Санта-Клаус

Санта-Клаусан (Санта — «сийлахь», Клаус — «Николай») васт йу берриг керстачеран сийлахьчу Николай Чудотворец васт, йа Мира Ликийн Николай, Мира Ликийн епископ (270 гергга — 345 гергга). Цуьнан вахарх дуьйцу, сийлахь Николайс буса шен ахчанца бохча кхоьссира цхьаьна кӀечу гӀалахочун чу, гӀалахочун кхо йоӀ хилла, амма уьш маре бахийта ахча ца хилла, цхьаъ кхахьпана цӀенна дӀа а йоьхкина важа шиъ маре йала воллуш хилла иза (берашна дийцина хила тарло)^[1][2]. Малхбузен Европехь легенда йаьлла, сийлахь Николайс кхоьссира бохча товхин туьнкалг чу, иза йуьйжира йакъо йиллина зударийн пазат чу^[3]. Хьалха 6 декабрехь, килсан рузманца, Сийлахь Николайн дийнахь, вропин мехкашкахь тӀеэцнера цуьнан цӀарца совгӀаташ декъа, совгӀаташ буса дохкура зударийн пазат чу. Амма Реформаци муьрехь, къобал ца дора сийлахь берш ларар^[4], Германехь а, лулара пачхьалкхашкахь а совгӀаташ доькъу персонаж хилира жима Ӏийса пайхамар, ткъа уьш даларан совгӀат дехьадаьккхира 6 декабрере 24 декабре. Контрреформацин муьрехь берашна совгӀаташ лора сийлахь Николайн цӀарах, амма хӀинца иза хуьлура декабрь чекхболуш, Ӏийса пайхамар вичу денна. Цхьаболчу европин мехкашкахь лелаш ду шира Ӏадаташ. Иштта, Нидерландашкахь, цигахь сийлахь Николайн цӀе йоккху Синтаклаас олий, берашна совгӀаташ до цуьнан цӀарха 5 декабрехь а, 24 декабрехь а.

Нисса голландин колонисташ бахьнехь (цара 1650-гӀа шарахь Керла Амстердам йуьрт йиллира, хӀинца цунах Нью-Йорк гӀала хилира), сийлахь Николайн васт кхечира къилбаседа континент тӀаьхь. Цу тӀе Килбаседа Америка карайерзош болчу, ингалсхойн пуританаш, Ӏийса пайхамар вина де даздеш дацара^[5].

1809 шарахь дуьненна тӀе йелира америкин йаздархочун Ирвинг Вашингтонан, «Нью-Йоркан истори», цу чохь дуьйцура голландин урхаллин хенах, цуо хьахийра Сийлахь Николай вазвар Керла Амстердамехь.

1822 шарахь хьехархочо Колумбин университетан малхбален а, желтойн а литературин Кларк Мур Клемента даьккхина шайн берашна байтан рождественски туьйра, цуо дуьйцура Санта-Клаусах лаьцна^[4]. Ӏийса пайхамар вина де тӀекхочуш 1823 шарахь зорба туьйхира Sentinel газетехь «Сийлахь Николаян зийарт»^[4]. Иза чӀогӀа гӀарайелира, поэма йухаарахийцира 1844 шарахь. Документалан программехь «Сантин легендаш», арайаьллачу 2000-гӀа шерашкахь америкин телеканал History Channel, тӀаьхь чӀагдора^[1]: «Клемент Муран къолам бахьнехь сийлахь Николайх хилла Санта-Клаус», «1840-гӀа шеранкахь хӀора аьлча санна америкахочун хаара, мила ву Санта-Клаус. И самукъане воккха стаг совгӀатна велла вайна Клемент Мура».

1863 шарахь гӀараваьлла америкин исбаьхьалчас Наст Томаса, иза болх беш вара журналехь Harper’s Weekly, лелийра Санта-Клаусан персонаж, иза йиллинера Клемент Кларк Муран жайнин мукъамашца, шен политикин карикатурин серехь — совгӀаташ лучу турпалан куьцехь. Персонаж гӀарайелира, тӀаьхьо Наста арахийцира дуккха а берашна самукъанен суьрташ самукъане сценашца Санта-Клаусан дахарера — журналехь «Харпер Уикли» а, кхечу арахецаршна а. Шен суьрташкахь Настан дагадеина Сантин дахарах суьрташ дахка.

