Толаман Диктант

Дуьххьара «Толаман Диктант» дӀайаьхьна 2019-чу шеран хӀутосург беттан 7-чу дийнахь. Иза лерина йу Сийлахьчу Даймехкан тӀамехь Толам баьккхина 74 шо кхачарна. Цуьнан Ӏалашо йу россихойн а, кхечу мехкийн бахархойн а Россин тӀеман истори Ӏаморна тӀе тидам бахийтар^[2].

Диктант дӀайаьхьна Россин 85 регионерчу а, кхечу 23 пачхьалкхерчу а 1 300 майданахь. Цигахь дакъалаьцна 9 шарна тӀера 90 шо кхаччалц волчу 105 819 стага^[3].

Цул тӀаьхьа сацам бина «Толаман Диктант» хӀора а шарахь дӀайахьаран хьокъехь.

2020-чу шарахь короновирусан ун даржар а, бӀаьстенан карантин кхайкхор а бахьана долуш товбецан 3-чу дийне дӀатеттина иза.

2021-чу шарахь и гӀуллакх оханан беттан 29-чу дийнахь дӀадаьхьна.

2022-чу шарахь «Толаман Диктант» товбецан 3-чу дийнахь дӀайаьхьна.

2023-чу шарахь и акци оханан беттан 27-чу дийнахь дӀайаьхьна. Цигахь дакъалаьцна Россин 89 регионерчу а, кхечу 46 пачхьалкхерчу а 1,8 млн стага. 21 эзар сов майданахь 923 эзар дакъалацархочо бӀаьрхьалха йазйина иза.

2024-чу шарахь акци цхьаьна дийнахь дӀайаьхьна — оханан беттан 26-чу дийнахь. Цигахь дакъалаца аьтто бара диктантпобеды.рф сайта тӀехь а, иштта, Россин йерриге а регионашкахь а, кхечу 61 пачхьалкхехь а 28 эзар меттигехь а^[4][5]. Цхьаъ ах эзар сов майда вовшахтоьхнера бӀаьхойн дакъошкахь а, подразделенешкахь а, Миноборонин а, Росгвардин а, МВД-н а, МЧС-н а дешаран хьукматашкахь а. Иштта хаттаршна жоьпаш дала аьтто бара аэропорташкахь а, пассажирийн кеманашкахь а, цӀерпоштнекъан вокзалашкахь а, гена доьлхучу цӀерпошташкахь а.

«Оцу акцин коьрта Ӏалашо йу тӀаьхьенашна йукъахь зӀе латтор а, Сийлахьчу Даймехкан тӀамехь гитлеровски Германи хӀаллакйарехь Советан Союзо а, ЦӀечу эскаро коьрта меттиг дӀалаьцна хиларан хьокъехь долу бакъдерг Ӏалашдар а. Вайн заманахь дуккха а иттаннаш эзарнаш российски салтий а, эпсарш а бу, шайн дедайх, ден дедайх масал оьцуш, даханчу шерийн хиламийн хьокъехь долу хаарш шайгахь долуш, керахь герзашца неонацистски зумламах вайн мохк ларбеш. Дуккха а миллионашкахь болчу Россин бахархоша гӀо до фронтана. Цуьнца доьзна „Толаман диктант“ — иза йеккъа серлонан хилла ца Ӏаш, граждански йоккха акци йу — вайн мехкан кхолламанца йолу зӀе а, декъах а хилар гайтаран кеп»

— Нарышкин Сергей, Россин историн йукъараллин председатель^[6]

2015-чу шеран оханан беттан 25-чу дийнахь «Толаман диктант» Роосехь а, дуьненан кхечу 90 махкахь а йолчу 35 эзар майданахь дӀайаьхьна^[7]. Историн теста йукъадогӀуш Сийлахьчу Даймехкан тӀамах лаьцна 25 хаттар дара. Вовшахтохархоша хаам ма-барра, толамхошна дипломаш а, мехала совгӀаташ а делла, иштта, церан таро хилла 1941-1945-чу шерийн сийлахьчу Даймехкан тӀамехь толам баккхарна 80 шо кхачарна леринчу парадехь дакъалаца а^[8]. Курскан областан правительствехь хаам бина 94 шо долчу тӀеман гӀуллакхан ветерана, летчика, тылам къинхьегамхочо Шатохин Виктора диктандехь дакъалаьцна хиларан хьокъехь^[9].

