбуза дакъа ХӀиндин йукъайахана, ткъа малхбален дакъа тӀетоьхна Пакистанан, Малхбуза Бенгал провинцин (тӀаьхьа Малхбален Пакистан аьлла цӀе хийцина) хьолехь, коьрта шахьар Дакке а йолуш[16].

1950 шарахь Малхбален Бенгалехь лаьттан реформа хилира, цуьнца дӀайаьккхина феодалийн система заминдар[17]. Амма, мехкан малхбален экономикин а, демографин а ницкъе хьаьжна ца Ӏаш, Пакистанан правительствехь а, нуьцкъалчу урхаллашкахь а даржехь бара малхбузан декъера бевлларш. 1952 шарахь кхоллабеллачу Бенгалхойн меттан статусан болам хилира дуьххьарлера ладаме хаам Пакистанан шина областан йукъахь барт ца хиларах[18]. Реза ца хилар тӀекхетара, центран правительство экономикин а, оьздангаллин а сферашкахь бечу белхашца тӀаьхьадогӀу итт шарахь, оцу хенахь кхоллаелира политикин парти Авами Лиг бангла-мотт буьйцучу бахархойн векал хилла. Автономи йаларе кхайкхам беш волу Авами Лиг партин корта Шайх Рахьман Маджибур 1966 шарахь лаьцна, набахти чувоьллира, арахийцира 1969 шарахь йукъараллин ойланийн Ӏаткъам бахьнехь.

1970 шарахь чӀогӀа нуьцкъала циклонаш кхечира Малхбален Пакистанан бердаш тӀе, иза бахьнехь кхелхира ах миллион сов вахархо[19]. Пакистанан центран правительство йуккъера реакци йира Ӏаламан бохаман тӀаьхье дӀайоккхуш. Бенгалийн бахархой карзахабехира, циклоно беина бохамаш дӀабохуш правительство гӀуо бина болх боцуш, кхин а бахьна хилира 1970 шарахь Парламентан харжамашкахь алсама меттигаш даьхна партин Авами Лиган корта Шайх Маджибур Рахьман шен офис чу ца витар[20]. Дийцарш дира, цигахь Пакистанан президент Яхья Хан гӀиртира барт бан Маджибур Рахьманца, уьш доьхчи, 1971 шеран 26 мартехь омар делира тӀаьхьарниг дӀалаца аьлла, йолаелира операци «Прожектор»[21] тӀемца схьабаккха Малхбален Пакистанан мохк. ТӀом баран хьесапаш малхбуза Пакистанан эскаран агӀора цӀий Ӏанош дара, дукха адам хӀаллак дира[22]. Коьрта гӀакх хилира Малхбален Пакистанан интеллигенци а, хӀиндусаш а, иттех миллион тӀемах бевддарш, ХӀиндин махкахь лачкъа меттиг лоьхуш[23]. ТӀамехь беллачеран мах хадоран терхьаш ду кхо бӀе эзаран тӀиера кхаа миллионе кхаччалц[24].

Билгалдахарш

  1. ↑ Constitution of Bangladesh Архивйина 2012-03-06 — Wayback Machine, Part V, Chapter 1, Article 66; University of Minnesota, retrieved: 2010-08-28
  2. ↑ 1 2 Государства и территории мира. Справочные сведения // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2009 г. ; гл. ред. Г. В. Поздняк. — М. : ПКО «Картография» : Оникс, 2010. — С. 14. — ISBN 978-5-85120-295-7 (Картография). — ISBN 978-5-488-02609-4 (Оникс).
  3. ↑ 1 2 3 Атлас мира: Максимально подробная информация / Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов. — Москва: АСТ, 2017. — С. 50. — 96 с. — ISBN 978-5-17-10261-4.
  4. ↑ SOUTH ASIA:: BANGLADESH (инг.). Central Intelligence Agency. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 11 июнь.
  5. ↑ Human Development Report 2015. ООН (2015). ТӀекхочу дата: 2015 шеран 7 апрель.
  6. ↑ 3 // Конституция Бангладеш
  7. ↑ http://chartsbin.com/view/edr
  8. ↑ https://books.google.ru/books?id=S8s5AQAAIAAJ&q=(«Бангла»+значит+«бенгальская»,+«деш»+—+«страна»)
  9. ↑ Bharadwaj G. The Ancient Period // History of Bengal / Majumdar, RC. — B.R. Publishing Corp, 2003.
  10. ↑ Early History, 1000 B.C.-A.D. 1202 // Bangladesh: A country study / James Heitzman and Robert L. Worden. — Library of Congress, 1989. — ISBN 8290584083.
  11. ↑ Eaton R. The Rise of Islam and the Bengal Frontier. — University of California Press, 1996. — ISBN 0-520-20507-3.
  12. ↑ Baxter C. Bangladesh, from a Nation to a State. — Westview Press, 1997. — ISBN 0-8133-3632-5.
  13. ↑ Baxter, pp.30-32
  14. ↑ Sen Amartya. Poverty and Famines. — Oxford University Press, 1973. — ISBN 0-19-828463-2.
  15. ↑ Baxter, pp. 39-40
  16. ↑ Collins L. Freedom at Midnight, Ed. 18. — Vikas Publishers, New Delhi, 1986. — ISBN 0-7069-2770-2.
  17. ↑ Baxter, p. 72
  18. ↑ Baxter, pp. 62-63
  19. ↑ Bangladesh cyclone of 1991. Britannica Online Encyclopedia.
  20. ↑ Baxter, pp. 78-79
  21. ↑ Salik Siddiq. Witness to Surrender. — Oxford University Press, 1978. — ISBN 0-19-577264-4.
  22. ↑ Rummel, Rudolph J., «Statistics of Democide: Genocide and Mass Murder Since 1900», ISBN 3-8258-4010-7, Chapter 8, table 8.1. Rummel comments that.
  23. ↑ LaPorte, R (1972). «Pakistan in 1971: The Disintegration of a Nation». Asian Survey 12 (2): 97–108. DOI:10.1525/as.1972.12.2.01p0190a.
  24. ↑ Rummel, Rudolph J., «Statistics of Democide: Genocide and Mass Murder Since 1900», ISBN 3-8258-4010-7, Chapter 8, Table 8.2 Pakistan Genocide in Bangladesh Estimates, Sources, and Calcualtions.

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш