Чукоткин хӀорд
Чукоткин хӀорд — Къилбаседа Шен океанан йистера хӀорд, иза бу Чукоткан а, Аляскан а юкъехь. Малхбузехьа Лонган хидоькъеца Малхбален-Сибиран хӀордах кхетташ бу, малхбалехьа Барроу цӀе йолу мара болчехь Бофортан хӀордах кхетта, къилбехьа Беринган хидоькъе йолчехь Беринган хӀордах кхетташ бу.
Истори
1648-чу шарахь Дежнев Семён Колыма хи чудоьдучуьра Анадыр хи тӀе кеманца вахара. 1728 шарахь Витус Беринган экспедици а, 1779 шарахь капитан Джеймс Кук а Тийначу океанера кеманца дӀавахара. 1928 шарахь гидрографин тергамаш бечу хенахь норвегин полярни талламхочунна Х. Свердрупна гучуделира Барроу мысна а, Врангелан гӀайренна а йукъахь Ӏуьллу хӀорд шен Ӏаламан хьелашца дика къаьсташ хилар Керла Сибрехан гӀайренашна а, Врангелан гӀайренна а юкъахь долчу хӀордах, цундела иза дӀакъасто беза Малхбален Сибрехан хӀордах. Керла дӀакъаьстинчу хӀордана Чукчин ахгӀайрен тӀехь дехачу нехан цӀе тилла сацам бира. ЦӀе официалехь къобалйира 1935 шарахь.[1]
Физико-географически положени
Майда: 595 000 км2. 56 % хӀордан бух 50 м кӀезиг кӀорга бу, уггар йоккха кӀоргалла 1256 метр йу. Аьхкенан хин температура 4—12 °C, ткъа Ӏаьнан температура -1,6—1,8 °C. Бердан йист кӀеда-мерза дӀайуьйш йу. Бухташна йукъайогӀу Колючинскан бухта, Коцебуэ бухта, Шишмарёвн бухта. ХӀорд Ӏаьно бу октябрь-ноябрь баттахь дуьйна май-июнь баттахь кхаччалц. Чукчий хӀорда чу догӀу кӀезиг хиш; уггаре а баккхийнаш бу амгуэма а, ноатак а. ХӀордан йукъайогӀу Врангелан а, Геральдан а, Колючинан а гӀайренаш. Къилбаседа хӀордан некъ Чукчий хӀорда юккъехула чекхболу.
ЧӀерийлецар
И индустри, коммерцин таллар санна, меттигера йу шен Ӏаламан. Цара лоцу чар, полярни треска, тюлень, ринган тюлень. 2021-чу шарахь дуьйна Оьрсийчоьнан компанеш, чӀерийлецаран федералан агенталлица цхьаьна а кхетта, коммерцин кепехь лоьцу Чукчий хӀорда тӀехь поллок.
Коьрта порташ:
Уэлен (Оьрсийчоь) а, Уткиагвик (США) а.
Лахара топографи
Чукчин хӀорд бу континентан шельфехь 40—60 метр кӀоргалла йолуш. Иштта 13 метре кхаччалц кӀорга йолу кӀорга меттигаш а йу. ХӀордан бух хадош бу шина каньонца: Геральдан каньон 90 метре кхаччалц кӀоргалла йолуш а, Барроу каньон уггаре йоккха 160 метр кӀоргалла йолуш а (73°50′ къ. 175°25′ малхбузе).
ХӀордан бух дӀасабаржийна бу паргӀат лайца, гӀумца, гравийца.
Чукчин йист
Чукчин хӀордан оьрсийн декъан материкан бердашца дуккха а лагунаш йу, уьш гергарчу хьесапехь йерриг бердан ах дӀахӀиттадо, хаддаза бохург санна дӀасадаьржина ду къилба-малхбузехь Якан мысера къилба-малхбалехь Колючинскан бухте кхаччалц. Царах уггар йаккхийнаш ю Каныгтокынманки , Ерокъынманки , Тенкергыкынманки , Ръыпилгин , Нутевый .
Гидрографи
Гидрологически режим
Чукоткин хӀордан гидрологин режим къастайо Беринган боьранехула чудогӀу шийла Арктикан хиш а, йовха Тийначу хӀордан хиш а вовшашца уьйр хиларца, луьра климатан хьелашца, къилбаседехьара а, малхбузера а лелачу Ӏаьнан тӀедаларца.
Чукоткина а, Аляскана а йукъахь болу Чукоткин хӀорд Аляскан ток Чукоткин хӀорда чу йоьду Беринган боьранехула секундехь 2 метре кхаччалц чехкаллица, къилбехьа Аляскан бердашца йолчу агӀор дӀа а йирзина. Лисборн гӀайренна уллехь малхбузехьара Ӏовраш дӀасакъаьста Аляскара Ӏовраш тӀера Врангель гӀайренна тӀе. Аляскан ток йоцург, йу Малхбален Сибрехан хӀорда тӀера Лонг-боьранехула чуйоьдуш, шен шийла хиш Чукчин ахгӀайренан бердашца дӀакхоьхьуш йолу ток. Аьхка антициклонан циркуляци кхуьу малхбузехьа, къаьсттина хӀордан къилбехьа, амма штурман мохо боккха тӀеӀаткъам бо цуьнан Ӏаламна а, ницкъана а [2].
