Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Советийн халкъан геноцид

Советийн халкъан геноцид (оьрс. Геноцид советского народа) — Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман шерашкахь немцойн нацисташа а, церан бертахоша а, гӀоьнчаша а советийн бахархошна дуьхьал лелийна зуламаш.

РФ-н 21.04.2025 № 74-ФЗ Федералан законца,

Советийн халкъан геноцид лоруш ду 1941—1945 шерашкахь Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман муьрехь нацисташа а, церан гӀоьнчаша а ССРС махкахь дехаш хиллачу къаьмнийн, этникийн а, расан а тобанаш йерриг йа цхьа дакъа хӀаллакдайтарна тӀехьажийна лелийна хӀумнаш. Иза кхочушдина оцу тобанийн декъашхой байарца, церан могашалла чӀогӀа талхорца, бераш дара совцадарца, бераш нуьцкъала кхечухьа дӀабаларца, нах ницкъаца кхечухьа дӀабигарца йа оцу тобанийн декъашхой физически хӀаллакбаре тида йина йолу кхин йолу дахаран хьелаш кхолларца[1].

Нацистийн Германин а, цуьнан гӀоьнчийн а зуламечу гӀуллакхийн жамӀехь 13,6 млн сов маьрша бахархой белла. ТӀеман шерашкахь хӀаллакдина 1700 гергга советийн гӀала а, посёлок а, хӀаллакдина 70 эзар йуьрт а[2][3][4][5].

Пачхьалкхан башха комиссис гулдина документан тоьшаллин дуккха а материалаш, цара гойту оцу зуламийн боккха барам а, уьш вовшахтоьхна хилар а. КхоалгӀа рейхан куьйгалхошна кхел йина Нюрнбергера Дуьненайукъарчу трибунало а, ССРС-ехь хиллачу йиллинчу суьдан процессаша а, ткъа нацисташа советийн дӀалаьцначу латтанаш тӀехь лелийна зуламаш тӀаьхьо геноцид санна тӀечӀагӀдина[6][7][8][9].

Советийн гражданашна хьокъехь нацистийн Германин хилла планаш

Советийн Союзна дуьхьал кечбеш болчу тӀеман идеологин бух бара «хӀаллакбаран тӀеман»(оьр.)нохч. концепци, иза кхоьллинарг вара Адольф Гитлер. 1941-чу шеран 30-чу мартехь вермахтан лакхарчу куьйгалхошна хьалха къайлаха вистхуьлуш, цо дӀахьедира, Малхбалехь хила безаш болу конфликт принципиально Малхбузехьарчу тӀемах къаьсташ хир йу а, иза инзаре къизаллица дӀабахьа беза а[10][11].

Нацистийн Германин куьйгалхоша Малхбалехь дӀалаьцна латтанаш КхоалгӀа рейхан аграрийн-аьргаллин колонех йерзо план йара. Меттигера бахархой декъалора «расан мехаллин» а, немцошна тешаме хиларан а билгалонашца. Нацисташа йуьззина хӀаллакйан лерина йолу «лахарчу расашна» йукъатухура жуьгтий а, цигонаш а; царна тӀаьххье дара малхбален славянийн бахархой, уьш лорура йеза йоцу белхан ницкъ санна а, цхьана декъана хӀаллакбан йа немцойн матте берзо безаш санна а. Цхьацца къаьмнашна (масала, Прибалтикан(оьр.)нохч. бахархошна) германхойн олаллин системехь гӀоьнна тобанийн роль йара билгалйаьккхина[6].

Кхин долу къаьмнаш беркатехь деха йа мацалла леш ду бохург суна оьшуш ду, уьш вайн культурина леш санна оьшуш мел бу; нагахь иза иштта дацахь, уьш суна бала болуш дац[12]. Генрих Гиммлер(оьр.)нохч.

«Ост» планехь(оьр.)нохч. билгалдаьккхина бара ССРС-н славянийн бахархойн доккхаха долу дакъа Уралал(оьр.)нохч. дехьа эккхор а, тӀаьхь-тӀаьхьа церан метта немцойн колонисташ ховш хилар а. Жуьгтий, цигонаш а, ВКП(б)-н функционераш а сихха хӀаллакбан безаш бара[13].

Мацаллин план(оьр.)нохч., иза кхоьллинарг вара Герберт Бакке(оьр.)нохч., цхьаьна агӀор, дӀалаьцначу латтанашна талораш дарца вермахтан салтий а, эпсарш а йуургца йуьззина латтабар а, иштта Европан йуург дӀайахьийтар алсамдаккхар а бара, ткъа вукха агӀор — дӀалаьцначу областашкара бахархой мацаллица лахбар бара, иза вовшахтухура сурсаташ схьадахарца а, йуург йекъаран нормаш ма-алсам хедийтарца а[14].

1941-чу шеран 6-чу майхь Лакхарчу латта тӀеман эскарийн куьйгалхочо(оьр.)нохч. фельдмаршала Вальтер фон Браухича(оьр.)нохч. арахийцира «Комиссарех лаьцна омра»(оьр.)нохч., цо тӀедуьллура германхойн тӀемлошна а, айнзацгруппашна(оьр.)нохч. а советийн политикин белхалой(оьр.)нохч. хӀаллакбар[13][15].