Исбаьхьалчо дуьххьала хьахийна, Санта веха Къилбаседа полюсехь, леладо башха жайна, цунна чу дӀайаздо бераш дика а, вон а лелар^[1]. Настан суьрташца ларлело мега Сантин вастан трансформаци: чо болу костюм йоьхна стоммачу эльфан тӀера самукъане йоца кетар йоьхна персонаже кхаччалц. Телеканало History Channel, гойту «Наста Санта-Клаусан сурт диллина шена тӀера». Исбаьхьалча верстина стаг хилла, лоха а волуш, даккхий мекхаш долуш, шуьйра маж йолуш.

Йуьхьанца Сантин йоца кетар боьмаша беса йара, амма керла суьрташ арадовларца цӀен йелира. ЦӀе беса Сантин йоца кетаран цхьан а маьӀна дац, — билгала доккхк History Channel шен «Сантин легендин» талламехь^[1].

1931 шарахь «Кока-кола» компанис йукъахийцира рекламин кампани Ӏаьнан хенахь шелвен маларш дохкар совдаккхархьама. Кхин а цуо кховдийна Сантин хӀокху заманан куц, иза кечдина Сандблом Хэддона. Оцу исбаьхьалчас къахьегна хӀокху заманан куц хӀоттош Санта-Клаусан, иза вевза, чӀогӀа гӀараваьлла дерриг дуьненахь^[4]. Цуьнан суьрташ хилира уггаре дика, хьалха исбаьхьалча гайтанчел.

Сантин костюм Сандблома йиллина цӀен йара^{[* 1]}, гуонахьа кӀайн чо а болуш^[4]. Амма персонажан духарехь иштта бесаш лелор дац «Кока-Кола» компанин: дикка хьалха иштта кепара духар доьхна Санта, гучувелира масех юморан «Пак» (Puck) (1902, 1904, 1905 шераш) журналийн мужалташ тӀехь а, плакаташна тӀехь а, цара реклама йора компанин White Rock Beverages (1915 а, 1920-гӀа а шерашкара) маларшна^[6][7].

XX бӀешо чекхдолуш массо а механизацин продукцин бакъдерг дуьззина тӀеийцира Малхбузера йукъаралло. И хийцам гуш бара кхузаманан Санта-Клаусан резиденцин сурт хӀотторехь, хӀинца дукха хьолахь забаре гойтуш йара йуьззина механизаци йина арахецаран а, дӀасадаржаран а объект санна, тӀаьххьара арахецаран технологица кечйина, эльфаша Ӏуналла деш, Санта а, миссис а хьаькамаш я куьйгалхой санна. 2004 шарахь араяьллачу статья тӀера цхьа дакъа, Supplier Trading Journal журналера, гойту и сурт:

Санта-Клаусан коьрта дӀасадаржаран хьожийлин центр йу. 4 млн йеакӀов фут (370 000 м2) майда йолуш, иза дуьненахь уггаре а йаккхийчех объект йу. Иштта комплекс лело, хьаха, оьшу реальни хенахь ларманашна урхалла даран система. Объекто шуьйра пайдаоьцу гӀуллакхийн вовшашца дӀасадаржарх, ма-дарра аьлча, иттаннаш гӀуллакхаш (putaway, тӀетохар, заказ схьаэцар, салазаш тӀӀейоттар, дагардаран цикл) динамикан рогӀехь цхьаьнатоьхна... DC эльфаш кхаа шарахь стандарташца а, стимулашца а кхиийна, цуьнан жамӀехь хилира 12% совдалар сурсаталлехь ... WMS-транспортан система йуьззина интеграци йина йу, таро ло (эльфашна) оптималлин сацамаш бан, транспортан баланс а, заказ гулйаран а, кхин йолу харжарш а. Дукхачарна ца хууш, Сантам баккъалла а лелайо тайп-тайпана салазаш а, харц Санта машенлелорхой а, Рождествон буса болх чекхбаккхархьама, ткъа транспортан урхаллин системо оптималехь кхуллу эзарнаш цхьаьнатоьхна тӀоьрмигаш, цуо уггаре а алсам пайдаоьцу кубах пайдаэцар а, ерриг хӀаваан милаш лахйо а.

