Керла шо Францехь

1 январь даиман дацара Керла шо даздо терахь. VI—VII бӀешерашкахь дукхаха йолчу французийн провинцешкахь дагардора керла шо 1 мартехь дуьйна^[4]. Сийлахь Карл волчу хенахь керла шеран хьалхара де лорура Ӏийса пахамар вина де, КапетинггӀар болуш — Пасха, хӀетте а Керла шо даздора 25 мартехь, Благовещенин^[4]. 1564 шеран 9 августехь Фрацин паччахьо Карл IX Руссильонан эдиктца Керла шо доладалар хӀоттийна 1 январехь^[5]. Билггала хууш ду стенна хаьржина и терахь, цхьанне динан а, дуьненан а Ӏиданца догӀуш доцу. Гипотеза йу, и терахь харжар бахьна цуьнан абсолютан «нейтралалла» йара, иза магара католикашна а, протестанташна а, цул сов, цуо чӀагӀдора, килсин олалла а, динан тӀемаш а болчу хенахь дуьненан Ӏедал^[6]. ТӀахьо, 1582 шарахь, йукъайаьккхина руман папас Григорийс, цуьнан цӀе а тиллина йолу григорийн рузмано чаккхенца чӀагӀдира и Ӏедал.

Францехь шуьйра даьржина легенда, цуьнца бахархойн цхьаьна декъо кхочуш ца дира паччахьан омар, даздора Керла шо 1 апрелехь. Оцу нахах олура «апрелан Ӏовдалш», уьш хьийзабора царна забарен «совгӀаташ» дохьуьйтуш^[7]. ТӀаьхьо цунах Беламан де хилира, 1 апрелехь забарийн ламаста хилира. Амма цхьа хьост ца дисина 1 апрель хьалха Кела шо даздаран терахь хиларх Францехь^[8].

31 декабрехь Францехь ма-хаъара Сийлахь Сильвестран де (фр. Saint-Sylvestre) ду. Иза тӀеэцна даздар Ӏиданан текха тӀаьхь: генара дуьйна лору, керла шо беркате, хир ду нагахь иза даздахь комаьршаллица а, самукъане а^[7]. Ӏиданан той буса 31 декабрера 1 январе олу «ревейон» (фр. réveillon). Текха тӀаьхь хуьлу фуа-гра а, шампански а; кхин даарех аьлча, уьш къаьста регионе хьожжий (устрицаш, кхаьрзина бад, этмаӀигаш, Ӏов, лосось…)^[9]. Французийн цхьаьна декъо даздо Керла шо цӀахь, гергарчаьрца йа доттагӀашца, кхечарна гӀоле хета ресторане йа кафе вахар, цуо оцу дийнахь башха меню а, самукъадоккху программа а хуьлийта^[7][9].

1960 шарахь дуьйна Францис гӀо лоцу ламастан, цуьнца 31 декабрехь республикин президент вистхуьлу къоме, уьш декъал бо Керлачу шарца (фр. vœux présidentiels)^[10]. 20.00 французийн коьрта телеканалаш президентан къамел гойту Елисейн гӀалара.

Керла шеран гӀиллакхех уггаре тамашийна дерг селенгӀин бухахь барт алар ду. И орамат лорура сийлахь а, аьтту бахьаш а кельтийн. Цуьнан зӀе керлашеран Ӏиданца кхетадо, ритуалан луьйца йолларца друидаш гулйора селенгӀа Ӏаьнан малхлацарехь — «o ghel an heu» («йалта хьекъийл») — хенаца хилира «au gui l’an neuf» («селенгӀица керла шаре»)^[11]. Вайн дене кхаччалц дисина гӀиллакх селенгӀин курс тхьов кӀела хьала а уллий, цунна бухахь вовшашна буьйса йуккъе йахачи берташ бохуш. Хьалха лорура селенгӀин бухахь барт баьккхина шиъ дукха хан йалале маре гӀур ду (зуда йалор йу); вайн заманахь селенгӀин бухахь барт алар доттагӀалла гайтар ду, ша ритуал тӀеоьцу ирс, могашалла, барт хилар санна керлачу шарахь^[11].

Иштта буьйсана йуккъехь тӀеоьцура шена «керла шеран декхарш» (фр. bonnes résolutions), аьлчи а Керлачу шарахь шен дахарехь цхьа хӀума хийца, цхьаьна Ӏалашонга кхача сацам бар. Уггаре а гӀарадевлла керла шеран декхар ду, 2018 шеран статистикица, азвалар, спорт лелайар, хӀума кӀезиг йаар ду^[12]. Оцу статистикица, 16 % французаша тӀеоьцу иштта сацамаш «сих-сиха», 6 % «даимна», 47 % «наггахь», 31 % «цкъан а»; цу тӀе 63 % кхочуш до ша шена тӀелаьцна декхар «наггахь» бохург, 23 % «сих-сиха», 5 % «даимна», 9 % «цкъан а»^[12].

Буьйса йукъарал тӀех йаьлча французаш урам тӀе бовлу, вовшеш декъала до тӀедеинчу Керлачу шарца. Массанхьа хеза лелха петардаш, лоькха музыка, автомобилан мохь: тарло, оцу буьйсана шайга ма йаккхало гӀовгӀа йаккхар доьзна ду гӀовгӀанаш зуламе синош дӀалохку аларца^[13]. Парижехь 1 январехь дӀахьо Ӏиданан парад Елисейн Аренашкахь, цигахь дакъа лоцу музыканташ, хелхарчаш, жуьгӀаргаш, жонглёраш, акробаташ^[14][15].

• Ӏийса пайхамар вина де Францехь