ГӀура Дада

XVIII—XIX бӀешерашкахь ГӀура Дада персонаж йа гӀурах а, шелонах а жоп луш долу цхьа са, оьрсийн ахархошна йукъахь ца йовзара. Верси, и текъамдинан делалла тӀехьа йукъадаьлла^[7].

ГӀуран персонификаци Ӏаламан хилам санна билгала йоккху «гӀур» тойга кхайкхаро малхбаленславянийн Ӏадатехь (ахьар хударе, киселе, гӀаймакхашка), уьш йукъатоьхна дара святкашна йа пасхин (Деза де) комплексаш. ГӀур йузо йезаш хилар лорура ламастан даарца, цуьнга чахча ца дайта йалтанаш а, хасстоьмаш а, стоьмаш а. Святкин Ӏиданан тевне кхойкхура дедайшка — беллачу дайшка, цара жоп лора доьзалан аьттунах. Иштта дена кховдайора дагавоуьйта кхача, наггахь лерам беш олура цуьнга — пан ГӀур йа ГӀур Васильевич^[5]. Цунна дуьтура даар, ткъа дуьхьала хьежара хьийкъина йалтанга^[8].

Хьакхалуш ГӀур гайтина массо а славянийн ламасташкахь, коьртаниг кицанашкахь^[4]. Малхбален туьйран ГӀур — турпал, аьчк-пхьар, къовлу хи «аьчкан» гӀурашца (цӀийдаршца, халкъан этимологица иза доьзна ду хан дешаца «цӀийдар»). Гергара гар ду чехийн а, сербийн-хорватийн фразеологин обороташкахь а, аьчк-пхьерашца доьзна Ӏадаташца а. Хетарехь, туьйран ГӀур, оьрсийн туьйранехь Малхаца а, Мохаца а цхьаьна вогӀуш волу, кхерамаш туьйсу гӀораван дуьхьала кхетта стаг, вуьстина хила тарло ГӀураца, вехаш волчу шенан хӀусамехь, кхочуш йо туьйран гӀоьнчийн функци, совгӀат до веинчунна^[4].

1856 шарахь А. Н. Афанасьевc зорба тоьхна туьйранаш йукъахь ду Морозко — цуо гойту Ӏа: Ӏаьнан са, цуо ло Ӏоттабаккхаме гӀуллакхаш шина йоьӀанна, уьш дуьхьала кхеттера цунна Ӏаьнан хьун чохь^[7].

ГӀуран васт лекха (йа чӀогӀа лоха) воккха стаг, йеха, кӀайн мажца, вогӀуш волу къилбаседехьара, иза уьду аренашкахула шен гӀаж а йетташ, йахьа тӀохнехьа гӀоролаш (уьш хьахийна хьалха Афанасьевн къинхьегамашкахь, цул тӀаьхьа кхечу талламашкахь славянийн мифологин), чӀагӀ ца до тӀаьххьарчу этнографин а, фольклоран а тешаллашца^[5].

Шен талламехь С. Б. Адоньевас гойту^[6], канонан ГӀур Дадин васт кӀентан йоьшца Лайн аьзница хила декхарийлахь йолу персонажаш йу керлашеран Ӏиданан, уьш кхоллайелла советийн заманахь, 1930-гӀа шерашкахь, оцу хенахь масех шарахь ца магийра Ӏиданан ёлка. Е. В. Душечкинас, иштта ойланца реза йолуш^[3], гойту алсама геннара васт кхоллайаларан хьост. Ма-дарра оцу хаттаре иза хьожу ша долчу жайнехь^[9].

Литературин ламасте ГӀура Дада веина туьйранийн гуламаш зорбатохале хьалха, уьш дӀайаздина А. Н. Афанасьевс (1856)^[7]. В. Ф. Одоевскийн гуламе «Дадин Иринейн туьранаш» (1840) йукъатуьйхира туьйра «Мороз Иванович»^[10], цунна чохь делира литературин маьӀна фольклоран а, ламастан а ГӀуран вастан^[3][11]. Одоевскийс кхоьллина васт, башха тера дац вайн девзаш долчу керла шеран персонажах. Туьйран рузманца хьажор — Ӏийса пайхамар вина де а дац йа Керла шо а дац, ткъа бӀаьсте йу. Цундела ГӀур Иванович веха шийлачу махкахь, цунна чу воьдийла йу гӀу чухула. ГӀур Иванович ца вогӀу бераш долчу, ткъа бераш догӀу иза волчу. Цхьанна а совгӀаташ цхьаьна терхьанна лерина цуо ца ло, хӀетте а дала таро йу комаьршаллица совгӀат дика бинчу белхаца. ТӀаккха а, Е. В. Душечкинас ма-йаздарра^[3]:

… и васт хӀинца йевзаш йу: «дика ГӀур Иванович» — «къежвелла» воккха стаг ву, цуо «корта массазза ластабо — месаш тӀера йис охьаоьгу»; веха иза шен хӀусамехь, ткъа вуьжу кӀеда ло тӀе. Куьйгаговзанчина дика болх барна цуо совгӀат до дикачу белханна «кана детин пхи кепекаш», амма Малонча а гӀур ца йо (Морозкос йоккха стеган йоӀ санна туьйранахь), ткъа Ӏамайо, детин меттана ша белла… Одоевскийн педагогин туьйранахь ламасталлин ГӀур а, туьйранан Морозкох вина дика, нийсонан кхиорхо а, Ӏуналча а.

Советан кино а доккха дакъа лаьцна йу ГӀура Дадин керла васт кхолладаларехь^[12].

Оьрсийчохь ю ГӀур Дадица йоьзна масех йозуш йоцу проект. Дуьххьара ГӀур Дада вина меттиг Архангельск гучуелира комсомолан обкоман инициативица, цунна гӀо дира хӀетахь, 1980-гӀа шераш чекхдовлуш, Архангельскан хӀордан йохк-эцаран портан директорша, тӀеман Севмашзаводо, кхин а яккхийчу предприятеша. 1991 шо долалуш кхоьллина ЗАО Дом Дед Мороз а, ТОО Почта Дед Мороз а, дӀаязйира цаьрца йогӀуш йолу йохк-эцаран билгалонаш^[13]. 1995 шарахь Кола ахгӀайрен тӀехь йолчу Лапландин Ӏаламан заповедникан куьйгалло йолийра «Туьйранан Лапланд — ГӀур Дадин домен» проект, цуьнца а догӀуш, ГӀур Дадин резиденци яра Чунозерская усадьбехь^[14]. Москох мэр хиллачу Лужков Юрийн инициативица Вологдан кӀоштахь 1998 шарахь дуьйна болх беш ю «Великий Устюг — ГӀур Дада вина меттиг» цӀе йолу пачхьалкхан туризман проект^[15]. Оцу проектан гурашкахь 2005 шарахь дуьйна билгалдоккху «официалан» ГӀур Дадин винчу денца а: 18 ноябрь[29]. И де хаьржина гергахь, статистикаца, дуьххьарлера луьра шелонаш Великий Устюгехь хилла де санна.

Ерриг Российн масех ГӀур Дадица долу хьал, шайна юкъахь Лапландера а, Великий Устюг а волуш, иштта дӀадирзира: ГӀур Дадин волшебник хиларе терра, цуьнан йиш ю Лапландехь а, Великий Устюгехь а цхьана хенахь хила. Нагахь санна бераша ГӀур Дадега яздечу кехаташ тӀехь Лапландин Ӏаламан заповедник билгалъяьккхина яцахь, уьш дӀакхачадо Великий Устюге^[16].