Полабийн славянаш
Пола́баш, полабийн славянаш (л.-луж. Połobske Słowjany, пол. Słowianie połabscy, кашуб. Pòłabsczi Słowiónie) — малхбузаславянийн тайпанийн йоккха тоба билгалйаккха тIеэцна, историографин термин, уьш баьхна V бIешера чаккхенгара XIII бIешо йуккъе даххалц шуьйрачу махкахь Лабин (Эльбин) хикхочен тIера, цуьнан генна эркан Салин (Зале) тIекхаччалц малхбузехь, Одрин (Водрин, Одеран) тIекхаччалц малхбалехь, МаьIданийн лаьмнаш тIекхаччалц къилбехь, Балтикин хIорд тIекхаччац къилбаседехь. Буьйцура хIинца белла полабийн мотт.
Иштта, полабийн славянийн латтанаша дIалоцура малхбале, къилбаседе, къилбаседа-малхбузе хIокху заманан Германин (ФРГ), цуо дIалоцу кхоалгIа декъал кIега латта цуьнан мехкан. Полабийн славянаша кхоьллира кхоъ тайпанийн барт: лугахой (сербаш, лугахой) къилбехахь, лютичаш (вильцаш, велеташ) йуккъера областашкахь, ободриташ (бодричаш) къилбаседа-малхбузехь[1][2]. Церан гергара кхин а дара тайпанаш поморянийн, уьш бехара Балтикин хIордан къилба бердаца, Одрин хикхочен тIера Вислин тIекхаччалц, Нотеча эркан тIекхаччалц къилбехахь. Немцоша XIX бIешо кхаччалц олура славянех вендаш[3]. Скандинавийн сагашкахь полабийн славянин латтанех олура Виндланда[4].
Полабийн, йа балтика йистан славянийн истори
Тайп-тайпана меттигера хьелахаш шен лар йитина ободритийн, лютичийн, лужичанийн историн: иштта, масала, ободриташ (бодричаш) франкашца лулахь хилар бахьна долуш, йуьхьанца гIуллакхдора тIаьхьарчаьрца, цара гIо лоцура ободритийн эланашна уьш Iедал чIагIдан гIертарна. Лютичийн вукха агIора, элийн Iедал дIадаьккхинера, олалла карадахнера аристократин. Лугахой, чехашна лулахь баьхна, дукха хенахь лелайора цаьрца йукъара истори.
«Баварин географца» IX бIешеран йуккъера, лютичийн (вильхойн) а, ободритийн а тайпанийн берташ лаьттара хIора а деа бертан тайпанех. Вильхойн диъ тайпа дара: хижанаш (нем. kessiner), черезпенянаш (нем. zirzipanen), доленчанаш (нем. tollenser), ратареш (лат. redarii); ободритийн бертан йукъадоьдура шеш бодричаш, ваграш (нем. vagri), полабаш (лат. polabi), варнаш (нем. warnower)[5].
IX бIешо доладелча, VIII бIешарахь а полабийн славянийн дахар дIадоьдура къовсамехь гуттаренна немцой тIелата гIертарца[6][7]. Дуьххьара уьш хьалаца гIоьтира Карл Сийлахьверг. Йуьхьанца, массо а полабийн славянашна уллера германхойн тайпанаш дацара къардина а, керста бина а, дукха хьолехь цара гIуллакхдора славянашца цхьаьна. Масала, эскар, Карл Сийлахьволчо хьажийна схьабаккха сорбийн (лугин сербаш) мохк хIаллакдира саксаша, оцу хенахь уьш а бара, славянаш санна текъам дин лелош, къовсабелира керста ца байтархьама а, Карлан имперех дIа ца тохийтархьама. Вукха агIора, франкий урхаллехь Карл Сийлахьверг волчу хенахь ободриташ тIом бира цуьнгахьа лютичашна а, саксашна а дуьхьала. 844 шарахь аьттонза къарбан гIоьртира ободриташ Людовик II Немцойн.