1941 шеран 29-чу апрелехь «Барбаросса» — «Ольденбург» планина йукъадогӀу бахаман дакъа вовшахтохаран структурех лаьцна Адольф Гитлеран вермахтан куьйгалхошца хиллачу кхеташонан протокол
Керла дӀалаьцначу малхбален областашкахь экономика урхалла йаран директиваш. («Зелёная папка». 1-ра дакъа. 2-гӀа арахецар)
1941 шеран 6-чу июнехь хиллачу «Политически комиссаршца леларан директивашца» йолу дӀасайигаран кехат

Вермахтан лакхарчу куьйгалхоллин штабан хьаькамо генерал-фельдмаршала Вильгельм Кейтела(оьр.)нохч. 1941-чу шеран 13-чу майхь арахецначу «„Барбаросса“ операци йолчу кӀоштахь тӀеман суьдан куьйгакӀело хиларех а, эскарийн башха бакъонех а лаьцначу омрица»(оьр.)нохч. немцойн эскарша дӀалаьцначу ССРС-н мехкашкахь доза доцу терроран(оьр.)нохч. режим йукъайаьккхира. Документо вермахтан хӀоттам паргӀатбоккхура тийначу бахархошна дуьхьал динчу муьлххачу а тӀеман зуламах(оьр.)нохч.. Гиммлера(оьр.)нохч. иштта директива арахийцира СС-н эскаршна а[16].

Оццу хенахь нацистийн куьйгалхоша Советийн Союзан Ӏаламан, производстван а, белхан а ресурсаш йуьззина талораш дарна а, уьш эксплуатаци йарна а деталан планаш хӀиттайора. Оцу Ӏалашонца 1941-чу шеран 19-чу мартехь Гитлеран омрица Геринган(оьр.)нохч. куьйгаллица кхоьллира бахаман штаб «Ольденбург»(оьр.)нохч.[17].

1941-чу шеран июнехь, ССРС-на тӀелатар(оьр.)нохч. хиллачул тӀаьхьа, вермахтан пропагандин декъо арахецначу бюллетенехь № 112, тӀеман Ӏалашонаш иштта жамӀ йина йара:

ЦӀен лоруш болу адамашна герга боцурш, церан кремлера диктаторшца цхьаьна, хӀаллакбан беза. Германин халкъо шен исторехь уггаре йоккха Ӏалашо кхочушйан йеза, дуьненан кхин а хозур ду и Ӏалашо чекхйаллалц кхочушйан хиларх[18].

undefined

Геноцидан политика кхочушйар

Маьрша бахархой массехъа байар

ССРС-н мехкашкахь нацистийн политикин амалехь йолу билгало йара меттигера бахархой барам боцуш хӀаллакбар. «Малхбален мехкашна» хьокъахь лелара славянийн а, кхин йолу «йуьззина йоцу» бахархойн барам орамера лахбаран хӀоттам, иза дахарехь кхочушйора СС-н айнзацгруппаша(оьр.)нохч., вермахтан цхьаьнатохамаша а, коллаборационистийн кхолламаша а. Иштта, 1941-чу шеран сентябрехь Киевра Бабий Ярехь(оьр.)нохч. 33 эзар гергга жуьгтий вира, 15 эзарнал сов тийна советийн гражданаш кхелхира белоруссийн-латвийских дозанехь хиллачу «Ӏаьнан бозбуунчалла»(оьр.)нохч. цӀе йолчу таӀзаран операцехь, 27 эзарнал сов стаг хӀаллаквира нацисташа Ростовра Змиёвская балкехь(оьр.)нохч.. Иштта хилларш бӀеннаш бара[9][19][20][21].

ТаӀзаран операцеш(оьр.)нохч., формалан партизанашна дуьхьал йерзийна йолу, гӀуллакх тӀехь дукха хьолахь «бандитизмца» къийсам латтабо бохучу бахьница дийна кӀоштийн тийна бахархой метахӀотталур боцуш хӀаллакбаре йерзира. Йагийначу лаьттан тактикас(оьр.)нохч. тӀедуьллура нах беха меттигаш гуо беш къовлар, бахархой массийн хӀаллакбар а, инфраструктура йуьззина хӀаллакйар а. Бахархой герзашца хӀаллакбан бен ца бора, уьш «душегубка» олучу машинш чохь йа стационаран газан камерш чохь угарни газах дӀа а бовшабора, дийна болуш багора, Ӏай шелонна ара а лохкура йа мацалла леш битара. Ишттачу политикин инзаречу масалех цхьаъ хилира 1943-чу шеран 22-чу мартехь Хатынь(оьр.)нохч. йурт шен 149 бахархочуьнца цхьаьна хӀаллакйар, иза кхочушдира СС-н «Дирлевангер» батальонан(оьр.)нохч. йукъара таӀзаран тобано а, украинин коллаборационисташа(оьр.)нохч. а. ТӀеман заманчохь лаьттан тӀера хӀаллакйира эзарнаш советийн йарташ[4][19][20].

Концентрационни лагерш(оьр.)нохч. йара нацисташа ССРС-н махкахь кхоьллина йолу йуьззина хӀаллакбаран системан коьрта дакъа. Гинсуш йолу йевзаш йара Львовна гергахь Яновский(оьр.)нохч. посёлкехь хилла йолу леран лагерь, цигахь 200 эзар стаг хӀаллаквира, иштта Минскан гетто(оьр.)нохч. а, цуьнца йозуш хилла йолу Тростенец(оьр.)нохч. лагерь а (Европехь Освенцимна(оьр.)нохч., Майданекна(оьр.)нохч. а, Треблинкна(оьр.)нохч. а тӀаьхьа байинчу нехан барамца йоьалгӀа меттиг йу). Цул сов, 85 эзарнал сов стаг мацалла а, лазаршца а кхелхира Империн кхерамзаллин коьртачу урхаллин системан лагершкахь а, тӀеман йийсархошна йолчу ханна лагершкахь(оьр.)нохч. а, масала, Порховехь хиллачу Дулаг-100(оьр.)нохч. санна йолчу[19][20][22].

Оккупантийн гӀуллакхаш бахьнехь ССРС-н тийна бахархошна йукъахь йуха ца меттахӀотталуш хилла йолу йукъара эшамаш 13,6 млн стагал кӀеззиг ца хилла[2][3].

