Советийн халкъан геноцидан иэсан дезде

2025-чу шеран ноябрехь Пачхьалкхан думин депутатийн тобано кховдийра керла иэсан де хӀотторан законопроект^[2]. Инициаторш хилира «Цхьааллин Росси» фракцин парламентареш, Федерацин Советан(оьр.)нохч. председателан хьалхара заместитель Владимир Якушев(оьр.)нохч., Пачхьалкхан думин вице-спикер Ирина Яровая(оьр.)нохч. а, фракцин куьйгалхо Владимир Васильев(оьр.)нохч. а коьртехь болуш^[3].

2025-чу шеран 16 декабрехь Пачхьалкхан думино законопроект тӀеийцира^[4]. 2025-чу шеран 29 декабрехь Россин президента Владимир Путина куьг йаздира «Россин тӀеман сийлаллин денойх а, иэсан терхьайх а лаьцна(оьр.)нохч.» законан хийцамаш беш йолчу федералан законна тӀехь^[3] ДогӀуш долу документ бакъонийн хаамийн официалан интернет-портал тӀехь зорбатуьйхира. Закон 2026-чу шеран 1 январехь дуьйна шен ницкъах хӀоьттира^[4].

Законан кхеторан кехат тӀехь билгалдаьккхира, иза тӀеэцар чӀогӀа ладаме хир хилар истори харцйаранна(оьр.)нохч. дуьхьало йарехь а, советийн халкъан кхочушдинчу хьуьнарех лаьцна историйн бакъдерг ларден меттигехь а^[2].

19 апрель де харжаран бахьана ду, 1943-чу шарахь оцу дийнахь ССРС-н Лакхарчу Советан Президиумо № 39 йолу «Советийн маьрша бахархой а, йийсаре кхаьчна цӀенэскархой а байиначу а, хьийзийначу а немцойн-фашистийн зуламхошна, советийн бахархошна йукъара шпионашна, Даймехкан тешнабехкхошна а, церан гӀоьнчошна а таIзар даран гӀуллакхех лаьцна» Указ арахецар^[4]. ХӀара документ хилира дуьххьарлера бакъонийн акт, официалан кепара нацисташа(оьр.)нохч. а, церан гӀоьнчоша а дӀалаьцначу ССРС-н(оьр.)нохч. латтанаш тӀехь маьрша бахархой хӀаллакбаран Ӏалашо йолу а, шуьйра йолу а политика чӀагӀйина долу, иштта цо билгалдира зуламхой жоьпалле озоран бакъонийн бух^[3].

№ 39 йолчу Указаца советийн бакъонийн системехь хьалха хилла боцу таӀзарийн тайпанаш йукъадаьккхира: «немцойн, италин, румынийн, венгрийн, финнийн фашистийн зуламхошна», иштта шпионашна а, Даймехкан тешнабехкхошна а хьала оларца(оьр.)нохч. Ӏожаллин таӀзар(оьр.)нохч. дар, ткъа меттигерчу бахархошна йукъара церан гӀоьнчошна 15-шерера 20-шере кхаччалц каторгин белхаш(оьр.)нохч. хӀиттор. Оцу зуламех лаьцна гӀуллакхаш кхочушдар тӀеман-арара суьдашка(оьр.)нохч. дехкира.

Иэсан дезде хӀоттор Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀемах лаьцна историйн иэс ларйаран пачхьалкхан политикин дакъа хилира, къаьсттина маьрша бахархойн бохамах лаьцна йолу иэс ларйарехь^[5]. Пачхьалкхан думин председателан Вячеслав Володинан дешнашца, немцойн-фашистийн оккупацин карахь ССРС-н 13 миллион сов маьрша бахархой байина^[2].

Россин «Геноцидан иэсан цхьааллин гӀуллакхийн де» акци

2021-чу шарахь дуьйна, хӀора шарахь 19 апрелехь Россин йерриг агӀор дӀайахьаш йу «Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман шерашкахь нацисташа а, церан гӀоьнчоша а советийн халкъана тӀехь бинчу геноцидан иэсан цхьааллин гӀуллакхийн де» акци^[6]. Акци вовшахтуху федералан серлонан проектан Хан дӀайалар йоцуш(оьр.)нохч. гурашкахь. Цуьнан Ӏалашо йу дӀалаьцначу латтанаш тӀехь нацисташа а, церан гӀоьнчоша а маьршачу советийн бахархошна дуьхьал бинчу зуламех лаьцна историйн бакъдерг лардар.

Мероприятияш йерриг пачхьалкхехь дӀахьош йу. 2022-чу шарахь царна йукъахь дакъалацархойн барам 6,5 миллион сов стаг вара^[6][7].

ГӀуллакхийн коьрта форматийн кепаш:

• Дешаран мероприятияш: ишколашкахь, колледжашкахь, лакхарчу дешаран меттигашкахь дӀахьо цхьааллин урокаш, классийн сахьташ а, лекцеш а, геноцидан темина лерина йолу. Дешаран гӀуллакхашкахь гойту тематикин видеофильмаш, царна йукъахь «Хан дӀайалар йоцуш» циклера йолчуьш а, иштта дийцаре до историйн факташ а, документаш а^[8].
• Мемориалан мероприятияш: коьртачу ламастех цхьаъ йу нацистийн зуламех байиначерна лерина йолчу мемориалашка а, хӀолламашка а зезагаш хӀиттор. ДӀахьо митинг-реквиемаш а, даздаран церемониш а, царна йукъахь ветеранаш а, Ӏедалан векалш а, йукъараллин организацеш а хуьлу^[9].
• Оьздангаллин-серлонан мероприятияш: вовшахтуху архиван документаш гойту тематикин гайтамаш, талламан проектан презентацеш, музейшкахь а, библиотекшкахь а экспозицеш. Оцу мероприятияша тешалла деш гучуйоху бохаман масштабаш а, геноцидан хьесапехь байиначу нехан кхолламех лаьцна дуьйцу а^[10].

Акцешкахь дакъалоцуш берш бу ишколхой, студенташ, хьехархой, лахархой, пачхьалкхан меженийн векалш а, шуьйра йукъаралла а^[11].