Грачёв, Павел Сергеевич

Грачёв Павел вина 1948 шеран 1 январехь (Грачёвн шен хаамашкца — 1947 шеран 27 декабрехь^[5]) Тулин областан Ленинан кӀоштара Рвы эвлахь Косогорскан металлургин заводан слесаран Грачёв Сергейн (1924—1993) доьзалехь. Нана хьелийозархо йара Рвы эвлахь^[6].

1964 шарахь Грачёвс чекхйаьккхина ишкол. 1965 шарахь дуьйна Советийн эскарехь, деша хӀоьттира Рязанан лакхара хӀаваан-десантан баьччин доьшийле, иза чекхйаьккхира дешин мидалца говзалла «хӀаваан-десантан эскарийн взводан баьчча» а, «немцойн меттан референт-гочдархо» (1969). 1969—1971 шерашкахь гӀуллакх дира Каунасехь (Литвахойн ССР) 7-гӀа гвардин хӀаваан-десантан дивизехь ша йолу талламан ротин талламан взводан баьччин даржехь. 1971—1975 шарашкахь Грачёв вара взводан баьчча (1972 шо кхаччалц), Рязанан лакхара хӀаваан-десантан баьччин доьшийлин курсантийн ротин баьчча. 1988 шеран 5 майхь «кӀезиг зенаш а долуш, тӀеман мисси кхочушъярна а, Ӏуналла дечу формацин говзаллин буьйранчалла дарна а, 103-гӀа хӀаваан-десантан дивизин кхиаме гӀуллакхаш дарна а, къаьсттина, стратегин мехала Сатукандав дӀалацарехь тӀеман Операци «Магистраль», Инарла-майорна Грачевна йелла Советийн Союзан Турпалхочун цӀе (Дашо седа мидал № 11573). ОвхӀанера цӀавеанчул тӀаьхьа а кхидӀа а гӀуллакх дира хӀаваан-десантан эскаршкахь тайп-тайпанчу буьйранчаллин даржашкахь. 1988-1990 шерашкахь ССРС герзан ницкъийн инарлин штабан тӀеман академехь болх бира.

Академи чекхйаьккхинчул тӀаьхьа Грачёв хӀоттийра ХӀаваан-десантан эскарийн хьалхара гӀовс. 1990 шеран 30 декабрехь — ССРС хӀаваан-десантан эскарийн баьчча, тӀеман гӀуллакхехь парашютца чукхоссавелла 647-за, цхьа дакъа царех — керла техника зуьйш. 8-за контузи йина, масех чов йина^[6]. Инарла-лейтенант (6.02.1991).

1991 шеран 19 августехь Грачёвс ЧХьПК Москох чу эскар далоран омар кхочуш дира, гӀала йалийра 106-гӀа гвардин хӀаваан-десантан дивизи (Тула гӀала), цара коьрта шахьран стратегин ладаме меттигаш ларйан дӀалецира.

1992 шеран 18 майхь дуьйна — Российн Федерацин дуьхьалонан министр^[17]. Грачевс кхоьллина дуьхьалонан министраллан лакхарчу куьйгаллин могӀаре дукхахберш шена уллера бевзаш болчу инарлашна йукъара, шаьш цхьаьна ОвхӀанистанехь гӀуллакх деш хилларш. Иза дуьхьал вара хьалха хиллачу ССРС-на арахьа, Балтикан пачхьалкхашкахь, Закавказехь а, Йуккъерчу Азин цхьайолчу кӀошташкахь а дӀахӀиттийна оьрсийн эскаран дакъош сиха арадахарна, иза Россин социалан а, денна а йолу проблемаш йерзо оьшу ресурсаш хӀинца а ца хиларца доьзна дара. Иза гӀертара эскарехь буьйранчаллин цхьаалла гӀел ца йалийта, иза сийсаза ца йайта: цо дихкира Йерригроссин эпсарийн гуламаш хилар а, ТӀеман кадрийн йозуш йоцу профсоюз а, кхин йолу политически агӀор йерзийна эскаран организацеш а.

1992-чу шеран июнь-баттахь Грачевс омра дира Нохчийчоьнан территори тӀехь долчу Россин эскаран дерриг а герзах ах Дудаевга дӀало аьлла. Грачевс бахарехь, нуьцкъала йаьккхина гӀулч йара иза: патармаш хӀинца а баккъалла а тӀемалойн карахь дара, цул совнаха, цӀерпошташ а, тӀемлой а цахилар бахьана долуш уьш дӀадаха аьтто ца баьлла. 2,5 шо даьлча и герз оьрсийн эскархошна тӀе диттира^[18].

1992 шеран 23 декабрехь керлачу Ӏедалехь Грачев йуха а хӀоттийра тӀеман дуьхьалонан министран дарже^[19].

Соьлж-ГӀалахь масех тӀелетаран операцехь эшначул тӀаьхьа иза Москох йухавирзира. Цу хенахь дуьйна йерриг а политически цунна ира критика йора, и эскарехь реформаш йян реза ца хиларна, цуьнан Нохчийчохь низам меттахӀотто аьтто ца баларна, «лакхарчу инарлийн интересашца дӀахьош йолу политикана а». Грачевс дӀахьедира 1996 шо кхаччалц йолчу хенахь Герзан ницкъаш жим-жима лахбар, цуьнан ойла йара эскар кхолла деза ийна принцип йуьхьар лоцучу бух тӀехь, цул тӀаьхьа контрактийн бух тӀе дерза деза аьлла.