Массови кхел йинчул тӀаьхьа, немцойн полисхочо дийна бисинчу жуьгтийн зударшна а, берашна а тӀаьххьара герз тухуш
Немцоша кхел йина маьрша гражданаш
Повешенные нацистами советские партизаны в Луге

Советийн гӀаланаш бомбанашца йеттар

Нацисташа йагийна латтан политика а, советийн бахархой берриг хӀаллакбаран политика а лелоран контекстехь шатайпа масалш хилира Сталинград бомбанаш йиттина хӀаллакйар(оьр.)нохч., Ленинград бомбанаш йиттина хӀаллакйар(оьр.)нохч., Москву бомбанаш йиттина хӀаллакйар(оьр.)нохч., Горький бомбанаш йиттина хӀаллакйар(оьр.)нохч. а, ССРС-н кхийолу гӀаланаш а бомбанаш йиттина хӀаллакйар(оьр.)нохч.. 1942-чу шеран 23-чу августехь цхьана дийнахь Сталинградна тӀе 1000 тонн гергга бомбанаш кхийссира, цо итт эзарнашкахь маьрша бахархой байарна а, 90 % сов йехкаран фонд хӀаллакйарна а, гӀала йохош каггаршка йерзорна а бахьана хилира. Ленинградан блокада иштта гуттар а авианалеташца йара: сурсаташ долу складашна а, гӀалин бахархойн кварталашна а бомбанаш йиттар гуманитарни катастрофа хӀотторан Ӏалашонца дара. Массированни налеташна советийн ХӀаваъ-лардаран(оьр.)нохч. (ПВО) системаша чӀогӀа дуьхьало йора, амма цо маьрша бахархошна йукъахь дукха зоьрталлаш хиларна а, йехкаран фонд, коммуникацеш, дарбан хӀусамаш, промышленни объекташ а, культурин-историн иэсаш а боккхачу барамехь йохорна а бахьана хилира[23][24][25][26].

Бомбанаш йиттина хӀаллакдина Сталинградан кварталаш
Бадаевн складаш(оьр.)нохч. люфтваффен массированни бомбардировкин тӀаьхьа
Ленинан цӀарах йолчу завадан(оьр.)нохч. Горькехь бомбанаш йиттина хилла тӀаьхьенаш. 1941-чу шеран ноябрь

Ленинградан блокада

Советийн мехкашкахь нацисташа бинчу уггаре боккхачу зуламех цхьаъ бара 1941-чу шеран 8-чу сентябрера 1944-чу шеран 27-чу январе кхаччалц лаьттина Ленинградан блокада(оьр.)нохч.. Блокадин гӀурба хилира 1,093 млн сов стаг. 2022-чу шарахь Санкт-Петербург гӀалин судо и хилладерг геноцидан акт хилар тӀечӀагӀдира[27][28].

Ленинградан бахархой бомбанаш йиттина хӀаллакдина шайн хӀусамаш йитина дӀаоьхуш, 1942-чу шеран 10-чу декабрехь
58-чу номер йолу берийн бешан кхиорхо И. К. Лирц берашца бомбанех ларлун меттигехь (бомбоубежище), Ленинград, 1942 шо

Бахархошна дахаран хьелаш сатохалуш доцуш кхоллар

ХӀора дийнан террор

Оккупанташа дӀадаьхнера дерриг советийн законаш, ССРС-н оккупаци йинчу территорехь германин законодательство леладойтуш, иза кхин а башхачу распоряженешца тӀедуьзна а долуш. Меттигерчу бахархошна бехкбилларан таӀзаршна йукъахь коьртаниг леран таӀзар дара, иза леладора кегийрачу гӀалаташна а: комендантски сахьт дохорна, советийн листовкаш латторна, вермахтан салташна къастийнчу меттигехь хи эцарна, некъаш бехдарна а, кхин дӀа а. Муьлххачу кхин долчу бакъонаш йохорна советийн гражданашна концлагере кхача кхерам бара. Бехк кхеташ волчун бехке хилар тешаллашца чӀагӀдар тӀедожийна дацара: башхачу суьдаша кхел йаккхора цхьана шеконехь латтарна тӀе а тевжий[6][29].

Адаман дахар дуккха а доьхкучу хӀуманашца доьзна дара, уьш ца дохо чӀогӀа хала дара. Муьлхха а дуьхьало йаро къиза таӀзарш тӀехьалора. Нагахь бакъволу бехке стаг каро аьтту ца балахь, оккупанташа заложникаш тоьпаш тухий хӀаллакбора. Немцойн эскархоша а, церан союзнаша а маьрша бахархой дукха хьолехь муьлхха а бахьана доцуш, сакъерарна а боьйра. Тешаш хиллачеран дуккха а иэсаш йисина, нацисташа берашна тӀе жӀаьлеш хецарна, доьзалхочух йолчу зударшна а, кӀеда-метта берашна а кӀелхьара ца бовлуш уьш байарна, зударий етташ а, царна тӀехь ницкъ беш а хиларна, заьӀапхошна а, баккхийчу нахона а тӀехь сийсаз дон дохкуш хилларна а[6][30].

