Лайн аьзни

Славянийн халкъан Ӏадатехь Лайн аьзнин васт цхьанхьа йазйина йац, амма халкъан фольклорехь и ду^[4]. Оьрсийн фольклорехь Лайн аьзни йу халкъан туьйранийн персонаж лайх йина денйелла йоӀ. И сюжет тойина 1869 шарахь зорба тоьхна А. Н. Афанасьевс шен «Поэтин славянийн Ӏаламан тӀе болу кхетам» белхан шолгӀа томехь: «Лайн аьзнин (немцойн Schneekind) цӀе йелла иза лайх йина дера». Туьйранахь воккха стага а, йоккха стага а лайх тайниг йо, цунна чу са догӀу, ткъа аьхка йоӀ доттагӀашца хьуьнах йоьду, йеша.

1873 шарахь А. Н. Островскийс, Афанасьевн туьйранийн Ӏаткъамах, йазйо пьеса «Лайн аьзни». Цунна чохь Лайн аьзни хуьлу ГӀура Дадин а, Хаза БӀастенан а йоӀ, иза ле аьхкенан Ӏадатехь мелхан дела ву бохург Ярилон лерам беш. Куц ду хаза, кӀайн йуьхь, сирла месаш а йолуш. Йуьхьанца пьеса хаза ца хетара хьовсархошна. Амма 1882 шарахь Н. А. Римский-Корсаковс хӀоттийра пьесица иштта цӀе йолу опера, цуьнан боккха аьтту хилира^[4].

Васт Лайн аьзнин кхин дӀа кхиира белхашкахь XIX бӀешеран чаккхенгара — XX бӀешеран йуьххьера хьехархойн, цара йора берийн рождественски ёлканашна сценареш. Революцел хьалха Лайн аьзниш ухкура ёлкин тӀе, зуда-бераш Лайн аьнин костюмаш йухий кечлора, сценан хӀиттайора Островскийн пьесин йа оперин туьйранийн кийсагех. Оцу хенахь хьалхелелорг Лайн аьзни ца хуьлура^[4].

Революци хиллачул тӀаьхьа дин дара пачхьалкхан а айалучу Ӏаткъамехь а, тидамехь а, оцу йукъахь Ӏийса пайхамар вина де а, цуьнца доьзна Ӏадаташ а. 1929 шарахь дуьйна советийн Россехь ца магийна Ӏийса пайхамар вина де даздар^[5]. ССРС ХККх сацамца 24.09.1929 «Предприятешкахь а, учрежденешкахь а белхан хенах а, мукъа хенах а, дехьадовлу ца хедда белхан кӀиранна» «Керла шеран а, динан массо а Ӏиданашкахь (хилла башха мукъа деношкахь) болх бо вукха деношкахь санна».

Амма 1935 шарахь пачхьалкхан политикин йерзаран жамӀехь Ӏийса пайхамар вина де даздаран Ӏадаташ ойла йира Керла шо (1 январь) даздар дуьненан Ӏида санна. Советийн муьран керлашеран елка йаран жайнашкахь, Лайн аьзни лела гӀура Дадица цуьнан кӀента йоӀ санна, гӀоьнча а, йукъарча а цунна а, берашна а йукъахь. 1937 шо долалуш ГӀура Дада а, Лайн аьзни а дуьххьара баьхкира цхьаьна ёлкин Ӏидане москохан Союзийн цӀа чу. Хьалхарчу советийн суьрташ тӀехь Лайн аьзни гайтина жима йоӀ санна, кхиархо санна иза гатира тӀаьхь^[4]. XX бӀешеран йуьххьера поштан открыткаш тӀехь ГӀура Дадица сих-сиха Деда хуьлура кӀант Керла шо, нагахь деда виллахь цӀе йа кӀайн кетар йоьхна — кӀант вуьллура айсина костюме йоьхна. Оцу ламасто билгалйаьккхира Ӏидан персонажийн костюмаш, уьш йукъайевлира хьалхарчу официалан ёлкехь Союзан цӀа чохь: ГӀура Дадица йеира Лайн аьзни айсина бесара духар а доьхна^[6].

ТӀом дӀабаьллачул тӀехьа Лайн аьзни — ГӀура Дадин новкъахо йу Ӏида даздарехь а, декъала барехь а. Керла шарахь Лайн аьзнин болх бора театран лдм студенткаша а, актрисаша а. Кхолламаллин хӀитторашкахь Лайн аьзнин ролан хоржура баккхий зуда-бераш, зударий, дукха хьолехь сирла месаш йолу^[4].

