Балтикин хӀорд
Ба́лтикин хӀорд (пол. Morze Bałtyckie, нем. Ostsee, л.-нем. Oostsee, швед. Östersjön, дат. Østersøen, фин. Itämeri, эстон. Läänemeri, латыш. Baltijas jūra, лит. Baltijos jūra) — Еврази материкан чоьхьара хӀорд, лаьтта Къилбаседа Европехь (кӀеззиг лоцу Малхбузен а, Малхбален а Европин бердаш). Атлантикин Ӏапказан бассейн йукъара бу.
Балтика хӀордан къилбаседа йисттера меттиг ю Къилбаседа полюсан гуонан гергахь (65°40' къ.-с. ш.) гергахь, къилба йисттера — Висмар гӀалин гергахь (53°45' къ.-с. ш.).
Малхбузен йист лаьтта Фленсбурган кӀоштахь (9°10' м-бале д.), малхбален йистт — Петарбухан кӀоштахь (30°15' м-бале д.)
ХӀордан майда (гӀайренаш а доцуш) — 415 эз. км². Хин чухоам — 21,5 эз. км³. Чукхета эркаш алсама хиларна хин лахара дуралла ю. Иштта башхалла йолу хӀордех уггаре боккхачех бу[1].
Геологин истори
Шена тӀехь хӀинцалера Балтийн хӀорд лаьтта континентан чкъоьран дакъа ду, Оьрсийн тектоникан экъан (Фенносармати) хӀоьттина даьлла дакъа. Марталлин массив санна иза кхоллаелла 1,8 миллиард шо хьалха, оцу хенахь дуьйна лаьттина дикка цхьаьнаэшшара. ХӀордан доккхаха долу дакъа, таханлерачу Балтикан бухца догӀуш ду, заманан доккхаха долчу декъехь лаьттира хӀордан тӀегӀанал лакхахь, къилба а, малхбален а дакъош оцу меттиган ехачу заманахь кӀезиг хи долу шельфан хӀордашца къевлина яра, цунна тешалла до оцу областашкара бух тӀе хевшинчу породийн стоммачу чкъоьро. Балтийн кратон кхоллаелла къилба эхиг тӀехь, Къилба полюсан гуон эдиакарин кӀоштара шершина малхбузе, тӀаккха къилбаседехьа, экваторах яьлла 375 млн шо хьалха, 30 миллион шо хьалха кхаьчна хӀинцалерачу хьоле. Тайп-тайпанчу заманахь хилла коьрта дакъа бес-бесарчу материкийн (Нуна, Нена, Родини, Протолаврази, Панноти, Лаврусси, Пангея, Лаврази, Еврази), ткъа цхьаьна хенахь ша лаьтта материк Балтика.
40 миллион гергга шо хьалха, оцу хенахь къилбаседа а, Йуккъера а, малхбален а Европин контураш кхоллаелла таханлера шуораллашна герга, хин болчу Балтикан хӀордан меттигехь кхоллаелла эркан атагӀа, иза доьдуш хилла къилба-малхбуза агӀо Скандинавин лаьмнашца нисса — аьлчи а хӀинца долчу Балтикан хӀорд ма-латтара: хьост дара Лапландехь, ткъа чӀогӀа геннаш довлура дельтан кӀоштахь хӀинцалерачу Нидерландийн, кхетара ширачу Къилбаседа хӀордах, хӀинцалерачу Финнийн айман областехь доккха га дара. Антропогенан шен муьрехь, 700 эз. гергга хьалха Эридан сецира, хӀунда аьлча цуьнан атагӀи, ерриг къилбаседа Европа санна, шан кӀела йахара. Эриданан бердашца кхуьура тайга. Ша бинчул тӀаьхьа баганан диттийн силамах янтар хилира.
Шен бозалло дикка охьатаӀийра лаьттан чкъор, цуьнан цхьа дакъа хӀордан тӀегӀанал лахахь хилира. ТӀаьххьара шен мур чекхбаларца и мехкаш мукъа довлу шех, шено охьатаӀийна чкъор дузу хино:
- Балтикин шен Ӏам — кхоллабелла хӀинцалера къилба Балтикин меттигехь 14 эз. шо хьалха, ша йухабаьлча.
- Иольдин хӀорд — кхоллабелла 10 300 шо хьалха, хӀордан хиш Балтикин шен Ӏам чу хьаьддачул тӀаьхьа йуккъера Швецин кӀоштахула хидоькъен чухула.
- Анцилан Ӏам — лаьттина 9—7,5 эз. шо хьалха, оцу хенахь Иольдин хӀордо йайина шен уьйр Ӏапказца латта айадалар бахьна долуш.
- Литоринан хӀорд — кхолладелла дуьненан Ӏапказан тӀегӀа айайаларца, йукъаевлла 7,5 эз. шо хь. Данин хидоькъенаш[2], цуо дӀатуьйхира Анцилан Ӏам дуьненан Ӏапказах.
- Балтикин хӀорд — бердан аса, дураллин раж, Литоринан хӀордан кхин йолу параметраш герга хилча хӀокху заманчарна — долало 4 эзар шо хьалха. Оцу хенахь кхоллало Нева а.