X—XIII бIешерийн амалехь ду сих-сиха а, цIий Iано а тIемаш полабийн славянашна а, тIеоьхучу немцошна а, данихошна а. И тIемаш хилла славянаш керста бан гIерташ. И тIемаш доьлхуш полабийн славянийн латтанаш цхьаьна ханна немцойн Iедална кIела доьлхура, цул тIехьа маьрша довлу цхьаьна ханна, йуха а изза хуьлу. Наггахь славянаш контртIелета. Оцу хенахь немцойн шерашйаздарехь йаздина ду сих-сиха славянаш дуьхьала немцойн латтанашна тIелатар, тIелеташ цара хIаллак йо немцойн йарташ, йагайо гIаланаш, килсаш, талораш до, бойу бахархой, йийсара бой дIабуьгу нах. ТIаккха а, малхбален-франкийн паччахьан Генрих I Олхазаршлацархочо а, император Оттон I Сийлахьволчо а мехкаш схьабоху тIемаш 929 шеран далийра, тIаьххьара, немцойн феодалийн пачхьалкхан йукъа славянийн латтанаш Одер тIекхаччалц.
965/966 шерашкахь Iарбийн мотт буьйцу Тортосера жуьгти-новкъахо ИбрахIим ибн Якъуб, хьажийна волу германин императоран Оттон I керта Магдебурге, иза хилира бодричийн элин Наконан резиденцехь Велиградехь (Wiligrad), кхин а, тарло, Зверин (Zwerin) гIопахь, хIокху заманан Шверин йолчохь, сурт хIоттийра славянийн гIаланийн а, латтанийн а, иза дисина XI бIешеран географан аль-Бакри «Некъийн а, пачхьалкхийн а жайна» сочиненехь[8][9].
Бодричаш а, лютичаш а тIаьхь Оттон I Раксера тIамехь (955) толам баьккхина къарбинчул тIаьхьа ницкъала уьш керста бина, оцунна чIогIа дуьхьало йина славянийн нобилитето а, цIуналло а. 983 шарахь болабелла Славянийн гIаттам куьйгаллехь эла Мстивой а волуш, цунна гIолаца дош делла данин конунга Харальд Сийнацергашйолчо[10]. ГIаттаме дIатеттира хаамо император Оттон II эскар сарацинаш хIаллакдина Кротонехь Калабрехь аьхка 982 шарахь. КIезиг ца йохийра католикйн килсаш, схьалаьцнера епископийн резиденцеш Бранденбургехь а, Хафельбергехь а, хIаллака йира килса Кальбера, Гамбург, гуо лецира Магдебурган. Эльбин малхбалехьа, германин хронисто ма-алара, «ца йисна керсталлин лар а», массанхьа а меттахIоттийра «шайтIана гIуллакхдар».
995 шарахь бен Оттон III аьтту ца белира шен Iедал меттахIотто славянийн лаьттан декъан тIаьхь, схьалецира Велиград, цуьнан цIе хийцира Мекленбург (Michelenburg) аьлла. Амма стодорянийн гIап (уьш бу лютичин тайпанан бертера) Бранибор хIинцалера Бранденбурган меттигера, иза дIалаьцнера паччахьо Генрих I Олхазаршлецархочо 929 шарахьУдо III фон Штаде графа, аьтту белира чаккхенца схьайаккха 1101 шарахь.
1043 шарахь НаконидгIеран некъех волчу эла Готшалкан хенахь, иштта данихочун Свен Эстридсенан гIоьнца, кхоллайелира Вендийн пачхьалкх, цуо дIалоцура Балтикин хIорд бердйист Одра а, Эльба а эркашна йукъахь, цара чулоцура шайна бодричийн, лютичийн, поморянийн тайпанан берташ, уьш лаьттира 1129 шо кхаччалц[10].