1941 шеран 17-чу июлехь вермахтан куьйгалло приказ арахийцира, цуьнца эскархошна бакъо лора, иштта тӀе а дуьллура маьршачу бахархошкара шайна хезна йолу муьлхха а хӀума ницкъца схьаяккха. Бахам долчу наха муьлхха а дуьхьало йахь, иза къизаллица сацо дезаш дара. Вермахтан тӀелеташ долу дакъош нах бехачу меттигашка чудахча, иза дукха хьолехь тоьпаш техарца а, мародёрллица а, талораш дарца а доьзна хуьлура. Иштта дӀахьора(оьр.)нохч. культурин мехаллаш а[6][31].

undefined

Массо мацалла гӀаттор

Муьлхха а гӀала схьайаьккхинчул тӀаьхьа, гитлеровхоша сихха дӀахьора складийн а, туьканийн а йаахӀумнийн реквизицеш(оьр.)нохч.. Бахархойн йаахӀуманаш эца таро ца йиснера. Цуьнан метта кхача бекъаран хьесап йукъадаьккхира: кӀеззиг йолу бепиган пайкаш(оьр.)нохч. кхочура предприятешкахь болх бечарна йа оккупантийн административан аппаратехь даржашкахь болчу нахна бен[32][33].

Карточкашца дӀасадекъа депиг доттура нацистийн кхачанан министерствос чӀагӀдинчу рецетаца: 50 % мукхан(оьр.)нохч. шротах(оьр.)нохч. (комбикорман(оьр.)нохч. дакъа), 20 % буракъан жомах(оьр.)нохч. (шекаран буракъаш(оьр.)нохч. кечйинчул тӀаьхьа дисинарг), 20 % целлюлозан(оьр.)нохч. дамах(оьр.)нохч., 10 % аьхьначу чанах(оьр.)нохч. йа гӀаш(оьр.)нохч. тӀера. Оцу суррогатца(оьр.)нохч. кхача беш хилла долу бераш а, каде нах а, цомгушберш а хьалха леш бара[34].

Йуьртан бахархойн долахь йолу тӀаьхьалонан бахамашна(оьр.)нохч. ахчанца а, натуральни сурсаташца а налогаш тӀетиттинера. Йалта а, хасстоьмаш а оккупацин администрацина чӀогӀа лахара махца дӀадала декхар дора[14]. «Саботажна» тоьпаш тохаран таӀзар дора. Доккха маӀаш йолу хьайба къайлах дерзорна нах гулбеччохь кхазар кхерам бара[35].

Массови мацалла бахьана хилира тайп-тайпана лазарш, царна юкъахь инфекционни лазарш(оьр.)нохч. а, даржарна, цара иштта чӀогӀа лакхара леш болчеран барам кхоьллира[29].

Советийн тӀеман йийсархой Маутхаузен(оьр.)нохч. концентрационни лагерехь
дистрофица(оьр.)нохч. цомгуш волу блокадхо

Къинхьегаман эксплуатаци

1941 шеран 5-чу августехь малхбален территорийн министро Альфред Розенберга(оьр.)нохч. буьйр арахийцира, оккупаци йинчу меттигашкара бахархошна баттахь 22 дийнал кӀезиг хила йиш йоцуш белхан декхар тӀедожош. Халачу принудительни белхашка ийзабора 14-тӀера 65 шо кхаччалц болу меттигера бахархой. ГӀаланашкахь кхоьллинера белхан биржаш(оьр.)нохч., цара чӀогӀа леррина дӀаязбора берриг болх бан хьуьнар долу нах. Биржехь регистраци ца яр саботажна(оьр.)нохч. тӀехьадина дара, цунна леран таӀзар дора[36].

Белхан дийнан йохалла 14—18 сахьте кхочура, болх дӀахьора немцойн администрацин а, меттигерчу полицейн-коллаборационистийн а даиман долчу тергонехь. Белхалошна уггаре коьрта таӀзар кхачанах хьегор йа леран таӀзар дара[36][37].

Советийн гражданаш Германе болх бан ницкъаца дӀабигар

«Малхбален латтанаш» нацисташа колонизаци йаран цхьа хьесап хилира маьрша бахархой Германи болх бан бигар(оьр.)нохч., цигахь ницкъца бохкучу советийн белхалошна дуьхьал леладора иштта кхероран а, сийсазларан а хьесапаш, ССРС-н оккупаци йинчу территорехь лелош хилла долу. 1942—1944-чу шерашкахь ницкъца дӀаваьхьна 5,2 млн сов советийн гражданин. ДӀабигна гражданаш кхачашбора дийна биса а, максималан эффект йолуш царах пайдаэца а оьшучу уггаре оьшучу хӀуманашца бен, цуо лакхара леш болчеран барам хилар чӀагӀдира[36][38].

Маьрша советийн нах нацистийн Германе ницкъаца дӀабигар
Лодзьна(оьр.)нохч. гергара латточу лагерера хьалхайаьккхина «OST» билгало йолу йоӀ-остарбайтер

Советийн тӀеман йийсархойн хьал

Геноцидан политика шатайпа гучуйалар дара нацисташа советийн тӀеман йийсархошца лелийна йукъаметтиг. РККА-н(оьр.)нохч. салташ а, офицерш а лагершка дӀабигаран муьрехь дуьйна массированни хӀаллакболара, царна йаа хӀума а, хи а ца луш, шаьш некъ дӀабахьа ницкъ ца кхочуш гӀелбеллачарна дуьхьал герз лелош[39].

Лагершкахь советийн тӀеман йийсархошна йукъахь боккхачу барамехь леш хиларан коьрта бахьана мацалла а, цунна тӀаьхьадогӀу лазарш а дара. Цул совнаха, йийсархой дукха хьолахь лагерни администрацин агӀора кхин тӀе а Ӏазапаш хьега дезаш хуьлура[39][40].

Советийн тӀеман йийсархойн йукъара барам Ӏилманан дискуссийн объект йу, дукха хьолахь иза 4,5—5,75 млн стаг ларара йукъахь бу. Талламхойн ма-гарра, йийсаре кхаьчначарах ах сов стаг лагершкахь йа дӀабигаран муьрехь кхелхина[2][41][42].

