Рузма
Ру́зма (лат. calendarium — декхаран жайна: Ширчу Румехь декхархоша са лора календашкахь, беттан хьалхарчу деношкахь) — йеха хенан йуькъан лараран система, йоьзна стиглара догӀмаш леларан бух тӀехь: Маьлхан — маьлхан рузманашкахь, Беттан — беттан рузманашкахь, Маьлхан а, Беттан а цхьаьна хенахь йолу беттан-маьлхан рузманашкахь. Иштта рузма олу тӀаьхь билгалдаьхна Ӏиданаш долу шеран денош кӀиранашка а, беттанашка а декъначу испискех, денойн, кӀиранийн, беттанийн раж гойту, ткъа иштта кхин тайп-тайпанчу амалера хаамаш а болу рогӀера справкин арахецар.
Истори
Хьалхара рузманаш йевлира чӀогӀа иэшарна рогӀера а, хир буй хуучу хенан-хӀоттаман а хьолашкахь. Набта-Плаяхь (Мисран таханлера мохк) вайн эрал 5 эз. шо хьалха ахкхерста даьхнийлелорхойн тайпанаша йира, хила тарло, хьалхара шеран «рузманан гуо», шо долалора Сириус седа гучубаьлчи. Оцу рузмано гӀодора тайпанан догӀан зама йола а, чекх а маца йолу, тӀаккха гӀум-аренан регионах даьхний дажо мегаш йолу сенйелла саванна хуьлура. Оцу хенахь гергга таханлера Германин махкахь кхоьллира Гозекан гуо, цуьнан бух бара Ӏай малх цӀа кхачаран тӀаьхь[1].
Нохчийн рузма
Хьажа иштта
Билгалдахарш
- ↑ François Bertemes: Die Sonne und ihre Bedeutung im religiös-mythologischen Kontext der Urgeschichte Mitteleuropas. In: Andrea Bärnreuther (Hrsg.): Die Sonne. Brennpunkt der Kulturen der Welt. Minerva, Berlin 2009, ISBN 978-3-938832-49-3, S. 94-126(нем.)
- ↑ Дечкен-бутт
- ↑ Чиллан-бутт
- ↑ Зазадоккху-бутт(ТӀе цакхочу хьажорг)
- ↑ Оханан-бутт
- ↑ Стигалкъекъа-бутт
- ↑ Мангалан-бутт
- ↑ Товбецан-бутт
- ↑ Марсхьокху-бутт
- ↑ Гезгмашан-бутт
- ↑ ГIадужу-бутт
- ↑ Лахьанан-бутт
- ↑ ГIуран-бутт