Церан заманхоша дитина долу Полабийн славянийн хIоттийна сурт
- Титмар Мерзебурган (1018 шерал хьалха), «Хроника»:
Ратарийн латта тIаьхь цхьа гIала йу, цуьнан цIе Радигощ, иза кхо са болуш а, кхо ков долуш а йу, массо агIора цунна гуо бина йоккхачу хьуьно, куьг Iоттанза а, йеза а хьун меттигера бахархойн бIаьргашна чухула. Ши кевнаш диллина ду вогIучунна; кхоалгIаниш, уггаре кегийранаш, дерзийна ду малхбалехьа, уьш уллехь болчу хIордан тIе вуьгуш ду, схьагарехь чIогIа ирча а ду. Оцу кевнашна уллехь цхьа хIума ца лаьтта, чIогIа исбаьхьа йина йерда йоцург, цу чохь гIортолийн бIогIамийн меттана йоьгIна тайп-тайпана акхаройн маIаш йу. Пенаш цуьнан арахьара, муьлхачунна а ган таро йу, хаздина инзаре агарца, цара гойту тайп-тайпана деланаш бу боху суьрташ, ткъа чоьхьахь лаьтта куьйга дина деланаш бу бохучера суьрташ, гарца чIогIа ирча, герзах боьттина, гIемаш а, гIагIнаш доьхна, хIоранна тIаьхь цуьнан цIе йу йазйина. Коьртаниг царех, цуьнан башха лерам бо, лара а лору текъамдинахоша, Сварожич ву.
Исбаьхьаллин литературехь
- Оьрсийн поэто а, йаздархочо а А. К. Толстойс лерина балтикин славянашна романтикин баллада «Боривой» (1870), сюжетан бух тIехь — ца хилла хIордахула ободриташ а, руянаш а 1147 шарахь тIелата бахар, иза дина католикийн килсо йинчу «Вендашка жIарахой бахарна» дуьхьала[11].
- Балтикин славянийн немцошца хиллачу къовсамашна лерина йу повесташ оьрсийн неотекъамдиналлин боламан Селидоран (А. К. Беловн) «Аркона» (2003) а, «Святовитан гривна» а (2006).
Хьажа иштта
Билгалдахарш
- ↑ Annalista Saxo. — Monumenta Germaniae Historica. SS. — Hannover: Impensis Bibliopolii Avlici Hahniani, 1844. — P. 609. — 842 p.
- ↑ Саксонский анналист. Годы 745—1039. Восточная литература. ТӀекхочу дата: 2012 шеран 16 июль. Архивйина 2016 шеран 10 декабрехь
- ↑ Трусов С. В. Русь incognito. Славяноязычные племена вандалов, аланов и свевов в Западной Европе Архиван копи 2014 шеран 3 февралехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- ↑ Сага о йомсвикингах / Пер., комм. Ю. А. Полуэктова. — М.; СПб.: Альянс-Архео, 2018. — С. 390.
- ↑ Херрман Йоахим. Ободриты, лютичи, руяне Архиван копи 2018 шеран 8 октябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Славяне и скандинавы: Сб. — М., 1986. — С. 338.
- ↑ Фульденские анналы
- ↑ Бертинские Анналы
- ↑ Йоахим Херрман. Ободриты, лютичи, руяне Архиван копи 2018 шеран 8 октябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ. — С. 338.
- ↑ Мишин Д. Е. Ас-Сакалиба (славяне) в исламском мире в раннем средневековье. — М.: Институт востоковедения РАН, 2002. — С. 46-47.
- ↑ 1 2 Йоахим Херрман. Ободриты, лютичи, руяне. Архиван копи 2018 шеран 8 октябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ — С. 343.
- ↑ Толстой А. К. Боривой Архиван копи 2018 шеран 1 октябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Славянская культура.
Литература
- Полабские и прибалтийские славяне // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Адам Бременский, Гельмольд из Босау, Арнольд Любекский. Славянские хроники / Пер. с лат. И. В. Дьяконова, Л. В. Разумовской. — М.: СПСЛ; Русская панорама, 2011. — 584 с. — (MEDIÆVALIA: средневековые литературные памятники и источники). — ISBN 978-5-93165-201-6.
- Венелин Ю. И. Окружные жители Балтийского моря, то есть леты и славяне. — М.: В Университетской Типографии, 1846. — 105 с.
- Веселовский А. Н. Русские и вильтины в саге о Тидрике Бернском (Веронском)(оьр.) // Известия ОРЯС Императорской Академии наук : журнал. — 1906. — Т. XI. — С. 1—190.