Немцоша советийн тӀеман йийсархой дӀабигар, 1941 шо
Немцойн пачхьалкхан архивера сурт. Лагерера советийн тӀеман йийсархой, 1942-чу шеран август
Демблинехь(оьр.)нохч. концлагерера советийн тӀеман йийсархойн вежарийн каш

Геноцид кхочушйархой

Советийн бахархошна дуьхьал геноцидан политика кхочушйеш берш коьртачу декъана айнзацгруппаш(оьр.)нохч. — кхерамзаллин полицин(оьр.)нохч. а, кхерамзаллин гӀуллакхан (СД)(оьр.)нохч. а оперативан тобанаш йара. ССРС-н мехкашкахь йерриг а йиъ айнзацгруппа (A, B, C а, D а) кхоьллира, царех хӀора а шена чохь дӀалаьцначу регионашкахь болх беш йолчу зондеркомандашка а, айнзацкомандашка а йекъалуш йара. Группийн персонал лаьтташ йара СД-н белхалойх, гестапох, криминальни полицех, СС-н эскархойн офицершах а, полицин школийн кадрах а. Айнзацгруппийн болх дӀабахьар вовшахтухуш бара Гиммлеро шена луурш хӀиттийна болу СС-н а, полицин а лакхара фюрераш(оьр.)нохч.: СС-н группенфюрер(оьр.)нохч. Ганс-Адольф Прютцман(оьр.)нохч. (къилбаседе), СС-н обергруппенфюрер(оьр.)нохч. Эрих фон дем Бах(оьр.)нохч. (йукъ) а, СС-н обергруппенфюрер Фридрих Еккельн(оьр.)нохч. (къилбе). Вермахтан агӀора гӀоьнчаш санна дукха хьолахь тӀехьара гӀуллакхийн гӀоьнчаш а, Абверан(оьр.)нохч. офицерш а хуьлура[9][43][44][45].

undefined

Цуьнца цхьаьна советийн маьршачу бахархошна дуьхьал бинчу зуламашкахь дакъалоцуш хилларш СС-н эскархой а, гӀоьнчийн полици а бен ца хилла ца Ӏаш, вермахтан атта салташ а, офицерш а, иштта оккупацин администрацин чиновникаш а бара. Геноцидан дуккха а акташкахь дакъа лаьцна хилла нацистийн Германин бартхойн пачхьалкхийн(оьр.)нохч. эскархоша а: Румынин Королевствон(оьр.)нохч. эскаро а, жандармерино а, мажарийн(оьр.)нохч. а, италихойн(оьр.)нохч. а эскарша, — иштта советийн бахархошна йукъара хиллачу гӀоьнчаша(оьр.)нохч. а[9][44][45][46][47].

undefined

Нацистийн зуламхошна тӀехь бина кхел

1942-чу шеран ноябрехь кхоьллира Пачхьалкхан башха комисси(оьр.)нохч. (ЧГК), цо нацистийн зуламех а, цара бинчу зенех а лаьцна эзарнашкахь тешаллаш гулдира. Оцу материалийн бух тӀехь, ССРС-н Лакхарчу Советан Президиуман(оьр.)нохч. 1943-чу шеран 19-чу апрелера Указаца, кхечу пачхьалкхийн тӀеман зуламхошна а, церан гӀоьнчашна а дуьхьал диллина суьдан процессаш(оьр.)нохч. йолийра. Хьалхара иштта йолу процессаш хилира Краснодарехь, Краснодонехь а, Харьковехь а[9][48][49][50].

Башха комиссис гулдина материалаш Нюрнберган процессехь(оьр.)нохч. бехкедаран агӀонан позицин бух хилира, оцу процессехь дуьненан йукъараллина хьалха нацизман массированни тӀеман зуламех лаьцна кхоччуш тешаллаш дӀахӀиттийра[7][8][51].

Бехкебийриг шайн меттигашкахь. Хьалхара могӀа, аьрру агӀор тӀера аьтту агӀор тӀе: Герман Геринг, Рудольф Гесс, Иоахим фон Риббентроп, Вильгельм Кейтель; шолгӀа могӀа, аьрру агӀор тӀера аьтту агӀор тӀе: Карл Дёниц, Эрих Редер, Бальдур фон Ширах, Фриц Заукель
Набахтин чоьхьара зал: сахьтан йерриг йохаллехь хадо бехкебийриг камерийн чохь терго йира, 1945-чу шеран 24-чу ноябрехь
Ригин суьдан процессехь(оьр.)нохч. бехкебийриг

Иэс

Советийн халкъан геноцидан гӀурбанаш дагалоцу де

Коьрта йаззам: Советийн халкъан геноцидан иэсан дезде

ХӀора шарахь 19 апрель дийнахь, Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман шерашкахь советийн халкъан геноцид хиларна иэсехь, Россехь дӀахьош ду Цхьааллин гӀуллакхийн де. Иэсан белхаш дӀахьо дешаран меттигашкахь, Ӏилманан а, культурин а учрежденешкахь. 2022-чу шарахь йерриг Россехь хиллачу акцешкахь дакъалаьцна 6,5 млн сов стага[49][50][52].

2025-чу шеран 29-чу декабрехь РФ-н президенто Владимир Путина куьг йаздира закона тӀехь, цуьнца Россехь хӀоттийна йу иэсан де 19 апрель — Советийн халкъан геноцидан иэсан дезде[53].

ХӀолламаш

Россехь а, Белоруссехь а нах дукха хӀаллакбинчу меттигашкахь хӀиттайо мемориалан комплексаш (масала, Тихвинехь белчу берашна иэсан хӀоллам(оьр.)нохч., ГӀамаран логехь(оьр.)нохч. монумент, «Хатынь» мемориалан комплекс(оьр.)нохч., блокадин Ленинградан берашна иэсан хӀолламаш(оьр.)нохч. а, кхин йолу архитектурин объекташ а).