1996-чу шеран июнь-беттан 17-чу дийнахь президентан указца иза даржера дӀаваьккхира. И сацам тӀеэцна президента Ельцина а, инарла Лебедана а харжамаш хилале хьалха бина барт бахьана долуш.

2012 шеран сентябрь беттан 12-чу буса Грачев, халачу хьолехь, дарбан цӀийне кхачийна А. А. Вишневскийн цӀарах йолчу Йуккъера тӀеман клиникан дарбан цӀийнан 50-чу кардиологин декъе Москохана гергарчу Красногорскехь. Хаамийн агенталлаша а, прессо а дийцарехь, Грачевн луьра гипертоникан къоьлла хилла, коьртан хьечохь гучудовларшца, амма дӀовш далар йукъара даккха йиш йацара^[20][21][22]. Российн Дуьхьминан хилла пресс-секретаро Баранец Виктора нисдира, шен дахаран тӀаьхьарчу шерашкахь П. С. Грачёв бала хьоьгуш вара толур воцучу цамгарца, цамгаро дӀакхачийнера иза, и меттиг, цукъараллин дӀовш далар санна гайтина долу, ша шен виен г\ортар дара^[23]. Российн Дуьхьминан официалан хаамца, Грачёв велла ира менингоэнцефалитах — коьртан хье шелбаларх^[24].

Велла 2012 шеран 23 сенябрехь Йуккъера тӀеман клиникин А. А. Вишневскийн цӀарах госпиталехь^[25]. Тезет хилира 2012 шеран 25 сентябрехь Россий Федерацин ТӀеман ницкъийн оьздангаллин йукъахь^[26]. ДӀавоьллина тӀемлойн сийнца Новодевичьи кешнашкахь^[27].

• 2013-чу шеран сентябрь беттан 24-чу дийнахь Грачев Павелан коша уллехь хӀоллам схьабиллира. Схьайелларан церемонехь дакъалоцуш вара йисина Ӏаш йолу Грачева Любовь, Россин Федерацин тӀеман министр Сергей Шойгу, хӀаваан-десантан ницкъийн буьйранча Шаманов Владимир. Скульптура кхоллар Российн ОвхӀанан ветеранийн бертан а, Российн тӀеман министраллин а цхьаьна проект йу. Йисинчу зудчун дехарца скульпторо Игнатов Алексейс дина инарлин Грачевн сурт дуьззина локхаллехь.
• Мемориалан у Грачёвн хӀоттийна № 6 йолу ишколан гӀишло тӀаьхь Тула гӀалин Косой Гора посёлкехь (хӀинца — МБОУ «№ 6 йолу дешаран йукъ»)^[28].

• Хьахаво 1997 шеран фильмехь «Жоьжахате» вочу агӀор: турпало Степанов Виктора олу ца вешаш «дика совгӀат ду Дудаев ЖовхӀарна Грачёв Павелера» Соьлжа-ГӀалахь тӀом беш болу российн эскаран къона салтий.
• Актёра Стеклов Владимира ловзийна ХӀДЭ баьччин Грачёв Павелан роль исбаьхьаллин фильмехь «Ельцин. Августан кхо де» (Росси, 2011 шо).

Жима волуш дуьйна спорт йезаш вара: (йезара футбол, волейбол, теннис), 1968 шарахь хилира ССРС спортан говзанча лыжаш хахкарехь.

• Зуда — Грачёва Любовь Алексеевна (1948—13.07.2018).
• Ши кӀант вара:
  • Сергей (вина 1970), Российн ТӀеман ницкъийн эпсар, чекхйаьккхина изза доьшийла ХӀДЭ, шен дас санна;
  • Валерий (вина 1975) — дешна Российн кхерамзаллин Федералан гӀуллакхан академехь.
    • кӀентан кӀант — Павел Грачёв (вина 2009),
    • кӀентан йоӀ — Наталия^[29].

• Советан пачхьалкхан турпалхо (1988 шеран 5 май).
• "Доьналлин" орден (Октябрь 1993, "1993 шеран сентябрь - октябрь беттанашкахь Москохахь герзаца карчам бан гӀортарехь хилла хиламаш дӀатохарехь гайтинчу доьналлин").
• Ленинан ши орден (25.05.1987, 05.05.1988).
• ЦӀен байракхан орден (24.08.1983 шо).
• ЦӀен седан орден (06.04.1982).
• «ССРС тӀеман ницкъаш йукъахь Даймахкана гӀуллакх дарна III дарж (26.12.1990).
• Сийлахьчу билгалонан орден (21.02.1974 шо).
• ССРС а, Россин а мидалш.
• Шиъ ЦӀен Байракхан орден (ОвхӀан).
• Дагалецаман юбилейн мидал "Манас-1000" (1995 шеран 27 октябрь , ГӀиргӀазойчоь) - ГӀиргӀазойчоьнан а, Российн Федерацин а къаьмнийн доттагӀалла а, цхьаьнаболхбар а чӀагӀдарехь дакъалацарна^[30].
• Ереванан сийлахь гражданин (1999)^[31].
• Россин Федерацин Президентан Баркалла (1995 шеран 14 август ) - 1941-1941 шерашкахь хиллачу Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀамехь Толам баккхаран 50 шо кхачар даздар кечдарехь а, дӀадахьарехь а жигара дакъалацарна. 1945 шо^[32].
• Тулин областан сийлахь гражданин^[33][34].