- Гильфердинг А. Ф. Остатки славян на южном берегу Балтийского моря(оьр.) // Имп. Русское географическое общество «Этнографический сборник» : журнал. — СПб.: Тип. В. Безобразова и комп., 1862. — Вып. V.
- Гильфердинг А. Ф. История балтийских славян // Собрание сочинений А. Гильфердинга. — СПб.: Изд. Д. Е. Кожанчикова, 1874. — Т. 4. Переиздания:
- Гильфердинг А. Ф. Когда Европа была нашей. История балтийских славян — М.: ЭКСМО, 2010. — 320 c. — (Древняя Русь).
- Гильфердинг А. Ф. История балтийских славян. — М.: Русская панорама, Русско-Балтийский информационный центр «БЛИЦ», 2013. — 704 с. — (Возвращенное наследие: памятники исторической мысли). — ISBN 978-5-93165-227-6.
- Егоров Д. Н. Славяно-германские отношения в средние века. Колонизация Мекленбурга в XIII в. Архиван копи 2019 шеран 27 январехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ: В 2-х тт. — М.: Москов. худож. печатня, 1915. — 567; XI + 614; XXVII с.
- Жизнеописание Оттона Бамбергского в церковных сочинениях и преданиях / Пер. с лат., исслед. и коммент. А. С. Досаева и О. В. Кутарева. — СПб.: ИД «Дмитрий Буланин», 2021. — 912 с. — ISBN 978-5-86007-970-0.
- Иванова-Бучатская Ю. В. PLATTES LAND: Символы Северной Германии (славяно-германский этнокультурный синтез в междуречье Эльбы и Одера). СПб.: Наука, 2006.
- Котляревский А. А. «Юридические древности П. славян» и «Сказания об Оттоне Бамбергском» (1874)
- Лебедев Н. «Последняя борьба балтийских славян против онемечения» (во 2-й части — обзор источников)
- Павинский А. И. Полабские славяне в борьбе с немцами. VIII—XII вв. — М.: Книжный дом ЛИБРОКОМ, 2015. — 178 с. — (Академия фундаментальных исследований: история). — ISBN 978-5-397-04989-4 (Ориг. изд.: СПб., 1871).
- Первольф И. И. «Германизация балтийских славян» (СПб., 1876)
- Успенский Ф. И. Первые славянские монархии на Северо-Западе. — М.: Вече, 2019. — 384 с. — (Славянский мир). — ISBN 978-5-4484-1090-1.
- Херрман Йоахим. Ободриты, лютичи, руяне Архиван копи 2018 шеран 8 октябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ / Пер. с нем. Г. С. Лебедева // Славяне и скандинавы: Сб. / Под ред. Е. А. Мельниковой. — М.: Прогресс, 1986. — С. 338—359.
- Шафарик П. «Славянские древности» (т. II, кн. III. рус. пер. Москва, 1848)
- Шор Т. У. Глава VI. Руги, венды и туземные славянские поселенцы // Происхождение англо-саксонской расы = Origin of the Anglo-Saxon Race: A Study of the Settlement of England and the Tribal Origin of the Old English People. — Лондон, 1906. — С. 84—102.
- Bogusławski a Hórnik, «Historija serbskeho naroda» (1884)
- Giesebrecht L., «Wendische Geschichten» (Берл., 1843)
- Siemawski, «Pogląd na dzieje słowian zachodno-połniocnych» (1881)
- Labuda Gerard. «Historia Kaszubów w dziejach Pomorza», t. 1 Czasy średniowieczne, Гданьск, 2006.
Хьажоргаш
Кхин дӀа темана тӀехь
Славянийн тайпанаш (VII—XII бӀешераш) | |||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Малхбаленславянийн тайпанаш |
| ||||||||||||||||||
| Малхбузаславянийн тайпанаш |
| ||||||||||||||||||
| Къилбаславянийн тайпанаш |
| ||||||||||||||||||
Билгалдахарш (муьлхачу этносера ду чаккхенца хӀоттийна дац): 1 — тера ду малхбаленславянийн тайпанаш долчух; 2 — тера ду финнийн-угорийн тайпанаш долчух; 3 — тарло, руянаш лютичех къаьстина тайпа хила. | |||||||||||||||||||