2025-чу шеран 21-чу апрелера РФ-н федеральни законаца № 74-ФЗ, «советийн халкъан геноцидан бохам хиллачу нехан декъийн дерриг каш-кешнаш, иштта советийн халкъан геноцидан бохам хиллачу нехан иэс бахкаен хӀолламаш а, объекташ а пачхьалкхо Ӏалашъеш йу»[1].

undefined

Геноцидехь хӀаллакбинчийн иэсан музейш

2024-чу шеран ноябрехь Ленинградан областан куьйгалло дӀахьедира Зайцевехь мемориалан комплексехь ССРС-н маьрша бахархойн геноцидан бохам хилларш иэсан Музей кхолла лаам хиларх[54].

2026 шеран 20-чу февралехь Москохан правительство хаам бира, коьртачу гӀалахь Россехь хьалхара къоман Иэсан музей схьайелларх лаьцна. Иза лерина хир йу Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман шерашкахь нацистийн зуламех бохам хилларшна[55].

Советан халкъан геноцидехь байинчу нехан иэс низамашца лардар

Россехь зуламан бехкбиллар ду Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман шерашкахь нацисташа советийн халкъан геноцид хиларна йамарт хиларна йа иза къобал дарна, иштта геноцидан бохам хилларш иэсан сийсаз дарна а[56][57].

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 Федеральный закон от 21.04.2025 № 74-ФЗ ∙ Официальное опубликование правовых актов. publication.pravo.gov.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 26 апрель.
  2. ↑ 1 2 3 Россия и СССР в войнах ХХ века. Книга потерь / Г. Ф. Кривошеев, В. М. Андроников, П. Д. Буриков и др.. — М., 2010. — С. 219—235.
  3. ↑ 1 2 Козлов А. В. Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 299.
  4. ↑ 1 2 Кудряшов С. В. Война на уничтожение. Нацистский террор на советских территориях // Вестник РФФИ. Гуманитарные и общественные науки. — 2025. — № 1. — С. 69—75.
  5. ↑ Ковалёв Б. Н. Повседневная жизнь населения России в период нацистской оккупации. — М., 2011. — С. 11.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.: Сборник документов в двух частях. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020.
  7. ↑ 1 2 Полторак А. И. Нюрнбергский эпилог. — М.: Воениздат, 1969.
  8. ↑ 1 2 Савенков А. Н. Нюрнберг: приговор во имя мира. — М.: Проспект, 2021.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 Козлов А. В. Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 35—45.
  10. ↑ Козлов А. В. Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 7—34.
  11. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб, 2026. — С. 192.
  12. ↑ Нюрнбергский процесс. Сборник материалов. Документ NO-5001 (PS-1919).
  13. ↑ 1 2 Козлов А. В. Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 7—34.
  14. ↑ 1 2 Баринов И. Аграрная политика нацистской Германии, 2013, с. 288.
  15. ↑ Нацизм. Документальные свидетельства преступлений, 2023, Предисловие.
  16. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 404.
  17. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 203—204.
  18. ↑ Цит. по: Ветте В. Война на уничтожение: Вермахт и Холокост // Новая и новейшая история. — 1999. — № 3.
  19. ↑ 1 2 3 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. : Сборник документов : В 2 ч. Ч. 1. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 123—596.
  20. ↑ 1 2 3 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. : Сборник документов : В 2 ч. Ч. 2. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 9—370.
  21. ↑ Аристов С. В. Система нацистских концентрационных лагерей, 2019, с. 9, 30.
  22. ↑ Аристов С. В. TERRA INCOGNITA: система нацистских концлагерей на оккупированной территории СССР (1941—1944 гг.). — М., 2022.
  23. ↑ Фёдоров А. Г. Авиация в битве под Москвой. — М.: Наука, 1975.
  24. ↑ Дёгтев Д. М. Воздушная битва за Сталинград: операции люфтваффе по поддержке армии Паулюса, 1942—1943. — М.: Центрполиграф, 2021.
  25. ↑ Дёгтев Д. М. Воздушная битва за город на Неве защитники Ленинграда против асов люфтваффе, 1941—1944, к 70-летию снятия блокады. — М.: Центрполиграф, 2014.
  26. ↑ Лашков А. Ю. Противовоздушная оборона Горьковского промышленного района в годы Великой Отечественной войны // Военно-исторический журнал. — 2023. — № 5. — С. 4—15.
  27. ↑ Белозёров Б. П. Ленинград сражающийся. — СПб.: Знание, 2016—2019. — Т. 1—4.
  28. ↑ Суд Петербурга признал блокаду Ленинграда геноцидом, РБК. Дата обращения: 26 апрелехь 2026.
  29. ↑ 1 2 Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб, 2026.
  30. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 414—415.
  31. ↑ Попов А. Ю. Новый экономический порядок на оккупированной советской территории в годы Великой Отечественной войны. Федеральная Служба Безопасности. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 26 апрель.
  32. ↑ Кикнадзе В. Г. и др. Геноцид народов России, 2024, с. 438—439.
  33. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 263—264.
  34. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 265.
  35. ↑ Баринов И. Аграрная политика нацистской Германии, 2013, с. 289.
  36. ↑ 1 2 3 Принудительный труд 1939—1945. Опыт международного проекта. — Воронеж, 2020.
  37. ↑ Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. : Сборник документов : В 2 ч. Ч. 1. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 222, 338, 511.
  38. ↑ Полян П. М. Жертвы двух диктатур: Остарбайтеры и военнопленные в Третьем рейхе и их репатриация. — М., 1996.
  39. ↑ 1 2 Штрайт К. "Они нам не товарищи": вермахт и советские военнопленные в 1941—1945 гг. — М., 2009.
  40. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб, 2026. — С. 314—325.
  41. ↑ Судьба военнопленных и депортированных граждан СССР. Материалы Комиссии по реабилитации жертв политических репрессий // Новая и новейшая история. — 1996. — № 2. — С. 91—112.
  42. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб, 2026. — С. 477.
  43. ↑ SS im Einsatz. Eine Dokumentation ϋber die Verbrechen der SS. — Berlin: Deutscher Militärverlag, 1967.
  44. ↑ 1 2 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг. Ч.1. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 9—26.
  45. ↑ 1 2 Кудряшов С. В. Война на уничтожение. Нацистский террор на советских территориях // Вестник РФФИ. Гуманитарные и общественные науки. — 2025. — № 1. — С. 66—68.
  46. ↑ Нюрнбергский трибунал развеял миф о "чистом вермахте", заявил историк, РИА Новости (2025, 18 ноябрь). Дата обращения: 26 апрелехь 2026.
  47. ↑ Мюллер Н. Вермахт и оккупация (1941—1945). О роли вермахта и его руководящих органов в осуществлении оккупационного режима на советской территории. — М.: Воениздат, 1974. — С. 158—275.
  48. ↑ Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. : Сборник документов : В 2 ч. Ч. 2. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 371—431.
  49. ↑ 1 2 День единых действий, Без срока давности (2022, 12 сентябрь). Дата обращения: 26 апрелехь 2026.
  50. ↑ 1 2 День единых действий. russiancip.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 26 апрель.
  51. ↑ Алиева Л. В. Без срока давности: геноцид мирного населения на оккупированных территориях РСФСР в годы Великой Отечественной войны. — Красноярск, 2021. — С. 144.
  52. ↑ Акция «День единых действий в память о жертвах преступлений против советского народа, совершённых нацистами и их пособниками в годы Великой Отечественной войны» объединила школьников и студентов. Минпросвещения России. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 26 апрель.
  53. ↑ Путин подписал закон об установлении Дня памяти жертв геноцида советского народа, TACC (2025, 29 декабрь). Дата обращения: 26 апрелехь 2026.
  54. ↑ Музей памяти жертв геноцида мирных жителей будет создан в Ленобласти, РИА Новости (2024, 25 ноябрь). Дата обращения: 26 апрелехь 2026.
  55. ↑ Первый национальный Музей памяти откроется в Москве, Сайт Москвы (2026, 26 апрель). Дата обращения: 20 февралехь 2026.
  56. ↑ Путин подписал закон о наказании за отрицание геноцида советского народа. tass.ru (2026 шеран 9 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 26 апрель.
  57. ↑ Федеральный закон от 09.04.2026 № 100-ФЗ ∙ Официальное опубликование правовых актов. publication.pravo.gov.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 26 апрель.