Дукха телевизионан рекламаша а, комиксаша а, кхечу хаамийн гӀирсаша а гойту и цхьа шатайпа забаре бизнес санна, Санта-Клаусан эльфаш лела наггахь шалхонца реза боцу белхалой санна, забарш а йеш, шайн хьаькамна тӀехь ловзарш а деш. Масала, Блум-Каунтин исторехь 1981 шеран 15 декабрера 1981 шеран 24 декабре кхаччалц Санта йухатоьхна говзанчийн эльфийн дехарш алапа хьаладаккхар, дӀасалелачу чоьнашкахь йовха лийчар, «шортта шуьйра лелар», цул тӀаьхьа эльфаш забастовка йеш. Президент Рейган лакха хьалавелира, Санта-Клаусан массо а гӀоьнча балхара дӀавоккху, церан метта балхара боцу авиадиспетчерш хӀиттабо (1981 шарахь авиадиспетчерийн забастовкана шера хьахийна), цуьнан жамӀехь къепедацарш хилира, Санта-Клаусан бекхамца уьш йуьхьӀаьржачу керлачу хийцамаш банле позицеш, масала, цуьнан сайнаш. «Сопрано» эпизод, «...вай массо а шайтӀанан ницкъах кӀелхьара даха», Поли Гуалтиерис дуьйцу, ша «хьалха Санта а,... Цигахь хьацар дӀадоккху цехехь болх беш йара миссис Клаус. Йуьхьанцара эльфаш ирча бара, Сантаца цхьаьна вон берашна сара лора, «ткъа царна дика ловзо хӀуманаш лора».

Санта-Клаус лелаш лору сайнаш доьжначу салаз тӀаьхь, церан цӀераш:

• Дэшер («Маса»),
• Дэнсер («Хелхарча»),
• Прэнсер («БохьбугӀург»),
• Виксен («Девне»),
• Комет («Комета»),
• Кюпид («Купидон»),
• Доннер (Дандер) (Схьад. нем. а, голланд. а «Стигал къекъаш догӀдар»)
• Блитцен (Бликсем) (голл. «Стела хьаьштиг»).

И цӀераш дуьххьара хезна 1823 шарахь «Сийлахь Николайн вар» байтехь. ТӀаьхьо америкин фольклор йукъа бахана кхин а цхьа сай — Рудольф, иза лаьтта дуьххьара дӀабоьжна а бу, лепа цӀен мара а бу цуьнан. Иза гучубаьлла 1939 шеран чикагон рекламин акцин жамӀашца.

1955 шарахь эгидица Къилбаседа Америкин хӀаваан космосан дуьхьалонан куьйгаллин (NORAD) кхоьллира самукъадаккхаран рождествон программа NORAD Tracks Santa, цу чохь система NORADо лар лаьцна Санта-Клаусан салаз дӀасалеларан, цунах хоуьйту массийн хаамийн гӀирсашкахь, телефон чухула специальном сайте (бил-боцу.). Кху чуьра архивйина оригиналан 2011 шеран 22 февралехь .

Тайп-тайпана ламасташкахь Санта-Клаус хуьлу тайп-тайпана персонажаш, дика йа гӀон. Иштта, альпийн регионан фольклорехь новкъахой а, Сий. Николайн антипод а вара маӀаш йолу Крампус, цуо таӀзар до ла ца дугӀучу берашна, кхера бо уьш.

Официалан сертификаци йина «Сантин эвла» йу Финляндера Рованиеми^[8]. Санта-Клаусан эвла йиллира 1984 шарахь. ХӀора шарахь цигахь хуьлу 600 эз. стаг^[9].

• Санта-Клаус вина де даздо 6 декабрехь^[10].
• 1937 шеран 27 сентябрехь америкин гӀалахь Альбион дӀайиллира Санта-Клаусаш Ӏамош хьалхара ишкол^[11].
• 1912 шарахь АЦШ поштан гӀуллакх дуьххьара дора «Сантега кехат». Иштта гӀуллакхаш ду кхечу мехкашкахь^[8].