Физикин-географин очерк
Балтикин хӀорд кӀогге чудолу Европин латтана, Российн, Эстонин, Латвин, Литван, Польшин, Германин, Данин, Швецин, Финляндин бердашца ду[3].
Балтикин хӀордан даккхий айманаш: Финнийн, Ботнически, Ригин, Куршаш (теза хин айма, къастийна хӀордах гӀамаран Куршан оьсиго).
Цхьаболчу талламхоша билгалдоккху кхин а Архипелаган хӀорд.
Даккхий гӀайренаш: Готланд, Эланд, Борнхольм, Волин, Рюген, Аланди, Сааремаа (хьажа коьрта йаззам — Балтикин хӀордан гӀайренийн исписка).
Балтикин хӀордах кхета даккхий эркаш, — Нева, Нарва, Малхбузен Двина (Даугава), Неман, Преголя, Висла, Одер, Вента.
ЦӀераш
- нохчийн: Балтикин хӀорд
- оьрсийн: Балтийское море
- ингалсан: Baltic Sea (Балтикин хӀорд)
- латинан: Oceanus Sarmaticus (Сарматийн Ӏапказ), Sarmatĭcum mare, желт.-шира. Σαρματικων, Σαρματικὸς ὠκεανός — Птолемейн «географица» (3 жай., 5, 1 кор.). ХӀетте поэташ, масала Овидийн «Понтера кехаташ» (IV, 10, 38), и цӀе лелайора Ӏаьржа хӀорданна а[4]. Suebicum mare (Свебийн хӀорд) «Германехь» (45) Тацитан.
- данихойн: Østersøen (Малхбален хӀорд)
- немцойн: Ostsee (Малхбален хӀорд)
- латышийн: Baltijas jūra (Балтикин хӀорд)
- литвахойн: Baltijos jūra (Балтикин хӀорд)
- полякийн: Morze Bałtyckie (Балтикин хӀорд). Полякийн Мешко I Дагоме юдекс документехь Балтика билгала даьккхина Беха хӀорд (Dagome udex) аьлла.
- финнийн: Itämeri (Малхбален хӀорд) — йукъарадаккхар; цӀе йу калька шведийн цӀерера (боккъал а Балтикин хӀорд лаьтта малхбузехьа а, къилбехьа а Финляндера).
- шведийн: Östersjön (Малхбален хӀорд)
- эстонийн: Läänemeri (Малхбузен хӀорд)
- шираскандинавин: Eystrasalt йа austan haf (Малхбален хӀорд)[5]
Дуьххьар Балтийкин хӀорд (лат. mare Balticum) йазбина карабо Бременан Адаман «Гамбурган килсийн архиепископийн гӀуллакхаш» (лат. Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum) цӀе йолчу трактатехь[6].
Билгалдахарш
- ↑ Альберт К. Дженсен — Живой мир океанов. Санкт-Петербург: Гидрометеоиздат, 1994. - 256 с. ISBN 5-286-00160-2
- ↑ Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
- ↑ Советов С. А. Балтийское море // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Кеп:ВТ-РСКД
- ↑ Татьяна Джаксон (Москва) «Восток» в картине мира древних скандинавов. norroen.info. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 7 ноябрь. Архивйина 2017 шеран 3 августехь
- ↑ Дини П. Балтийские языки. — М: ОГИ. — 2002. — С. 30.
Литература
- Леонов А. К. Региональная океанография. — Л.: Гидрометеоиздат, 1960.
- Шамраев Ю. И., Шишкина Л. А. Океанология. — Л.: Гидрометеоиздат, 1980. — 384 с. — 3000 экз.
- Зонн И. С., Костяной А. Г., Семёнов А. В., Жильцов С. С. Балтийское море: Энциклопедия. — М.: Международные отношения, 2015. — 576 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-7133-1493-4.
Хьажоргаш
- Балтийское море — рельеф дна, климат, гидрология, течения, солёность и другие сведения.
- Балтийское море в книге: А. Д. Добровольский, Б. С. Залогин. Моря СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1982.
- Балтийское море. Единая система информации об обстановке в Мировом океане. Динамическое электронное справочное пособие. ФГУ «Государственный океанографический институт имени Н. Н. Зубова» (2007 шеран 1 июнь). ТӀекхочу дата: 2014 шеран 11 май.
- Балтийское море в Большой советской энциклопедии
- Высота волн Балтики онлайн
- Конвенция по защите природной морской среды района Балтийского моря
- Химическое оружие затоплено во впадинах Балтийского моря
- Балтийское море — море смерти Архивйина 2019-11-01 — Wayback Machine
Кхин дӀа темана тӀехь
 |
| |||
|---|---|---|---|---|
| ||||
Атлантикин Ӏапказан хӀордаш | ||
|---|---|---|
| Евразин чоьхьара хӀордаш |  | |
| Лаьттайуккъера хӀорд | ||
| Европин къилбаседехьара хӀордаш | ||
| Америкин хӀордаш | ||
¹хӀорд бу | ||
Шен заманал Балтикин хӀордан тӀаьхьара эволюцин муьраш | |
|---|---|