БӀаьста чӀогӀачу мохо гӀо до 7 метре кхаччалц лекха тулгӀенаш кхоллаяларехь; Ӏаьнан заманахь, Ӏаьнан кӀорнеш кхоллаяларца, тулгӀенаш гӀелло. Аьхка тулгӀенаш лахара хуьлу, догӀанан жигаралла лахъйалар бахьана долуш. Чукчин хӀорда тӀехь чӀогӀа хьаладовлар хуьлу, догӀанан мохо хӀордан тӀегӀан 3 метр йа цул сов хьаладолуш хилча.ХӀордан Ӏовраш кӀезиг йу: йуккъера Ӏовраш 15 сантиметр гергга йу [3].
ХӀорд дерриг шарахь бохург санна Ӏаьнца буьзна бу. Йовхачу Алясканан Ӏовро йовхачу муьрехь шина-кхаа баттахь хӀордан къилбаседан дакъа Ӏаьмнаш доцуш латтадо. Малхбален Сибрехан хӀорда тӀера шийлачу хин Ӏовро Чукоткан бердашца йоккха Ӏаь йохьу. ХӀордан къилбаседа агӀо дӀаюьзна йу дуккха а шерашкахь лаьттачу Ӏаьно, ши метр сов йуткъа.
Температурин режим
Беринган боьран кӀоштахь аьхка хин температура хьалайолу 12°C кхаччалц. Цхьаъ къилбехьа дӀавоьдуш, температура охьайоьду мерзачу меттигна лахахь. Ӏаьнан заманахь хин температура кхачало ала мегар ду мерзачу метте (−1,7°C). Хин температура лахло кӀоргенца, амма хӀордан малхбален декъехь уьш Ӏай мерзачу меттигна лакхахь йуьсу нийсса буха кхаччалц. ТӀехула хин температура Ӏаьнан -1,8°C ю, аьхка 4—12°C ю[4].
Ӏаьнан мур билгалболу Ӏаьнан бухара хин тӀегӀан лакхара шоралла хиларца (гергарчу хьесапехь 31—33‰). Аьхка шоралла лахара хуьлу, малхбузера малхбалехьа 28-32‰ кхаччалц совйолу. Шоралла лахара йу мерзачу Ӏаьнан йистошна уллехь, уггар лахара йу хин ӀиндагӀехь (3—5‰). Шоралла дукхахьолахь алсамйолу кӀоргенца[5].
Фауна
Чукчин хӀордан Ӏаьнан Ӏаьнарш тӀехь Ӏаш йолу полярни берзалой йукъайогӀу оцу тайпанан генетикан агӀор къаьсташ йолчу пхеа популяцех цхьаъ[6].
Иштта цу кӀоштахь Ӏаш йу тюлень а, морж а, кит а. ЧӀерий йукъахь ду Генарчу Малхбален навага, грейлинг, арктикан чар, полярни треска. Аьхка бердашца олхазарийн колонеш хуьлу. Иштта лела бедаш, гӀезаш, чайкаш, кхин долу олхазарш.
Врангелан а, Геральдан а гӀайренаш тӀехь йолу Арктикан Ӏаламан заповедник йу коьрта полярни берзалой а, моржаш а кхиоран меттиг.
Маь1данийн ресурсаш
Чукчин хӀордан шельфехь 30 миллиард баррель кхаччалц мехкадаьтта ду аьлла хета. 2008 шеран февралехь АЦШ Ӏедало дӀакхайкхийра кхиаме тендеран процесс дӀаяхьаран (чаккхенан мах бара 2,6 млрд доллар)[7]. Цу тендерна критика йира экологаша [8] .
Чукчин хӀордан шельфехь йу плацеран дешин коммерцин Ӏалашдарш [9] .
Билгалдахарш
- ↑ Топонимика. toponimika.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 декабрь.
- ↑ archive.fo(бил-боцу.). archive.fo. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 декабрь.
- ↑ archive.fo(бил-боцу.). archive.fo. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 декабрь.
- ↑ Чукотское море (берега в России). xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 декабрь.
- ↑ Чукотское море (берега в России). xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 декабрь.
- ↑ archive.fo(бил-боцу.). archive.fo. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 декабрь.
- ↑ Конкурентоспособность нефтегазовых проектов арктического шельфа в условиях низких цен на энергоресурсы - Рынок - Статьи журнала. magazine.neftegaz.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 декабрь.
- ↑ Chukchi Sea Lease Sale Is a Risky Fix for Our Oil Addiction (инг.). Common Dreams. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 декабрь.
- ↑ Chukchi Sea Lease Sale Is a Risky Fix for Our Oil Addiction (инг.). Common Dreams. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 декабрь.
Литература
- Шамраев Ю. И., Шишкина Л. А. Океанология / Под ред. А. В. Некрасова, И. П. Карповой. — Л.: Гидрометеоиздат, 1980. — 382 с.
- Зонн И. С., Костяной А. Г., Куманцов М. И. Чукотское море: Энциклопедия / Авт. и сост.: И. С. Зонн, А. Г. Костяной, М. И. Куманцов; Под ред. проф., д.г.н. А. Н. Косарева. — М.: Международные отношения, 2013. — 176 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-7133-1422-4.
- Географический энциклопедический словарь: Географические названия / Гл. ред. А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1983. — С. 25. — 538 с. — 100 000 экз.