Толаман диктантан хӀора а 25 хаттар йукъадогӀуш йолчу шина кепах лаьтташ йу. Жоп даларан хан — 45 минот.

Хаттарш тайп-тайпана хуьлу: текста йукъахь тӀе ца тоьуш долу дешнаш тӀетохар, тӀамана леринчу поэмин авторан цӀе йаккхар, йалийначу кийсакца гӀалин цӀе йаккхар, хилам йан тӀеман хиламийн дакъалацархо билгалваккхар. Цхьадолу хаттарш Сийлахьчу Даймехкан тӀамана леринчу исбаьхьаллин фильмашца а, хӀолламашца а доьзна ду. Махкал арахьа дӀахьош йолчу диктантан хаттарш меттигерчу лехамашца доьзна тӀедуьзна хила тарлуш ду.

Шен хаарш талла хьалххе кечам беш онлайн рожехь дӀайазвала а веза, акцин сайта тӀехь долчу кечамбаран тесташна жоьпаш дала а деза^[10]. Кечам барехь Россин историн йукъараллин материалех пайда эцар хьоьху вовшахтохархоша.

Билггал долу дарсаш тестировани дӀахьочу дийнахь бен дезаш дац. Масала, 2023-чу шарахь хаттар Сталинградски а, Курски а латаршца а, Нюрнбергски процессаца а, немцойн-фашистийн дӀалацарх Донбасс паргӀатйаккхарца а, Ленинградана бина гуо бохорца а доьзна дара.

2024-чу шарахь диктантан дарсаш Ленинград йерриге а паргӀатйаккхаран 80 шо кхачарна а, советан эскарш СССР-н дозанашка кхачарна а, йаздархойн-фронтовикийн юбилейшна а, кхечу мехалчу терахьашна а лерина а дара^[11][12]. 8 матте гочдина ду хаттарш: ингалсан, французийн, испанхойн, полякийн, сербийн, монголийн, китайн, грекийн^[4]. 25 хаттар Россин историн а, Россин тӀеман-историн а йукъараллаша кечдина ду. Царах 20 тӀеман-историн йукъарчу тематикина лерина ду, ткъа 5 — региональни^[13].

• Толаман диктант дуьхьал волуш (акцин майданашкахь) а, онлайн а дӀахьош йу.
• Хенаца а, гражданаллийца а доьзна доцуш, хӀораннан а аьтто бу диктантехь дакъалаца.
• Дуьхьал а воцуш дакъалаца акцин официальни сайта тӀехь шен долахь агӀо схьайелла йеза. Цигахь дӀайазлуш шен фамили а, цӀе а, ден цӀе а, дуьненчу ваьлла терахь а, меттиг а билгалйаккха йеза. Цул тӀаьхьа смс-чӀагӀдар йогӀу.
• Онлайн рожехь тест йича цуьнан жамӀ сайта тӀерчу долахь йолчу агӀонна тӀехь гуш хуьлу. Иштта, доларчу агӀонехь дакъалацархойн а, толамхойн а цӀарца долу дипломаш схьаэца аьтто бу.
• «Толаман диктантан» региональни майдашкахь дакъалоцуш болчарна башха идентификационни лоьмарш ло. 13 билгалонах лаьтташ йолу лоьмарш жамӀ довза оьшуш йу. Диктант йазйечу дийнахь бланкашца цхьаьна схьалуш йу уьш^[14].
• Региональни майданашкахь лакхара жамӀаш гайтинчу а, лакхара баллаш йолчу а абитуриенташна вузашка деша боьлхуш баллаш тӀетуху.

2024-чу шеран оханан беттан 26-чу дийнахь «Толаман диктантана» лерина поштан марка арайаьлла. Цу тӀехь историн-серлонан акцин эмблема йу. КхитӀе а хьалхарчу дийнан конверташ а арахецна, леррина йолу мах байаран штемпеляш а йина: Москвана а, Волгоградана а, Мурманскана а, Пензина а, Рязаньна а, Тверьна а, Якутскана а, Ярославльна а^[15].

«Толаман диктант» поштан марка

• 2023-чу шарахь дуьйна «Толаман дикатант» акцин гурашкахь «Толаман автопробег» ретроралли а дӀахьо^[16].