«Лайн аьзни» фильм (1968) йоккхуш Мера эрк тӀехь йоьгӀна дийнна «берендейн эвла». Меттиг лаа хаьржина йац: оцу махкахь, Щелыковохь, Островскийс йазйина шен пьеса. Фильм йаьккхинчул тӀехьа дечиган декорацеш дӀайаьхьна Костроме, цигахь кхоллайелла парк «Берендеевка». Цул сов, Костромехь 2008 шарахь дина Лайн аьзнин цӀа, цунна чохь цуо тӀелацара хьеший дерриг шарахь. 2009 шарахь, 4 апрелехь дуьххьала даздина Лайн аьзни йина де. Оцу дийнах дуьйна Лайн аьзни йина де даздо Костромехь хӀора шарахь^[7]. 2020 шарахь Костромехь дӀайиллина Лайн аьзнин Модин музей.

Халкъан туьйранан мукъмашца

• «Лайн аьзнех лаьцна туьйра» (1957) — режиссёран В. Д. Дегтярёвн мультфильм.
• «Лайаьзни» (1969) — режиссёран В. Д. Дегтярёвн мультфильм.

А. Н. Островскийн пьесин адаптаци

• «Лайн аьзни» (1952) — режиссёран И. П. Иванов-Ванон мультфильм.
• «Лайн аьзни» (1968) — режиссёран П. П. Кадочниковн кинофильм, Лайн аьзнин ролехь — илонова Евгения.
• «БӀаьстенан туьйра» (1971) — режиссёран Ю. Н. Цветковн телефильм, Лайн аьзнин ролехь — Богунова Наталия.
• «Шенан берийн йоӀ» (1980) — режиссёран Б.Рыцаревн кинофильм, Лайн аьзнин/Любин ролехь — Орлова Светлана, элин ролехь — Филозов Альберт.
• «Лайн аьзни» (2006) — режиссёран М. А. Муатан мультфильм

Мультфильмаш

• «Ӏаьнан туьйра» (1945) — мультфильм-фантази, сценари — Иванов-Вано Иван, Шварц Евгений, сюжетца тарсалш лайх йоӀ йеш йу, дуьненна тӀейолу Лайн аьзни.
• «Ёлканаш латочу хенахь» (1950) — мультфильм, сценарист Сутеев Владимир, дуьххьара Лайн аьзни гайтина ГӀура Дадин гӀоьнча санна.
• «ХӀай-хӀай, собар де ахьа!» (8 арахецар, 1974) — мультфильм, Лайн аьзнин костюм йоьхна — Борз, локху Пхьагалца «ГӀура Дадин а, Лайн аьзнин а эшар».
• «ГӀура Дада а, сира борз а» (1978) — мультфильм, Сутеев Владимиран сценари, Лайн аьзни гучуйолу ГӀура Дадин новкъахо санна.
• «Партизанийн Лайн аьзни» (1981) — мультфильм.

• Туьйран патруль (2016 —) — мультсериал. Лайн аьзнин (Лайаьзнин) аз дина Кутепова Полина. Хьахадо да-нана Лайн аьзнин — Дарц (ГӀурин йоӀ) а, иза йочохь болх беш волу эльф.

Фильмаш

• «Машин а, Витин а керлашеран хиламаш» (1975) — Лайн аьзнин ролехь — Борисова Ирина.
• «Лайн аьзни кхайкхарий?» (1985) — Лайн аьзнин ролехь — Алферова Ирина.
• «Кхоллам аьшнаш бар. Кхин дӀа» (2007) — Лайн аьзнин ролехь — Добровольская Евгения.
• «Сан нана — Лайн аьзни» (2007) — Лайн аьзнин ролехь — Порошина Мария.
• «Сихха оьшу ГӀура Дада» (2007) — Лайн аьзнин ролехь — Письмиченко Светлана.
• «Лайн аьзни. Пасхин туьйра» (2010) — Лайн аьзнин ролехь — Петрова Татьяна.
• «ОЗИЙН мохк» (2015) — Хазанова Алиса а, Екамасова Дарья
• «Лайн аьзни массарна а дуьхьала» (2021) — Лайн аьзнин ролехь — Сысоева Надежда

• 1882 шарахь Н. А. Римский-Корсаковс «Лайн аьзни» опера йазйина.
• Эшар-дуэт «Дийцахь, Лайн аьзни, мичхь йара» Берзан а (А. Папанов), Пхьагалан а (К. Румянова) мультфильм чура ХӀай-Хай, собар де! (1974). Цунна йина пароди йу «ГӀизан сектор» тобано альбомера «Рождествон хьалхара буса» (1991).
• «Лайн аьзни» — «Къиза романс» (1984) фильм чу ца йеина эшар, амма иза йу экъан тӀехь, Гурченко Людмилас локхуш.

• «Лайн аьзни» (1899) — Васнецов Виктор Михайлович. Гата, даьтта. 116х80 см. Музей: Третьяковн галерей.