Литература

  • Алиева Л. В. Без срока давности: геноцид мирного населения на оккупированных территориях РСФСР в годы Великой Отечественной войны. Красноярск. 2021.
  • Альтман И. Жертвы ненависти. Холокост в СССР. 1941—1945 гг. М. 2002.
  • Арад И. Катастрофа евреев на оккупированных территориях Советского Союза (1941—1945). Днепропетровск. М.: Центр «Холокост». 2007.
  • Аристов С. В. «Империя смерти». Концлагеря Третьего рейха: самая полная иллюстрированная энциклопедия нацистских концлагерей. М.: Яуза. 2022.
  • Аристов С. В. TERRA INCOGNITA: система нацистских концлагерей на оккупированной территории СССР (1941—1944 гг.). М. 2022.
  • Артамошин С. В. Идейные истоки национал-социализма. Брянск. 2002.
  • Багдасарян В. Э., Реснянский С. И. Геноцид советского народа в германской оккупационной политике: цивилизационный ракурс «войны на уничтожение» // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России. 2025. Т. 24. № 2. С. 126—147.
  • Баринов И. И. Направление — Украина: опыт изучения нацистской оккупационной политики, 1941—1944. М. 2014.
  • Безыменский Л. А. Особая папка «Барбаросса». М. 1972.
  • Белозёров Б. П. Ленинград сражающийся. Т. 1—4. СПб.: Знание. 2016—2019.
  • Великая Отечественная без грифа секретности. Книга потерь / под общ. ред. Г. Ф. Кривошеева, А. В. Кирилина. М.: Вече. 2010.
  • Великая Отечественная война 1941—1945 годов (в двенадцати томах). М.: Воениздат. 2011—2015.
  • Великая Победа советского народа: социально-политические и демографические аспекты / отв. ред. С. В. Рязанцев, В. Н. Иванов; ИСПИ ФНИСЦ РАН. М.: Экон-Информ. 2020.
  • Великая Победа (в пятнадцати томах) / под общ. ред. С. Е. Нарышкина, А. В. Торкунова. М.: МГИМО-Университет. 2015.
  • Вержбицкий Ю. Ю. «За все эти чудовищные преступления… преступное гитлеровское правительство, командование германской армии и их сообщники несут всю полноту уголовной и материальной ответственности»: организация расследования нацистских преступлений и наказание военных преступников, виновных в геноциде на оккупированной территории РСФСР в годы Великой Отечественной войны // Военно-исторический журнал, № 5, 2025. С. 82—89.
  • Веригин С. Г. Карелия в годы военных испытаний: политическое и социально-экономическое положение Советской Карелии в период Второй мировой войны 1939—1945 гг. Петрозаводск. 2009.
  • Веригин С. Г. Финская оккупация Карелии в 1941—1944 годах: дискуссии между российскими и финляндскими историками // Учёные записки Петрозаводского государственного университета. 2022. Т. 44. № 6. С. 75—82.
  • Ветте В. Образ врага: расистские элементы в немецкой пропаганде против Советского Союза // Почему Третий рейх проиграл войну. Немецкий взгляд. М. 2021.
  • Галкин А. А. Германский фашизм. М.: Наука. 1989.
  • Данченко Е. Л. Батраки поневоле. Принудительный труд «восточных рабочих» в сельском хозяйстве нацистской Германии (1941—1945). Воронеж: Издательство Воронеж. гос. пед. ун-та. 2012.
  • Дюков А. Р. Операция «Зимнее волшебство». Нацистская истребительная политика и латвийский коллаборационизм. М. 2011.
  • Захарина Е. А. Травматический опыт остарбайтеров и способы его преодоления в советской и постсоветской культуре памяти / Е. А. Захарина, Е. Ф. Кринко // Этнографическое обозрение. 2023. № 1. С. 11—29.
  • Звягинцев А. Г. Главный процесс человечества. М. 2012.
  • Истребительная война на Востоке. Преступления вермахта в СССР. 1941—1944. Доклады. // АИРО — научные доклады и дискуссии. Темы для XXI века. Выпуск 18. М. 2005.
  • История Великой Победы (в трёх томах) М.: МГИМО-Университет. 2020.
  • История Второй мировой войны. 1939—1945 (в двенадцати томах). М.: Воениздат. 1973—1982.
  • История Холокоста и геноцидов. ХХ век: Учебное пособие для вузов / Под ред. И. А. Альтмана. М.: МИК. 2022.
  • Кваша А. Я. Демографические потери СССР во Второй мировой войне // Вестник Московского Университета. Серия «Экономика». 1993. № 4.
  • Кикнадзе В. Г. Политико-стратегическое содержание планов Третьего рейха в отношении СССР // Вопросы истории. 2015. № 6. С. 168—175.
  • Кикнадзе В. Г., Романько О. В., Саенко А. С. Геноцид народов России. Преступления против советского мирного населения и военнопленных в годы Великой Отечественной войны. М. 2024.
  • Киселёва О. А., Никулина Т. В. Гражданское население и оккупационный режим // Отечественная история. 2006. № 4. С. 76—81.
  • Ковалёв Б. Н. Нацистская оккупация и коллаборационизм в России 1941—1944. М. 2004.
  • Крысин М. Ю. Прибалтийский фашизм. История и современность. М.: Вече. 2007.
  • Кудряшов С. В. Война на уничтожение. Нацистский террор на советских территориях // Вестник РФФИ. Гуманитарные и общественные науки. 2025. № 1. С. 64—78.
  • Козлов А. В. Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. М.: Вече. 2022.
  • Мюллер Н. Вермахт и оккупация (1941—1945). О роли вермахта и его руководящих органов в осуществлении оккупационного режима на советской территории. М.: Воениздат. 1974.
  • Немецко-фашистский оккупационный режим (1941—1944 гг.). М.: Политиздат. 1965.
  • Полторак. А. И. Нюрнбергский эпилог. М.: Воениздат. 1969.
  • Принудительный труд 1939—1945. Опыт международного проекта. Издательско-полиграфический центр. Воронеж. 2020.
  • Россия и СССР в войнах ХХ века. Книга потерь / Г. Ф. Кривошеев, В. М. Андроников, П. Д. Буриков и др. М.: Вече. 2010.
  • Савенков А. Н. Геноцид советского народа: от истории к праву, без срока давности // Государство и право. 2021. № 9. С. 7—30.
  • Савенков А. Н. Нюрнберг: приговор во имя мира. М.: Проспект. 2021.
  • Советские военнопленные во время Второй мировой войны на польских землях / науч. ред. Я. Войтковяк. СПб.: Алетейя. 2018.
  • Солонарь В. А. Очищение нации. Насильственные перемещения населения и этнические чистки в Румынии в период диктатуры Иона Антонеску (1940—1944). СПб. 2020.
  • Холокост на территории СССР. Энциклопедия. М. 2011.
  • Чумаков Г. В. Финские концентрационные лагеря для гражданского населения Петрозаводска в 1941—1944 гг. // Вопросы истории Европейского Севера (Народ и власть: проблемы взаимоотношений, 80-е гг. XVIII—XX в.). Петрозаводск. 2005. С. 142—151.
  • Шевяков А. А. Гитлеровский геноцид на территориях СССР // Социологические исследования. 1991. № 12. С. 3—11.
  • Штрайт К. «Они нам не товарищи»: вермахт и советские военнопленные в 1941—1945 гг. М. 2009.
  • Яковлев Е. Н., Дюков А. Р., Симиндей В. В. Нацизм на оккупированных территориях Советского Союза. СПб. 2024.
  • Barber J., Harrison M. Patriotic War, 1941—1945 // The Cambridge History of Russia. Vol. 3. Cambridge: Cambridge University Press. 2006. P. 217—242.
  • Borejsza J. W. A Ridiculous Hundred Million Slavs: Concerning Adolf Hitler’s World-View. Warsaw. 2017.
  • Connelly J. Nazis and Slavs: From Racial Theory to Racist Practice // Central European History. 1999. Vol. 32, № 1. P. 1—33.
  • Harrisville D. A. The Virtuous Wehrmacht: Crafting the Myth of the German Soldier on the Eastern Front, 1941—1944. Cornell University Press. 2021.
  • Heer Н., Streit С. Vernichtungskrieg im Osten. Judenmord, Kriegsgefangene und Hungerpolitik. Hamburg. 2020
  • Kaul С. F. Nazimordaktion, T. 4. Ein Bericht uber die erste industrimabig durchfuhrte Mordaktion des Naziregimes. Berlin. 1973.
  • Kay A. J. Empire of Destruction: A History of Nazi Mass Killing. Yale University Press. 2021.
  • SS im Einsatz. Eine Dokumentation ϋber die Verbrechen der SS. Berlin: Deutscher Militärverlag. 1967.
  • The Oxford History of the Third Reich. Oxford University Press. 2023.

Категореш